MODUL SISWA BASA JAWA KLS XI SEMESTER GASAL

Bahan ajar mapel bahasa jawa
SMK NEGERI 4 KENDAL

KELAS Xi semester gasal

Nama :
Kelas :
No.Abs :

PIWULANG 1 Salah sawijining serat kang migunakake tembang macapat yaiku Serat
TEMBANG MACAPAT POCUNG WEDHATAMA Wedhatama anggitanipun KGPH Mangkunegara IV.

Tembang macapat kalebu salah sijining karya sastra Jawa ingkang Wedhatama saka tembung wedha lan tama. Wedha tegese piwulang dene
adhiluhung. Mula bukane tembang macapat kaserat ana buku Mardawalagu tama tegese utama. Dadi serat Wedhatama tegese wacan kang isine piwulang luhur
anggitane R.Ng. Ranggawarsita. Kasebut tembang macapat amarga, wacan kapisan kanggo manungsa ana ing bebrayan agung.
ngemot sekar ageng utawa tembang gedhe, kapindho uga ngemot tembang gedhe,
katelu ngemot tembang tengahan, dene wacan kaping papat ngemot tembang alit Ana ing serat iki ngamot limang jinising tembang macapat,
utawa tembang macapat. Wacan kasebut yen kasebutake kanthi runtut dadi maca  pupuh Pangkur,
salagu, maca rolagu, maca trilagu, lan maca pat lagu. Dadi maca patlagu kang isine  pupuh Sinom,
tembang Alit nganti saiki misuwur tembang macapat.  pupuh Pocung,
 pupuh Gambuh, lan
Sakliayane pangertenan kaya ing dhuwur, ana uga kang negesi yen tembang  pupuh Kinanthi.
macapat iku tegese macane papat-papat kang duweni teges yaiku macane saben
patang wanda (suku kata). Widada, dkk (2011:449) ngandharake uga yen macapat Ana ing piwulangan kelas XI para siswa bakal nyinaoni pupuh Pocung saka
tegese tembang sing kalumrah ing layang-layang anyar. Tembang macapat tembang Wedhatama.
minangka asil saka kasusastran periodhe sastra Jawa gagrag anyar.
Sekar Macapat Pocung
Tembang macapat iku cacahe ana 11 metrum, yaiku Mijil, Maskumambang, Laras slendro pathet manyura
Kinanthi, Sinom, Asmaradana, Gambuh, Dhandanggula, Durma, Pangkur,
Megatruh, lan Pucung. Saben metrum macapat kasebut nduweni paugeran 6653 1 12665 3
panulisan lan cara nembangake kang seje. Ing saben metrum iku nduweni cengkok Ngil mu iku ka la ko ne kan thi la ku
sing akeh. Maneka warnane cengkok kasebut dumadi awit kreativitase masyarakat
Jawa minangka kang nduweni tembang macapat kasebut (Sugito HS, 2010:6). 126321
Le ka se la wan kas

1 2 1 3 2 1 216 6
Te ge se kas nyan to sa ni

6 1 2 3 2 2 2 1 61 23 12 2
Se tya bu dya pa nge ke se dur ang ka ra

1. Nembangake Tembang Pocung 3. Beda lamun, kang wus sengsem reh ngasamun, semune ngaksama, sasamane
Pituduh kagem guru: bangsa sisip, sarwa sareh saking mardi marto tama.
Para peserta didik didhawuhi mirengake tuladha tembang macapat ing ndhuwur
banjur nirokake tembang kasebut. 4. Taman limut, durgameng tyas kang weh limput, kereming karamat, karana
karohaning sih, sihing Sukma ngreda sahardi gengira.
Peling
Tembang macapat kalebu genre puisi tradisional ana ing kasusastran 5. Yeku patut, tinulad-tulad tinurut, sapituduhira, aja kaya jaman mangkin, keh
pramudha mundhi dhiri lapel makna.
Jawa. Ana ing puisi tradisional nduweni paugeran/pathokan/aturan. Dene
paugerean/pathokaning tembang macapat yaiku diarani guru gatra, guru 6. Durung pecus,kesusu kaselak besus, amaknani lapal, kaya sayid weton
lagu, lan guru wilangan. Mesir, pendhak-pendhak angendhak gunaning janma.

1. Guru gatra yaiku cacahing gatra (baris/larik) saben sapada (bait) 7. Kang kadyeku, kalebu wong ngaku-aku, akale alangka, elok Jawane
2. Guru lagu yaiku tibaning aksara swara (a,i,u,e,o) ana ing pungkasaning denmohi, paksa ngangkah langkah met kawruh ing Mekah.

gatra. 8. Nora weruh, rosing rasa kang rinuruh, lumeketing angga, anggere padha
3. Guru wilangan yaiku cacahing wanda (suku kata) saben sagatra. marsudi, kana-kene kaanane nora beda.
2. Nganalisis Pathokaning Tembang Pocung
Pituduh kagem guru: 9. Uger lugu, den ta mrih pralebdeng kalbu, yen kabul kabuka, ing drajat
Para peserta didik didhawuhi nggoleki pathokaning tembang macapat pocung kajating urip, kaya kang wus winahyeng sekar srinata.
lan menehi alasane saka Pupuh Pocung Serat Wedhatama.
10. Basa ngelmu, mupakate lan panemu, pasahe lan tapa, yen satriya tanah Jawi,
Serat Wedhatama Pupuh Pangkur kuna-kuna kang ginilut triprakara.
Anggitane KGPH Mangkunegara IV.
11. Lila lamun, kelangan nora gegetun, trima yen kataman, sakserik sameng
1. Ngelmu iku, kalakone kanthi laku, lekase lawan kas, tegese kas nyantosani, dumadi, trilegawa nalangsa srahing Batara.
setya budya pangkese durangkara.
12. Batara gung, inguger graning jajantung, jenak Hayang Wisesa, sana
2. Angkara gung, neng angga anggung gumulung, gogolonganira triloka, lekere paseneten Suci, nora kaya si mudha mudhar angkara.
kongsi, yen den umbar ambabar dadi rubeda.
13. Nora uwus, kareme anguwus-uwus, uwose tan ana, mung janjine muring-
muring, kaya buta-buteng betah nganiaya.

14. Sakeh luput, ing angga tansah linimput, linimpet ing sabda, narka tan ana
udani, lumuh ala ardane ginawe gada.

15. Durung punjul, ing kawruh kaselak jujul, kaseselan hawa, cupet kapepetan b. ………………………………………………………………………………
pamrih, tangeh nedya anggambuh mring Hyang Wisesa. …………..

3. Nganalisis Serat Wedhatama c. ………………………………………………………………………………
………......
Pituduh kagem guru:
Para siswa didhawuhi nggoleki tembung-tembung kang anyar utawa lagi wae d. ………………………………………………………………………………
diweruhi saka tembang Pocung banjur negesi tembung-tembung kasebut. ………......

No. Tembung anyar Tegese e. ………………………………………………………………………………
1. …………..
2.
3. 5. Gladhen kanggo Siswa!
5. Coba gaweya/tulisen 3 pada (bait) tembang macapat pocung kanthi tema
pendhidhikan. Anggone nulis/gawe tembang pocung mau aja nganti
ninggal/wajib migunakake paugeran/aturan baku kang biasa dipigunakake
kanggo nulis tembang macapat

4. Nemtokake Piwulang Luhur Sajroning Tembang Macapat Pocung
Pituduh kagem guru:
Para peserta didik didhawuhi nembtokake pitutur luhur utawa nilai-nilai
luhur kang ana ing sajroning Serat Wedhatama Pupuh Pocung”

Serat Wedhatama anggitanipun KGPH Mangkunegara IV kebak pitutur
luhur kang bisa kanggo dhasar tumindak ing bebarayan agung. Coba sebutna
pitutur apa kang bisa kok jupuk saka Serat kasebut?
a. ………………………………………………………………………………

………......

PIWULANG 2 Kunarpa Tan Bisa Kandha
NYINAONI PETHIKAN NOVEL BASA JAWA
Crita seri Detektip Handaka wis kondhang banget ing taun 1960-1990-an ing
Kasusastran ana ing donya iku jinise ana kalangan Sastra Jawa modern. Crita-critane gagrak anyar, ngudhari wewadine
telu, yaiku gancaran (prosa), geguritan (puisi), lan kadurjanan, basa Jawane teteh popular gampang dimangerteni, nanging tetep nuhoni
sandiwara (drama). Kang mbedakake tetelune yaiku: pakeme tata basa.
prosa utawa gancaran awujud paragraf, dene
geguritan iku wujude bait, lan drama utawa Pipin nganakake pesta tanggap warsa cara climen ing omahe, Jalan Suroyo
sandiwara kuwi awujud dialog (pacelathon). Probolinggo. Lagi ramene pesta, ibune menyang jedhing, njerit, tiba krungkup,
ketatap lingire kolah bathuke benjut, semaput. Digotong rame-rame menyang
. Ing pasinaonan iki siswa bakal nyinaoni kamare. Banjur seda. Manut dhokter, benjute bathuk ora nyebabake matine.
babagan novel basa Jawa. Novel iku kalebu Detektip Handaka ditekakake. Dislidhiki nemokake barang-barang yen sedane ibune
kasusastran Jawa kang adiluhung. Akeh piweling Pipin marga diprejaya. Sing mrejaya mesthi ya andher ing pestane Pipin. Sapa?
luhur kang kakandhut ing sakjroning novel iku. Disetitekake Handaka, sedulur telu Pipin, Riris lan Manik, sajak ora susah ibune
Jaman saiki akeh generasi mudha kang wis ora kenal/ ora ngerti marang novel Jawa. seda, malah katon seneng. Apa kuwi sing njalarane diprejayane Bu Sulun Prabu,
Sinau novel Jawa menika dadi cara kanggo nglestarekake kabudayan lan kasusastran ibune Pipin? Muyek banget.
Jawa kang adiluhung ana ing tanah Jawa. Ing sakjroning novel iku ngemot piwulang
basa rinengga apa dene pitutur luhur tumrap uriping manungsa. ………………………………………………………………………………
Salah sijine pengarang novel basa Jawa sing wis kawetar yaiku Suparto Kapethik saka: Panambang Novel Kunarpa Tan Bisa Kandha samak mburi.
Brata. Akeh banget novele kang wis diterbitake ing antarane yaiku “Dom Sumurup
ing Banyu”, “Tretes Trintim”, “Kunarpa Tan Bisa Kandha”, lan sakliyane uga tesih Peling
akeh. Suparto Brata iku salah sijine tokoh kang melu nglestarekake budaya lan seni
adiluhung kang kakandhut jroning kasusastran Jawa awujud novel. Novel yaiku salah sawijine karya fiksi prosa kang ditulis. Novel sifate
naratif utawa wujude arupa cerita. Wong kang nulis novel diarani novelis.
Tembung novel asale saka basa Italia “novella” kang tegese “sawijining crita utawa
pawarta”.

Novel luwih dawa lan luwih jangkep menawa dibandhingake karo cerkak. a. Tema
Novel saora-orane kasusun dening 40.000 tembung. Novel uga ora diwatesi karo
struktur lan metrikal sandiwara utawa sajak. Umume novel nyritakake ngenani Tema, yaiku idhe/gagasan baku kang dadi underane prakara crita. Tuladhane:
lakon-lakon lan watake lakon ing njero crita. Novel nitikake critane in bageyan- kamanungsan, kabudayan, kasusilan, sesrawungan, lan sapanunggalane.
bageyan kang aneh saka naratif utawa crita iku.
b. Paraga
Novel ing basa Indonesia uga dibedakake karo roman. Roman alur critane
luwih kompleks lan cacahe paraga ing crita roman uga luwih akeh tinimbang Paraga, yaiku pelaku kang mbangun crita utawa wong kang dicritakake. Paraga ing
novel. Roman cerita penokohan luwih dominan marang sawijining tokoh. crita nduweni watak dhewe-dhewe kanggo mbedakake siji lan liyane.

Amarga novel iku awujud karya sastra, mula ing sajroning novel mau ana  Paraga utama uga dijenengi Protagonis
unsur-unsur pandhapuke. Unsur-unsur novel kasebut kabedakake dadi unsur  Paraga mungsuh uga dijenengi Antagonis
ekstrinsik (unsur ing saknjabaning karya sastra) lan unsur intrinsik (unsur ing  Paraga tambahan/ penengah uga dijenengi Tritagonis
sajeroning karya sastra).
c. Watak
Unsur ekstrinsik yaiku unsur kang mbangun ing saknjabaning novel utawa
karya sastra. Kang mangaribawani (mempengaruhi) dianggite novel saka unsur Watak, yaiku tandha-tandha fisik (dhuwur, lemu, pesek, cendhek, lsp) lan tandha-
ekstrinsik iku antarane: tandha nonfisik kang diduweni paraga (galak, sumeh, grapyak, pinter, bodho, lsp).

 agama; d. Latar/ setting
 ekonomi;
 sosial; Latar utawa setting, yaiku bisa arupa papan panggonan, wektu lan swasana
 pendhidhikan; kedadeyane cerita. Latar papan panggonan iki bisa ana ing pasar, dalan, sawah,
 budaya. kantor, lan sapanunggalane. Latar wektu iku ana awan, sore, bengi, esuk. Dene
latar swasana bisa arupa sepi, rame, wingit, sintru, lan sapiturute
Unsur intrinsik yaiku tema, paraga, watak, latar/ setting, sudut pandang,
basa, alur/ plot, lan amanat.

e. Sudut pandang Alur kaperang dadi 3, yaiku:

Sudut pandang, yaiku posisine/kalungguhane pangripta ing crita utawa carane  alur maju/ progresif yaiku alur sing nyritakake utawa nggambarake kahanan
pangripta nyritakake isine crita. Pangripta bisa dadi tokoh ing crita kuwi, uga bisa saiki kanthi sateruse;
dadi pengamat wae ing njaba crita.
 alur mundur/ regresif/ flash back yaiku alur sing nggambarake kahanan
Persona Tunggal Jamak saiki, diterusake ngandharake kahanan sing kepungkur;

Kapisan Kula, inyong, aku, kawula, Kula lan panjenengan  alur campuran.

dalem, ingsun (Saya, daku, sedaya (bahasa Ing sawijining alur iki ana kang diarani plot/pengaluran utawa cara anggone
njlentrehna/nuduhake alur ing sawijinig crita. Pengaluran utawa plot iku mududake
beta, hamba) Indonesia: kita) kami, urutan-urutan prastawa saka wiwitan nganti pungkasaning crita. Ing sawijing
pengaluran utawa plot mau ana 5, yaiku pengenalan/eksposisi,
kita penggawatan/perumitan, klimaks/puncak masalah, peleraian/antiklimaks, lan
penyelesaian/koda
Katelu dheweke, jeneng wong (Ia, para manungsa, para
dia, beliau, nama orang) tiyang (mereka) h. Amanat

f. Basa Amanat, yaiku piweling utawa piwulang luhur kang kakandhut ing sajroning crita,
kana arep diwenehake pangripta marang pamaca.
Basa, yaiku gegayutan karo gaya basa kang digunakake pangripta ing crita. Basa
ing kene tuladhane yen ing sajroning novel katulis migunakake dhialek, undha- 1. Maca Batin
usuk/unggah-ungguh basa, migunakake basa manca, majas, lan sapiturute. Pituduh kagem guru:

g. Alur lan plot Para peserta didik didhawuhi maca batin tuladha kutipan teks novel basa
Jawa ing ngisor iki kanthi maca ing jroning batin.
Alur, yaiku urut-urutane kedadeyan utawa prastawa-prastawa kang ana ing
sajroning crita.

Wacanen jroning batin petikan novel ing ngisor iki! ditatani kursi la nana wong sing padha jagongan kemit.
“Wah, Dhimas Handaka! Matur nuwun rawuhe! Mangga, mangga,
Kunarpa Tan Bisa Kandha
pinarak. Ayo, Dhimas, pinarak ing njero wae! Embuh sliramu kesel apa ora, aku
Dening Suparto Brata perlu lapur cepet-cepet supaya sliramu enggal ngauningani kena apa aku karaya-
raya nyuwun rawuhmu. Sayang kok ora sekaliyan! Putra-putra barang rak
Jam enem esuk Handaka anjlog metu saka bis Mila Yogya-Banyuwangi slamet kabeh, ta? Syukur! Mangga terus menyang ruwang tengah. Lha iki, ta,
ing Terminal Jati, Probolinggo. Urip iki pancen aneh. Wis pirang taun dheweke jisime mbakyumu, wis kelupuran. Yen esuk iki sing Jakarta barang wis rawuh,
ora ngambah kutha iki? Limalas taun kepungkur! La kok, dina iki, ora kanyana karepku dakpetak awan mengko jam siji. Ing Makam Sentana kono wae, kok.”
ora kinira, mbukak dina ing Kutha Anggur iki! Dheweke saiki ya mung cepet-
cepet eling priye wangune kutha. Lurung Suroyo, rumangsane biyen kok ing Sulun Prabu grapyak, semanak, tata teteh. Sanajan lagi wae kelangan
tengah kutha. Kuthane simetris, kanthi dalan ing ngarep stasiun sepur minangka garwa, sajake penggalihe mantep, pikiran tetep padhang. Sulun Prabu, pancen
pancere. wiwit dadi kanca rake ting Perhopi biyen, pikirane wis tumuwa, nduweni prinsip
urip kang diugemi kanthi kukuh. Biyen yen undang-undang njangkar wae.
Mau bengi watara jam sepuluh diinterlokal Sulun Prabu. “Dhimas Mung marang Sulun Prabu kanca-kanca yen ngundang “Embah”, saking
Handaka? Aku Sulun, Probolinggo. Anu, Dhimas, ngaturi pirsa, Jeng Tri Seda. tumuwane. Saiki Sulun Prabu ngundang Handaka-bareng wis padha dadi wong
Ketiwasan, iki mau watara jam sanga-setengah sepuluh. Iya, iya, garwaku, tuwa-nganggo Sanajan Probolinggo padununge tuture diparo loro, basa Jawa lan
Trianah. Anu Dhimas, apa sliramu bisa rawuh nglayat? Iya, bengi iki. Ana bab Madura, nanging Sulun Prabu marang Handaka omonge nganggo basa Jawa
sing perlu dakaturake. Perlokna, ya, Dhimas! Pancen ana sing nyalawadi, cara Jogja-Solo kang kaudi tenan, mula ngundang Handaka ya diater-ateri
nanging ora bisa dakaturake ing kene! Tenan, Dhimas, ya, perlokna. Aku tembung „dhimas‟ barang. Isih akeh banget priyayi asal Probolinggo sing
dakngabari famili liyane!” nuhoni basa Jawa Mataraman kaya Sulun Prabu kuwi. Handaka ora gumun.

Sulun Prabu, Probolinggo! Kanca nalika isih padha sekolah ing SMPN II, Sawise raup lan ngombe kopi, Handaka bali lungguhan ing ruwang tengah,
Jalan Kapanjen Surabaya, padha main hoki melu perkumpulan hoki Perhopi ngadhem jisim, ditemoni ijen dening Sulun Prabu.
sing diedegake dening wartawan perang Walanda, Letnan van Grinsven. Terus,
limalas taun kepungkur, nalika wis padha dadi wong tuwa lan cekel gawe “Kok ana buket…, kembang apik timen. Pantese rak dianggo pesta!” ujare
dhewe-dhewe, Handaka jip-jipan sakanca menyang Bromo, mampir nginep ing Handaka nyawang ruwangan. Ana buket ing ndhuwur kulkas, jelas isih katon
omahe Sulun Prabu. Omahe gedhe, bangunan kuna ing pinggir lurung amba anyar.
pisan. Bar kuwi ora tau srawung maneh. Kok saiki mara-mara ngabari garwane
seda, Handaka dikon nglayat! Sedane tiwas, nyalawadi. Mulane merlokake “La iya kuwi, Dhimas! Wingi sore ngono rekane kene iki rak pesta. Pesta
nekakake Handaka, kang profesine detektip. Handaka isih eling, Nyonya Sulun, tanggap warsane Pipin, anakku mbarep, umur seprapat abad. Legi regenge pesta,
Trianah, kuwi ayu tenan. watara jam wolu, bubar padha dhaharan, mbakyumu njelih ing jedhing. Ora
watara suwe Solikhah, abdiku, bengok-bengok saka pawon, ngonangi
Handaka nggagas cepet, tumindak cepet. Tanpa mikir sesuk utawa emben mbakyumu tiba krungkep ing jedhing. Na, dadi oyong-oyongan. Bathuk benjut
ana rencana apa, dheweke gage nglebokake sandhangan sacukupe ing tas travel, ketatap lingire kolah. Dakundangke dhokter barang. Dhokter Wandi, dhokter
terus nyengklak becak menyang terminal. Milih bis Mila Sejahtera sing rutene perusahaanku biyen, nyuntik supaya anteng. Jare mengko yen ora mutah, Insya
Yogya-Banyuwangi langsung. Lan esuk iki, Handaka nganyaki uripe ing Kutha Allah ora pa-pa, ora perlu digawa menyang rumah sakit. Sawatara nyonya turu
Probolinggo sing tau didlajahi ing sajrone sedina limalas taun kepungkur. angler, utawa ora eling marga dayane obat suntik. Bocah-bocah nutugake
pesta.”
Ora salah, omahe Sulun Prabu pancet ing tengah kutha kaya biyen. Nalika
Handaka mudhun becak, kahanane isih repet-repet, nanging omahe Sulun Prabu “Nalika krungkep ing jedhing apa ora enget?”
sing gedhe magrong-magrong, latare jembar kuwi wis bukakan, ing ngarep “Iya. Semaput. Digotong menyang kamar ora ngerti. Sadurunge dhokter

teka eling, mung adhuh-adhuh thok, ora omong apa-apa. Adhuh-adhuh karo “La, kapan kae, Jedhul rak undang-undang ngiras reuni Perhopi nyang
gereng-gereng kelaran. Mula banjur disuntik, ben meneng anteng.” Pabrik Kedawung kono. Akeh lo, sing teka. Anang, Hartono kipper, Iskandar,
Susamar, Wimbadi. Saka Probolinggo kene aku karo Suyono, dhek samana
“Sawise sare angler, apa ditinggal ijen ing kamar?” Suyono dadi kepala kantor pos kene. Saiki wis pensiyun, manggon ing Lawang.
“Ora. Dhisike ditunggoni. Wong pestane wong nom-noman, dhayohe ora Sing teka padha tukar alamat. La, nalika kuwi aku oleh alamatmu. Dakcathet
ana sing tuwa sababag karo aku, dadi ya luwung aku nunggoni Jeng Tri. kabeh ing krepekanku, kok ora ilang. Kok cepet banget, malahan, bareng
Sawatara kuwi ya uga ditiliki bocah-bocah sing padha pesta, sanajan mung tilik dakperlokakake.”
nginguk. Mung aku sing ajeg nunggoni. Katone turune angler. Ambegane
sentik-sentik. Kayane wis ora pa-pa. Wayah jam sanga, aku nginguk warta “Dadi cekake, Panjenengan ki ya melu sujana yen sedane Mbakyu Tri ora
Dunia Dalam Berita, acara TVRI sing paling daksenengi. Rampung berita marga mustakane kebentus linger kolah?”
olahraga, ngarepake Siaran Khusus, aku bali menyang kamar. Posisi turune ora
owah, mlumah, nanging dhadhane kok ora sentik-sentik maneh. Wis tiwas! Wa, “Iya, ngono, Dhimas! Malah aku ngira, anggone tiba ing kolah-wong
la ya geger! Pestane Pipin bubar, malih dadi layatan. Dhokter Wandi dakaturi nganggo jerit-jerit barang dhisik-ora ijen, nanging ana wong liya. Ana sing
maneh, ya rada kaget. Ora ngira babar pisan yen menyonyone bathuk kuwi njungkrakake utawa sing nggujer. Wong mbakyumu isih nganggo kebayak lan
njalari patine nyonyaku. Mula dheweke mrayogakake arep ngotopsi ragane Jeng gelungan apik kadidene wong waras-wiris dadi nyonya rumahe sing ngadani
Tri, apa bener kang njalari tiwase kuwi marga kebentuse bathuk. Manut Dhokter pesta.”
Wandi, yen pancen gegar otak, mesthine muntah barang dhisik. Lha iki kok
ora!” “La kok, ora telpon polisi wae kon ngurusi?”
“La, kena apa kok ora diotopsi?” “Pancen. Liwat Dhokter Wandi ya bisa. Liwat polisi ya kena. Nanging rak
“La, diotopsi kuwi rak dibedah, ta, Dhimas? Mung saperlu nglacak bener terus gawe geger, iya ta? Geger yen mbakyumu tiwas marga diprejaya wong.
orane yen njalari tiwas kuwi benjute. Nanging Jeng Tri rak ora bisa urip maneh? Jenenge keluwargaku cemer yen bener kuwi rajapati, lan sapa sing mrejaya
Rak iya muspra ngono. Banjur dakputus wae yen aku wis trima, yen tiwase Jeng during karuwan kecekel. Aku emoh kaya mengkono kuwi. Ya marga mung
Tri kuwi merga tekanan darah tinggine kumat nalika kacilakan kuwi. Ora marga graitaku sing sujana, karepku layon bisa kapetak kanthi tentrem, nanging urusan
klirune pangrumate dhokter. Dhokter Wandi ya banjur manut apa karepku.” ditliti, sedidheman wae, Dhimas. Aku mung kepengin ngerti, apa patine Jeng Tri
“La kok, banjur interlokal aku?” iki wajar, apa dipitenah uwong! Upama graitaku kuwi bener, mesthine sliramu
“Yakuwi, Dhimas. Saungkure Dhokter Wandi, aku miwiti dhaftar famili kadidene detektip bsa aweh dudutan, malah bisa uga bisa mathak sapa
sing kudu dakinterlokal. Jakarta, kamase mbakyumu. Semarang, Mohamad durjanane.”
Sadham, adhikku. Bandhung, Mas Hamdan, kangmasku. Apa sig digumunake Handaka manglungake awak, swarane bisik-bisik, “Yen nganti aku ora
Dhokter Wandi ndadak dadi ati. Iya ya, kena apa aku ndadak dora karo Dhokter oleh titikan bab kadurjanan iki, kepriye?”
Wandi? Sanajan watake Jeng Tri kuwi keras, kerep nesu lan srengen, omonge “Ya ora pa-pa, ta! Ya tetep ndadekake legane atiku, yen mengkono.
banter, nanging ora darah tinggi. Malah darah rendah. Mesthine ora tiwas marga Pawartane ora nganti ngambra-ambra. Namaku ora cemer. Nanging, dakaturi
tekanan darahe. Dene Dhokter Wandi maido yen jalarane merga gegar otak, nylidhiki mbokmenawa ketemu wewadine. Kanthi sesidheman wae. Mung
wong benjute ora sepiraa. Merga apa? Nyut, aku banjur kelingan sliramu, dienggo nglegakake atiku. Upama ana durjanane, sapa? Terus terang wae, yen
Dhimas. Detektip Handaka, rak wis kondhang, ta! Dakgoleki karpekanku, kok durjanane keluwargaku-mligine anak-anakku-ya mung aku nyuwun jlentrehe
adhakan banget ketemu cathetan alamat telponmu. Terus wae dakcoba muter analisismu. Yen durjanane anak-anakku, bisa uga ora dakwedharake marang
kuwi, kok pas!” umum. Nanging, aku wis genah ngerti sapa wonge, sapa uteke.”
“Saka endi oleh alamat lan nomer telponku?” Handaka manggut, nyruput kopine. “La, upamane durjanane calon
mantu?”
“Calon mantu, rak isih keluwarga. Isih calon kok wis wani mengkono, ya

dipatrapi paukuman wae, sisan. Sing dakrengkuh tenan mung putraku telu kuwi “La iki, grendhele kok lepas? Mung ora kebukak, wong dipantek ya?”
wae, lo, sing tunggal saomah kene! Rak ora abot, ta, nyembadani panyuwunku “O, kuwi mesthi Solikah, wingi ngresiki kamar mbukak jendhela lali
ngono kuwi?” nutup. Wis dakkandhani lo, yen jendhela kuwi ora bisa dibukak, paten. La wong
angine gedhe, lo. Dhimas, dadi jendhela iki tetep daktutup. Jeng Tri kuwi
Handaka nyelehake cangkir kopi karo manthuk, paham lan akur. Dheweke penyakite rak darah rendah, ora wani kena angin. Ditutup ngono, ora semribit
mantep arep nglakoni apa karepe kancane-tuwan rumah-wong wis kadhung ngangini Jeng Tri. Ganti-gumantine hawa cukup liwat ventilasi. Ngono wae
tekan kene, sumbut karo gemregahe budhal mau bengi. bleduge pol. Esuk disaponi, awan wis kena ditulisi!” kandha ngono Sulun Prabu
karo arep nutup muter grendhel jendhela.
“Sajake Panjenengan kraos durjanane mung antarkeluwarga dhewe, ya?” “Kosik, Mas. Nanging mau bengi, nalika wong-wong ibut ngurusi Mbakyu
“Hekeh. Marga keluwargaku kari-kari iki pancen kisruh. Anak karo ibu Tri, Panjenengan ora nyetitekake, apa salah deleng, ana wong lanang sing
gesrekan wae. Aku ora kuwasa tandang, wong mbakyumu ki keras banget nyedhaki jendhela iki?”
watake. Sing wani nantang ya anak-anake kuwi! Yen aku mono, tansah “Wah, ora ki. Kena apa, ta?”
nglumuhi kersane mbakyumu.” “Mau bengi ana sing nyoba mbukak jendhela iki. Dudu Solikah, wong
“Lo, Panjenengan ki biyen katone rak teges, urip nganggo prinsip. Saiki Solikah wis ngerti yen jendhela iki ora kena dibukak. Karo dene sing mbukak
kok awak katon luwih tuwa, nanging jiwa dadi moyang-mayong.” kira-kira wong lanang. Wonge nganggo sepatu kets gedhe. Kuwi tlacake. Sajake
“La iya, Dhimas, karepku ki ya tresna bojo. Daklumuhi, ben ora crah. wonge mentas liwat blethokan. Tlacakan teles, bareng garing ngecap ing jobin.
Pranyata nguripi keluwarga kuwi ya ana senine! Ora angger rukun ki penak!” Manut tlacake mbeset-mbeset ngene, wong mau ketone kesusu. Mbukak
“Rak durung akeh barang utawa panggonan kang owah ing kamar jendhela ora bisa, banjur lunga age-age. Kesusu.”
kacilakan?” “Wong lanang, ya, Dhimas? Nganggo sepatu kets?”
“Mau ya diicak-icak uwong akeh. La kunarpane mbakyumu digotong, “Iya, Mas. Aku wae mengko sing takon-takon. Panjenengan aja tumindak
dilupuri pindhah kene. Nanging, wiwit sliramu sanggup teka, kamar daktutup, sing nyujanani. Panjenengan kudu ethok-ethok ora duwe penggalih apa-apa bab
dakjaga aja nganti ana sing mlebu mrana. Ayo, dipirsani apa priye? Apa sliramu sedane mbakyu. Sapa sing tau nyoba mbukak jendhela iki, sapa sing nganggo
arep ngaso dhisik? Kae, kamar mburi kae wis dakkothongi. Kamare Pipin. Iki sepatu kets, kuwi kabeh mengko aku sing ngurus. Panjenengan aja melu takon-
mau bocahe wis dakkon pindhah kumpul adhik-adhike ing kamar ngarep. takon nlesih.”
Kamar mburi dakenggo tamu-tamu saka luwar kota. Mangga, yen arep ngaso “Ngono, ya? Mupakat, aku!”
dhisik.” bubar nyetitakake jendhela, Handaka nyetitakake barang-barang liyane.
Handaka nyalap tase ing kamar mburi. Kamare bocah wadon, ya resik. Ana tempat tidhur siji, model kuna-cara Salane disebut kanthil. Ana meja
Nanging, bubar nyalap tas, Handaka njaluk diterke menyang kamare kepala dandan nganggo kaca pengilon gedhe ing pojokan liyane sing dudu papane
somahm sing saiki ditutup, aja nganti diicak-icak wong akeh dhisik. Prenahe jendhela. Terus lemari uga ukurane gedhe ing cedhake. Canthelan klambi uga
luwih mburi maneh. Kamare luwih amba, lawange lan jendhelane modhel kupu- ing sisih kono.
kupu. Jan bangunan kuna tenan. Jendhelane kaca bening, ing njaba wates sak “Mau bengi saka jedhing digotong mrene. Disuntik dhokter barang ya ana
dhuwure mripat ditutupi kordhen. Kordhen sanjabane kaca bening ora nutup kene. Aku ngunggoni nggeret kursi pup iki.”
rapet, ana sing nyilak munggah, nganti padhange srengenge njaban kamar bisa “Wah, suwasanane kaya kamar penganten wae, ya, Mas. La kuwi, bantale
katon tembus saka njero omah. Grendhele kuna, puteran ing tengah, ngancinge nganti papat, gulinge mung siji. Gulinge rak dienggo royokan!”
munggah lan mudhun. Papane jendhela ing pojok kamar, dadi rada kiwa. “Lo, guling iki dakenggo amping-amping kene, ben mbakyumu ora tiba.”
“Jendhela iki mau bengi apa ana sing mbukak, Mas?” pitakone Handaka. “Bantale papat ya ditumpuk loro-loro ngono?”
“Ora, wong sing rame mung sakupenge tempat tidhur, terus digotong
metu.”

“Wektu aku nunggoni, bantal bageanku dakpangku siji, dakenggo tuwak “Jane ya apik, ya. Nanging kena apa, ta, anggone tunangan kok
sikut sanggawang.” dikersakake dening ibune? Ora golek utawa nemu dhewe?" “

“La, nalika Dunia Dalam Berita, bantale ya diasta mirsani TV?” “La, witekna priye, Dhimas. Mbarep iki umure wis cukup, nanging isih
“Ora. Daksalap dienggo amping-amping sisih kana. Daktata mepet awak, durung duwe sirsiran sing mantep. Mangka adhike, Riris, wis ana sing
ben ra ngglundhung.” nembung. Riris geger njaluk enggal dinikahake karo kancane tunggal sak kantor
“Nalika Panjenengan bali saka mirsani TV, bantal lan guling kuwi Pemda-Drs. Risang-marga anggone sesrawungan wis kebacut kelet nemen!
kahanane ya ora owah?” Ibune kipa-kipa, nulak. Yen penjaluke Riris dituruti, tegese rak mlangkahi
“Ya ora owah. Heh, sik, anu, kelingan aku. Bantal ganjele sikut mbakyune.”
sanggawangku sing dakenggo amping-amping awake mbakyumu ora ana kono
maneh. Pindhah rada ndhuwur, meh tumpukan karo sing kana, tunggale bantal “Mlangkahi jane rak ya ora pa-pa, ta? Apa maneh mbakyune rila lan wis
liyane. Iya, aku ora nyetitekake kuwi! Ah, sliramu kudu maklum, Dhimas. duwe tunangan!”
Wong dhisike sentik-sentik ambegane kok banjur ora! Aku bingung!”
Handaka manggut. “Mbakyune meneng wae. Nalika samana tunangan during duwe. Mula
“Putrane sing tanggap warsa rak sing mbarep? Durung ana sing duwe?” terus enggal digolekake, entuk Marong kuwi!”
Sulun Prabu ambegan dawa dhisik. “Bocah wadon wis selawe taun umure,
katone isih wegah omah-omah! Sarjana hokum kuwi apa sing marahi, sajake “Putra Panjenengan ki pira, ta, Mas?” Kandha ngono Handaka karo njaluk
milang-miling calon bojo sing sabandhing karo ilmune sing direngkuh. Lan ing ngajak metu saka kamar.
kutha cilik kaya Probolinggo iki ora akeh sing madhani karo kreteriane. Sajake
mengkono. Saiki dheweke nyambut gawe neng Komputer Dhika, perusahaan “Wedok telu kabeh! Ee, kuwalik. Telu, wedok kabeh! Repot, duwe anak
kursus computer ing Jalan Moh. Saleh kana. Perusahaan swasta Ya lumayan, wedok-wedok thok, ki!”
tetep cedhak karo wongtuwane, ngono wae, tinimbang nganggur utawa onclang
oleh penggawean ing kutha liya. Jane ya ora cocog karo studine. Golek gawean “Ya ora usah digawe repot, ta, Mas. Wong saben bocah nggawa rejeki
sing tepak ya rekasa. Kuwi wae wis nganggur setaun neng ngomah kene sawise dhewe-dhewe. Ora-ora, yen sing mbarep ora payu! Mung ketemune jodhone isih
nyekal gelar Sarjana Hukum.” diolor!”
“Kok wegah omah-omah kepriye? Nanging wis duwe pasangan?”
“Kersane ibune dijodhohake karo Marong, putrane pensiyunan Camat “Sakjane yawis ana, pilihane dhewe! Malah kenal wiwit sekolah ana SD,
Jrebeng. Marong dhewe saiki wis dadi pemborong cilik-cilikan. Dhek aku isih SMP nganti SMA, kekancan raket. Mung ibune ora setuju, nulak mutlak.
nyekel proyek, karep dakwenehi borongan lan dadi akrape karo keluwarga Cekake emoh yen duwe mantu Eram. Yen nekad arep disebratake, emoh ngaku
kene.” anak. Didongake elek!”
“Nanging, putrane sing mbarep, sapa jenenge, Pipin, emoh, ngono apa
priye?” “Lo, lo, lo! La kena apa, ta, Mas? Apa bocah lanange pincang, apa cacad
“Lo, tunangan wis diresmekake. Tegese, wong tuwa wis padha rembugan, liyane? Pincanga pisan kae yen bocah wadone wis gelem, rak ya ora pa-pa, ta?!”
bocah wis padha digathukake. Nanging embuh, kok arang-arang srawung
kumpul,wong loro kuwi.” “Hem! Ya, embuh, Dhimas! Eram mono nggantheng wonge. Wong
“Mau bengi Marong ya teka mrene?” putrane Ir. Prambudi.”
“Iya. Ya diundang, sanajan pestane mung climen wae!”
“Nah, gene wong sing bibite apik!”
“Lo, apa sliramu wis kenal!”
“Durung! Nanging, ndeleng asmane lan tittele-Ir. Pambudi-mesthine rak
wong keluwarga becik-becik.”
“Lo, Eram dhewe saiki yaw is insinyur sipil, wis nyambut gawe ing PU
Jember.”
“La, bobot lan bebete ya apik. Kena apa kok ditampik Mbakyu Tri?”
“Marga Ir. Pambudi kuwi biyen gegantilane ati mbakyumu. Mblenjani
janji! Ora krama karo Jeng Tri, nanging krama karo kanca rakete Jeng Tri. Ah,

wong wadon ki sentimentil banget, kok. Srawunge dadi wagu!” omah ora tau pindhah salawase urip!”
“Oo! Dakkira anggone natoni ati ya bingget banget, nyatane nganti turun “Ah, nanging yen omahe gedhene samene, ya kena apa arep pindhah?”
***
tekan njodhokake ana wae ditulak! Kira-kira kuwatir yen anakke ya cidra kaya
bapake! Mesthi wae Mbakyu Tri emoh kelangan rai sing kaping pindhone!” 2. Nganalisis Unsur-unsur Pembangun Teks
Pituduh kagem guru:
Wong loro bali lungguh maneh ing ruwang tengah, sila, ngadhep kunarpa. Para siswa didhawuhi nganalisis unsure-unsur intrinsic kang ana ing
“Iki omah kuna. Nyewa, Mas?” sajroning crita kutipan novel “Kunarpa Tan Bisa Kandha”
“Omah tinggalane maratuwa. Gaweane arsitek Landa, Dhimas, tauh 1938.
Dipundhut ramane Jeng Tri dhek jaman mardika anyaran. Putrane mung loro, Ayo gladhen nganalisis unsure intrinsik kang ana ing sajroning kutipan
Jeng Tri karo kangmase, Mas Dwika, saiki melu usaha real estate ing Jakarta. novel “Kunarpa Tan Bisa Kandha”! kanthi ngisi tabel ing ngisor iki!
Embuh, mau bengi dakinterlokal, kok tindakan durung kondur. Marga Mas Dhiskusekna karo kanca sabangku!
Dwika wis kagungan dalem dhewe, aku dikon mbayar separo rega omah iki. No. Unsur Intrinsik Wangsulan
Dadi wis dadi duwekku. Lan dakenggoni wiwit aku manten anyar. Nanging, 1. Tema
dakbayar lunas ya lagek limang taun kepungkur, nalika tantiyem saka 2. Paraga
penggaweanku akeh. Upama ora ana rejeki tantiyem nomplok ngono, ya ora 3. Watak
kuwt nglunasi omah iki.” 4. Latar/ Setting
“Tantiyem ki apa, ta?” 5. Sudut Pandang
“Bonus jasa prodhuksi. Marga taun kuwi pabrikku oleh kauntungan kang 6. Basa
lumayan, para karyawane tertemtu oleh bonus jasa prodhuksi kuwi mau.” 7. Alur
“Akeh, Mas, olehe?” 8. Amanat
“Taun samana, wong klebu rapelan taun-taun sadurunge barang, tantiyeme
cukup lumayan. Aku oleh selawe yuta rupiah.” 3. Nemtokake nilai-nilai ing sajroning Kutipan Novel
“Selawe yuta rupiah? Wadhuh, akeh banget! Mangka nalika samana Pituduh kagem guru:
durung pensiyun, ya? Taun tutuge bisa oleh samono maneh?” Para peserta didik didhawuhi nembtokake pitutur luhur utawa nilai-
“Mula banjur wae daklunasi cicilan omah iki marang Mas Dwika. Saiki nilai luhur kang ana ing sajroning kutipan novel “Kunarpa Tan Bisa Kandha”
omah iki wis dadi duwekku, sertifikate yaw is dakurus pisan, atas namaku.”
“Panjenengan ki biyen rak ngasta neng pabrik gula, ta? Aku kelingan
nalika mrene biyen-nginep kene karo kanca-kanca—Panjenengan ora bisa
tansah nemoni marga kudu lunga menyang pabrik sing papane luwar kutha. iya,
ta?”
“Pabrik Gula Gending. Ir. Pambudi ing Pabrik Gula Sebaung. Dadi,
mbakyumu kuwi wurung oleh masinise pabrik gula, antuk kepala administrasine
pabrik gula. Nanging, wis nem taun kepungkur aku ditarik nyang kantoran.
Nyang PTP XXIV-XXV kene. Setaun kepungkur pensiyun.”
“Sajege kuwi ya manggon ing omah kene terus, ya?”
“Ora tau pindhah! Malah mbakyumu kuwi tuwuk, wiwit lair tumekane
seda, ya manggon ing omah kene! Elok, ya, wong jaman saiki kok ngenggoni

Novel iku sawijining asil kara sastra awujud crita fiksi. Novel iku mujudake PIWULANG 3
asil rasa pangrasane, pamikiran ide, lan gagasan penulis kang diwutahake SINAU TEKS SESORAH
awujud tulisan. Dadi akeh pitutur utawa nilai-nilai kang ana ing sajroning
novel. Sawise kowaca kutipan novel “Kunarpa Tan Bisa Kandha”, coba Sesorah utawa pidhato iku ancase ngandharake gagasan kanthi lesan ing
saiki aturna nilai-nilai luhur apa wae kang kakandhut ing sajroning novel sangarepe wong akeh, kanthi ancas utawa tujuan tinamtu. Ancase pidhato iku
kasebut kanthi kritis! Garapen ing papan kang wis cumawis! werna-werna, kayata menehi panglipur, menehi kawruh, apa dene ajak-ajak. Mula,
a. …………………………………………………………………………… kanthi nyinau sesorah, kita bisa sinau babagan ngandharake panemu utawa gagasan
ing sangarepe wong akaeh kanthi maneka warna tujuan, kita uga bisa sinau kawruh
…………….. tembung, unggah-ungguh, lan nggladhi rasa percaya dhiri
b. ……………………………………………………………………………
Carane sesorah iku ana patang werna yaiku :
…………......
c. ……………………………………………………………………………  Kanthi maca sakwutuhe
Yaiku kanthi maca apa anane sesorah kang tinulis, cara iki lumrahe ditindakake
…………...... dening punggawa Negara. Kejaba isine kudu bias disengganan, layange prelu
d. …………………………………………………………………………… disimpen (diarsipkan). Cara iku kudu uga sook ditindakake wong kang nyulihi wong
liya. Marga kepalang pakaryan kang ora bias ditingggal, wong kajibah banjur
…………….. nimbali wong liya. Ewa semana, underaning gagasan dititipake lumantar sesorah
kang tinulis. Wong kajibah nyulihi mung saderma macakake sesorah iku. Mula yen
ana apa-apane, kang kenea ing sesanggane 9tanggung jawab) iku sing nulis.

 Kanthi maca apalan
Yaiku nglantarake sesorah kanthi ngapalake laying sesorah kang tinulis. Sesorah
iki lumrahe katindhakake dening pawongan kang durung kulina, luwih-luwih kang
isih gladhen. Awit isining laying sesorah ora kena ecer, mula wong sing nglantarake
kudu bias ngenerake pikirane marang isining sesorah lan ora kena lalen

 Kanthi pandom lajer ATUR PAMBAGYA SAKING KULAWARGA
Yaiku nglantarake sesorah kanthi pandom lajering kang prelu diwedharake.
Lajering gagasan cukup ditulis jroning sacuwilan kertas kaya dene “kretu nama”. Bismillahir rahmanir rahiim,
Cara iki adate katindhakake dening wong kang wis kulina lan jembar kawruhe.
Assalamu‟alaikum Wr. Wb.
 Kanthi cara dadakan
Adate sesorah iki katindhakake wong kang kasraya kanthi dadakan ing Lumintuning sih wilasa dalem Allah SWT mugi tansah tumanduk dhumateng
sedaya kawulanipun.
sawijining acara. Amrih cetha tumrape wong kang ngrungokake, yen nglantarake
sesorah kudu ggatekake pocapan (lafal), lagune, sora-alone,lan pamedhote ukarane. Nuwun,

Pepeling. Dhumateng panjenenganipun para pepundhen, para sesepuh, para pinisepuh
Sesorah utawa pidhato iku sawijining kaprigelan micara. Sesorah yaiku ingkang dahat kinabekten. Para priyagung kakung miwah putri ingkang tuhu
ngomong ana ing sangarepe wong akeh. Gamblange wedharing pangandikan sinudarsana. Para rawuh ingkang minulya.
nduweni tujuan kang gumathok. Sing diarani wong akeh iku ora ana watese.
Udakara luwih saka wong sepuluh. Tujuan/ancase pidhato/sesorah yaiku : Langkung rumiyin keparenga kula ngaturaken puji syukur dhumateng ngarsa
dalem Allah SWT Ingkang tansah paring kawilujengan, katentreman, kasarasan
1. Kanggo maringi pangertosan/informasi marang wong liya sing dhumateng panjenengan sedaya dalasan kula.
ngrungokake pidhato/sesorah
Para lenggah ingkang minulya,
2. Kanggo maringi panglipur/hiburan marang wong liya sing
ngrungokake sesorah Kula ingkang kapiji minangka wakiling kulawarga Bpk Sutrisno sekaliyan,
ngaturaken kasugengan, saha matur sanget agunging panuwun awit saking rawuh
1. Analisis teks Sesorah panjenengan sami.
Pituduh kagem guru
Salajengipun sumangga keparenga lenggah kanthi prayogi sarta paring puji
Para siswa didhawuhi maca batin tuladha teks sesorah kang wis pangastuti, mugi-mugi para temanten sarimbit tansah pinayungan rahmating Allah
dicepakake kanthi tumemen kanthi irah irahan “ Tanggap Wacana Atur pambagya SWT, raharja, bagya mulya salami-laminipun.
Saking Keluarga”
Bpk Sutrisno Sekaliyan nyuwun pangaksami mbok bilih panampining rawuh
panjenengan sami kirang gupuh, saha anggenipun nyawisaken papan tuwin
palenggahan kirang ndadosaken renaning penggalih lan mbok bilih ing samangke
anggenipun atur saha caos pasugatan mboten nuju prana, lumadosing pasugatan
kirang trapsila, mawantu-wantu panyuwunipun Bpk Sutrisno sekaliyan, keparenga
panjenengan sedaya paring lumunturing pangaksami kanthi lilaleganing penggalih.

Mboten supe Bpk saha Ibu Sutrisno ngaturaken agunging panuwun ingkang No. Tembung Anyar Tegese
tanpa pepindhan awit saking sumbangsih saha pambiyantu panjenengan sedaya 1 Sinudarsono bisa diconto
ingkang awujud punapa kemawon. Mugi amal kesaenan panjenengan sami pikantuk 2
pinwales ganjaran ingkang matikel-tikel saking ngarsa dalem Allah SWT. 3

Bpk Sutrisno sekaliyan ugi nglenggana bilih kaleksananing sedaya saged 3. Nemokake Pokok Pokok Isine Sesorah
ngawontenaken pahargyan prasaja palenggahan punika, awit saking panyengkuyung Pituduh kagem guru
saha pambiyantunipun sanak sedherek, tanggi tepalih saha warinem kukuban RT 03 Para siswa didhawuhi nggoleki lan nulis pokok pokok sesorah “Atur Pambagya
/ RW 04 kampung Katerban ingkang sampun sami nawung kridha wiwit Saking Keluarga”.
saderengipun tumapaking pahargyan.
Golekana lan tulisen pokok pokok isi sesorah kasebut!
Pramila, kejawi ngaturaken panuwun ingkang tanpa upami, Bpk Sutrisno 1. .......................................................................................................................
sekaliyan namung saged memuji, mugi kesaenan panjenengan sedaya pikantuk 2. ......................................................................................................................
ganjaran ingkang sakmurwatipun. 3. .......................................................................................................................

Mekaten atur kula minangka wakiling kulawarga, mbok bilih kathah sisipipun, 4. Nulis sesorah
saha wonten tindak-tanduk ingkang mboten mranani penggalih, kula nyuwun Pituduh guru
agunging pangaksami. Nuwun, Para siswa didhawuhi nggateke panuntun nulis teks sesorah, nuli didhawuhi nulis
teks sesorah.
Wasalamu‟alaikum wr. Wb.
Pemut kanggo siswa
Kapetik saking: tuladha prasaja dening Muh.Muslich H.S 1. Perangane sesorah

2. Pitakonan babagan isine Teks Sesorah a. Salam pambuka, yaiku ngaturake salam sing sepisan. Lumrahe nggunakake
Gawe pitakonan kang ana gegayutane karo isine sesorah bisa diwiwiti kanthi tembung Assalamu‟alaikumWr.Wb liyane kuei nggunaake tembung kula
negesi tembung kang angel sajroning teks sesorah. Negesi tembung kang angel nuwun.
kasebut ancase kanggo nggampangake anggonmu mangerteni isine sesorah lan
supaya kowe bias gawe pitakon kang ana gegayutane karo isine sesorah.

Pituduh kagem guru

Para siswa didhawuhi negesi tembung tembung kang angel. Banjur gawenen
pitakonan cacahe 10 kang kegayutan karo teks kasebut

b. Purwaka, yaiku atur panueun dhumateng para tamu lan ngaturae atur PIWULANG 4
syukur marang Gusti kang maha Agung. TEKS EKSPOSISI ADAT JAWA MANTU

c. si, yaiku kabeh perkara kang diwedharake. Isi kudu diwedharake kanthi cetha. Wacana eksposisi yaiku salah sawijining wacana ingkang tujuane kanggo
d. Wigati/dudutan/kesimpulane, yaiku inti saka isi kang wis diwedharake. njabarake wawasan, kanthi njlentrehake, menehi pangerten, nerangake sawijining
e. Pangajeng-ajeng/pangarep-arep, yaiku pituduh-pituduh lan pangarep-arep sing bab, utawa ngaturake informasi supaya pamaos bisa nampa utawa nrima.

diwedharake marang wong kang ngrungokake. Sajroing wacana eksposisi dibeberake anane analisa proses nganggo cara
f. Wusana, yaiku atur panuwun lan nyuwun ngapura, Manawa ana kekurangane, narasi. Narasai kang mengkono mau diarani narasi ekspositoris, awit ancas kang
tinuju titise katrangan ngenani sawijining prastawa kang dibeberake. Dadi ancase
ana kaluputan. wacana eksposisi yaiku maparake, njlentrehake, ngaturake informasi, lan nerangake
g. Salam panutup, yaiku ngaturake salam kanggo mungkasi sesorah. Manawa sawijining bab tanpa didhasari supaya pamaos bisa nampa utawa narima. Wacana
eksposisi adate digunakake kanggo mbabarake pengetahuan/ ilmu, definisi,
agama islam lumrahe Wassalmu‟alaikum Wr.Wb. sakliyane iku matur nuwun. pengertian, langkah - langkah sawijining kagiyatan, metode, cara, lan proses
dumadine sawijining prastawa utawa bab. tuladhane upamane carane gawe sabuk
2. Nulis sesorah mono kudu nggatekake bab-bab antarane kaya ngisor iki saka kulit, tas kulit, carane gawe tahu lan sapanunggalane.
a. Isine bisa nalar, nyata lan bener.
b. Basa kang digunakake kudu trep karo unggah-ungguh, nggnggo ejaan kang Ciri-ciri wacana eksposisi:

bener lan paramasastrane kudu bener. 1. Arupa wacana informasi
c. Perangane sesorah kudu jangkep kaya sing wis digawe ing cengkorongan. 2. Migunakake pola pengembangan umum tumuju khusus utawa saka khusus
d. Ukarane prasaja, ringkes lan mentes, ora rowa lan ngambrah-ambrah.
e. Anggone medharake bisa runtut lan gamblang. tumuju umum.
f. Menawa wis dadi, naskah sesorah iku dibesut luwih dhisik, supaya menawa ana 3. Momot kalimat topik
4. Momot kalimat rincian utawa penjelas
sing luput bisa dibenerake.
5. Gladhen Nulis Sesorah!

Sawise mangerteni perangane sesorah , saiki coba gawea teks sesorah kanthi
tema pendhidhikan basa Jawa! Kowe bisa gawe cengkorongan teks sesorah luwih
dhisik kanggo nggampangake anggonmu nulis!

Urut-urutane nulis wacana eksposisi: bebrayan agung. Manunggaling putri lan
1. Nemtokake underaning perkara (tema) kakung ana ing bebrayan bisa nuwuhake
2. Nemtokake tujuan kabagyan lan kamulyan. Kajaba kuwi uga
3. Ngumpulake data saka sumber kaajab supaya mengkone kagungan putra lan
4. Nyusun cengkorongan (kerangka) sing cocok karo underan sing dipilih putri kang bisa nerusake keterunane.
5. Ngrembakake (mengembangkan) cengkorongan dados wacana eksposisi.
Manut tata cara Jawa, sadurunge mantu
Pola pengembangan lan jenising pengembangan eksposisi ana telu yaiku: kuwi ana rerangken tata carane, yaiku: lamaran lan paningsetan. Sawise kuwi banjur
1. Pola proses, yaiku sawijining urutan saka tumindak-tumindak kanggo nyipta dianakake upacara mantu kang uga nduweni rerangkening adicara, kayata: pasang
tarub, buwangan, pasang tuwuhan, siraman, midodareni, lan pawiwahan utawa
utawa ngasilake asil saka kedadeyan utawa peristiwa. pahargyan.
2. Pola sebab akibat, sebab tumundak pinangka gagasan utama lan akibat
Lamaran iku rerangkening tata cara nalika wong tuwa utawa waline pihak
pinangka rincian pengembangane. kakung nekani wong tuwa utawa waline pihak putri saprelu nglamar. Kang arep
3. Pola ilustrasi, kanggo eksposisi ilustrasi iya mung kanggo ngandarake karepe padha bebesanan kuwi banjur rembugan bab sesambungan tresnane para putrane
sineksenan kulawarga lan sanak sedulur. Bab lamaran kanthi adat Jawa iki rada beda
penulis. Pengalaman-pengalaman pribadi bisa dadi bahan ilustrasi kang paling ing antarane jaman saiki karo jaman biyen. Yen jaman biyen, lamaran kuwi durung
efektif kanggo njlentrehake gagasan-gagasan umum kasebut. mesthi ketrima. Nanging, ing jaman saiki lamaran kuwi bisa dikandhakake ketrima
kabeh, jalaran pihak kekarone wis rembugan luwih dhisik sadurunge. Yen wis cocog
A. Mangerteni Teks Eksposisi bab Adat Tradisi Mantu banjur nglamar. Menawa ing rembugan sadurunge wis ora cocog, mesthine pihak
1. Maca Batin kakung ora sida nindakake adicara lamaran kuwi.
Pituduh kagem guru:
Paningset adate kanthi adicara lambang kalpika utawa tukar cincin. Wektu
Para siswa didhawuhi maca batin tuladha teks eksposisi bab upacara adat mantu kanggo paningsetan iki katemtokake yen lamaran wis ditampa. Ing adicara
kang ana ing ngisor iki kanthi temenan. paningsetan iki, kejaba kalpika , lumrahe uga dikantheni ubarampe liyane, kayata:
dhuwit, sandhangan (jarik/ rok, klambi), mas-masan (gelang, kalung, suweng, lan
Wacanen jroning batin wacan ing ngisor iki! sapanunggale). Ubarampe lan tata cara ngono mau minangka lambang lan wujud
Mantu tanggung jawab kang bakal ditindakake calon penganten kakung marang calon

Mantu kuwi tegese duwe gawe ngomah-omahake putra-putrine kang wis
diwasa. Diarani ngomah-omahake sebab minangka cara nyawijekake putra-putrine
karo kakunge kang banjur manggon saomah lan urip bebarengan ing madyaning

garwane lan kulawargane, kudu nyukupi sandhang pangan lan ubarampe kanggo Sawise tata cara midodareni kuwi, esuk banjur ditindakake upacara dhaup
panguripane. (ijab utawa nikah) kang dibacutake upacara pawiwahan utawa pahargyan temanten.
Upacara dhaup iku ditindakake miturut agama utawa kapercayan kang dianut. Bisa
Sawise paningsetan, liya dina banjur diterusake upacara mantu. Kaya kang ditindakake ing mesjid, gereja, utawa papan liyane, utawa ing panggonan
wis diandharake ing ndhuwur, rerangkening upacara mantu iku antarane: pasang pawiwahan iku uga. Sing cetha, upacara dhaup iku kudu didhisikake tinimbang
tarub, buwangan, pasang tuwuhan, siraman, midodareni, lan pawiwahan utawa upacara adat pahargyan temanten. Dadi, nalika nindakake rerangkening adicara
pahargyan. pahargyan temanten, kekarone wis resmi anggone jejodhohan.

Tarub iku kerata basane ditata supaya katon murub. Makane, yen arep nampa Jaman saiki, upacara mantu katone wis arang ditindakake kanthi wutuh.
tamu, lumrah yen nata panggonan supaya katon becik. Panggonan diwenehi Kajaba pancen angel lan ribet anggone nyawisake, adicara ngono kuwi kepara ora
rerenggan supaya katon endah, lumrahe direnggani janur kuning. sithik wragade. Kejaba saka kuwi, cah-cah nom saiki luwih seneng karo bab-bab
praktis. Mula ora gumun yen mung para pamengku budaya kaya dene kraton lan
Buwangan iku mujudake adicara mbuwang saperangan ubarampe sesaji, ing priyayi kang isih nuhoni tata cara upacara adat mantu kejawen kuwi kanthi wutuh.
antarane awujud takir isi kacang-kacangan, bumbon (bumbu pawon), rajangan
daging, lan dhuwit receh. Kabeh mau mingangka lambang mbuwang sakabehing 2. Nggawe Pitakonan Adhedhasar Isine Wacan
sukerta lan pepalang supaya pakaryan sing ditindakake ora ana alangan. Pituduh kagem guru:
Para siswa didhawuhi nggawe 10 pitakonan adhedhasar isi wacan “Mantu”.
Adicara pasang tuwuhan iku katindakake kanthi masang mawarna-warna
woh, gegodhongan lan tanduran liyane. Tuwuhan tegese maneka warna tanduran Sawise kowaca batin wacan kanthi irah-irahan “Mantu”, mesthine kowe wis
kang ditata ing tarub, wujude: gedhang suluh setundhun, cangkir gadhing, tebu, ngerti apa isine wacan kasebut. Coba saiki gawea 10 pitakonan adhedhasar isine
godhong (kluwih, alang-alang, wringin), pari sawuli lan sapanunggalane. Maknane wacan kasebut.
supaya penganten bisa nuwuhake urip mulya lan dadi tuladhaning kulawarga. Tuladha: Apa kang diarani mantu iku?

Adicara siraman ditindakake sedina sadurunge upacara dhaup (nikah) utawa Garapen kaya tuladhane!
pahargyan. Adicara iki wujude nyirami utawa ngedusi calon penganten putri. Dene
kang nyirami iku para sesepuhing temanten. Ancase, penganten resik lair lan batine. a. ...............................................................................................................
b. ...............................................................................................................
Midodareni iku saka tembung widadari. Maknane supaya calon penganten c. ...............................................................................................................
putri sulistya ing werna kaya widadari. Adicara iki ditindakake ing wayah wengi
sadurunge pahargyan temanten.

3. Nemtokake Pokok-pokok Isine Wacana 5. Dhiskusekake Nilai-nilai kang ana ing Sajroning Wacana karo
Pituduh Kagem guru: Kahanan Masyarakat
Para siswa didhawuhi nemtokake pokok-pokok isine kang ana ing sajroning Pituduh kagem guru:
wacan “Mantu”. Para siswa didhawuhi nggawe klompok karo kancane wong loro. Saben
klompok didhawuhi ngrembug bab gegayutane nilai-nilai kang ana ing
Sawise wacan “Mantu” kowaca, coba saiki tulisen pokok-pokok isine saben sajroning wacan “Mantu” karo kahanan masarakat saiki.
paragraf wacan kasebut!
Ing gladhen sadurunge, kowe wis nemtokake nilai-nilai kang ana ing
a. .............................................................................................................. sajroning wacan “Mantu”. Saiki, dhiskusekna karo kancamu wong loro bab
b. .............................................................................................................. gayutane nilai-nilai kang ana ing sajroning wacan mau karo kahanan
c. ............................................................................................................... masarakat saiki! Rembuken kanthi rukun, banjur tulisen asile ing papan
d. ............................................................................................................... panggonan kang wis dicawisake ing ngisor iki!
e. ...............................................................................................................
a. ..................................................................................................................
4. Nemtokake Nilai-Nilai kang ana ing Sajroning Wacan ............................................................................................................
Pituduh kagem guru:
Para siswa didhawuhi nemtokake nilai-nilai kang ana ing sajroning wacan b. ..................................................................................................................
“Mantu”. ............................................................................................................

Sawise kowaca wacan “Mantu”, coba saiki aturna nilai-nilai apa wae kang c. ..................................................................................................................
kakandhut ing sajroning wacan kasebut! ............................................................................................................

a. ............................................................................................................... d. ..................................................................................................................
b. ............................................................................................................... ............................................................................................................
c. ...............................................................................................................
d. ............................................................................................................... e. ..................................................................................................................
e. ............................................................................................................... ............................................................................................................

Kawruh Basa Pituduh kagem guru:
Para siswa didhawuhi nggoleki 5 tembung kang kalebu tembung dasanama, lan
a. Dasanama 5 tembung kang kalebu tembung kerata basa saka wacan “Mantu”.

Dasanama yaiku tembung pirang-pirang kang duwe teges siji utawa padha.

Tuladha:

Angin : bajra, banyu, maruta, pawana, samirana, sindung riwut. Sawise kosinaoni bab tembung dasanama lan tembung kerata basa, mesthine
kowe wis ngerti tuladhane tembung-tembung kasebut. Coba saiki goleka 5
Ati : driya, galih, manah, nala, kalbu, prana, tyas, wardaya. tembung kang kalebu tembung dasanama lan 5 tembung kang kalebu tembung
kerata basa saka wacan “Mantu”!
Awak : angga, badan, salira, sarira, raga.

Banyu : her, warih, ranu, sindu, tirta, we, jala.

Bumi : bantala, bawana, buwana, basundara, jagad, mandala No Tembung Dasanamane

pratala, siti. 1.
2.
Geni : agni, api, apyu, brama, dahana, pawaka. 3.
4.
Langit : akasa, antariksa, awang-awang, bomantara, dirgantara, 5.

gegana, jumantara, tawang, widik-widik, wiyati, wyat.

b. Kerata basa

Kereta basa utawa jarwa dhosok, yaiku negesi tembung kapirid saka

wancahan wandane, utawa nguthak-athik tembunge supaya mathuk. No Tembung Kerata Basane
1.
Tuladha: 2.
3.
Batur : ngembati (nindakake) pitutur 4.
5.
Brekat : dideleh mak breg banjur diangkat

Cangkir : nyancang pikir Desember

: gedhe-gedhene sumber Dongeng :

dipaido ya kena (kenging) Gelas :

yen tugel ora kena dilas Gerang :

segere wis arang-arang.

PIWULANG 4 3. Kajaba aksara rekan f kang wujuding pasangane pa cecak telu aksara rekan
AKSARA REKAN ora kena dadi pasangan. Manawa aksara rekan dumunung ing saburine wanda sigeg,
sesigeging wanda iku kudu dipangku.
Aksara rekan kuwi aksara aksara Hanacaraka sing ditambahi tandha dhiakritik
arupa cecag telu. Cecag tlu iki karepe kanggo “ngreka” fonem-fonem saka basa Tuladhane yaiku yen ana ing tembung:
manca , utamane basa arab, mula diarani aksara rekan. sampun faham, saweg dzikir, zakat fitrah, sumerep ghaib.

1. Aksara rekan cacahe ana lima, yaiku : kh, dz, f/v,z, gh Aksara Rekan
Gunane aksara rekan dienggo nulisi tembung manca kang dicethakake, luwih-
luwih tembung Arab utawa Inggris. Manawa ora dicethakake yen kang ditulis iku Kha Dza Va/fa Za gha
tembung manca, mung katulis nganggo aksara lumrah bae. Tuladhane kayata : Tuladha panganggone aksara rekan:
Khotib arep khutbah
 Khotbah yen ora dicethakake kotbah Maca dzikir
 Dzikir yen ora dicethakake dikir
 Faham yen ora dicethakake paham Fungsi vitamin
 Viktor yen ora dicethakake piktor Zakat iku wajib
 Zakat yen ora dicethakake jakat tumrap wong muslim
 Ghoib yen ora dicethakake gaib Ghazali lan Ghulam

2. Manawa aksara rekan karaketan sandhangan pepet, cecake telu dumunung
ing sajroning pepet; dene yen karaketan sandhangan wulu, layar utawa cecak,
cecake telu dumunung ing sisih kiwa, sandhangan wulu, layar, utawa cecak ing sisih
tengen.

Tuladhane yaiku yen ana ing tembung :
fitrah, farlu, dwifungsi, firman

Gladhen! 4. panyeratanipun aksara jawa ing ngandhap punika leres kajawi:
a.
Pituduh kagem guru: b.
Para siswa didhawuhi wangsulana gladhen kang ana ing ngisor iki. c.
d.
A. Pilihen wangsulan kang paling trep! e.

1. Manawa dilatinke: 5. panyeratan aksara jawa ing ngandhap punika ingkang leres inggih punika:
a.
a. Hanifah mbayar sekolah b.
b. Hanifah mbayar zakat c.
c. Kholifah mbayar sekolah d.
d. Kholifah mbayar zakat e.
e. Kholifah diparingi zakat
B. wangsulana pitakon ing ngisor iki!
2. Manawa dilatinke: 1. Tulisen limang tembung bae kang migunakake aksara rekan banjur
tulisen nganggo aksara Jawa!
a. fikri maca al fatikhah 2. Gawea ukara migunakake tembung ing pitakonan angka siji lan tulisen
b. fikri maca adzan ukara kuwi nganggo aksara Jawa!
c. fikri adzan dhuhur
d. fikri solat maghrib
e. fikri adzan maghrib

3. Manawa dilatinke:

a. ziarah ing semarang
b. zakat ing mushola
c. ziarah ing Venezuela
d. zakat iku wajib
e. dzikir ing masjid

3. Wacanen aksara jawa ing ngisor iki banjur tulisen nganggo aksara latin!

4. Gawea wacana patang paragraph lan tulisen nganggo aksara jawa kang
surasane ngemot aksara rekan!