ประวัติศาสตร์สมัยกรุงสุโขทัย

นายเกียรตศิกัดิ์คา แหง ปวช.2 คอมพิวเตอร์ 29 สิงหาคม 2566 ประวัติศาสตร์สมัยสุโขทัย

อาณาจักรสุโขทัย อาณาจักรสุโขทยั (ราว พ.ศ. 1781 – 2117 อายุราว 236 ปี ) เป็ นรัฐในอดีตรัฐหนึ่ง ต้งัอยบู่นที่ราบลมุ่แม่น้า ยม สถาปนาข้ึนราวพุทธศตวรรษที่18 ในฐานะสถานีการค้าของรัฐละโว้ หลังจาก น้นัราวปี1782 พ่อขุนบางกลางหาวและพ่อขุนผาเมืองได้ร่วมกันกระท าการยึดอ านาจจากขอมสบาด โขลญล าพงเป็ นผลส าเร็จ และได้สถาปนาเอกราชให้รัฐสุโขทัยเป็ นอาณาจักรสุโขทัย และมีความ เจริญรุ่งเรืองตามลา ดบัและเพิ่มถึงขีดสุดในสมยัพ่อขุนรามค าแหงมหาราช ก่อนจะค่อย ๆ ตกต่า และประสบ ปัญหาท้งัจากปัญหาภายนอกและภายใน จนต่อมาถูกรวมเป็นส่วนหน่ึงของอาณาจักรอยุธยาไปในที่สุด ที่ตั้งและอาณาเขต อาณาจกัรสุโขทยัต้งัอยบู่นเส้นทางการคา้ผา่นคาบสมุทรระหวา่งอ่าวเมาะตะมะและที่ราบลุ่มแม่น้า โขงตอนกลาง มีอาณาเขตดงัน้ี [3] 1. ทิศเหนือ มีเมืองแพร่ (ปัจจุบันคือแพร่) เป็ นเมืองปลายแดนด้านเหนือสุด 2. ทิศใต้มีนครสวรรค์(ปัจจุบันคือนครสวรรค์) เป็ นเมืองปลายแดนด้านใต้ 3. ทิศตะวันตก มีเมืองฉอด (ปัจจุบันคือแม่สอด) เป็ นเมืองชายแดนที่จะติดต่อเข้าไปยัง อาณาจักรมอญ 4. ทิศตะวันออก มีเมืองสะค้าใกลแ้ม่น้า โขงในเขตภาคอีสานตอนเหนือ

การแทรกแซงจากอยุธยา หลงัจากพ่อขนุรามคา แหงแลว้เมืองต่างๆเริ่มอ่อนแอลงเมือง ส่งผลใหใ้นรัชกาลพญาเลอไท และ รัชกาลพญาไสลือไท ตอ้งส่งกองทพัไปปราบหลายคร้ังแต่มกัไม่เป็นผลสา เร็จและการปรากฏตวัข้ึนของ อาณาจักรอยุธยาทางตอนใต้ซึ่งกระทบกระเทือนเสถียรภาพของสุโขทัยจนในท้ายที่สุดก็ถูกแทรกแทรงจาก อยุธยา จนมีฐานะเป็ นหัวเมืองของอยุธยาไปในที่สุด โดยมีพระมหาธรรมราชาที่ 4 (บรมปาล) เป็ น ผปู้กครองสุโขทยัในฐานะรัฐอิสระพระองคส์ุดทา้ย โดยขณะน้นัดว้ยการแทรกแซงของอยธุยารัฐสุโขทยัจึง ถูกแบ่งออกเป็ น 4 ส่วน คือ • เมืองสรวงสองแคว (พิษณุโลก) อันเป็ นเมืองเอก มีพระมหาธรรมราชาที่ 4 (บรมปาล) เป็ น ผู้ปกครอง • เมืองสุโขทัย เมืองรอง มี พระยาราม เป็ นผู้ปกครองเมือง • เมืองเชลียง (ศรีสัชนาลัย) มี พระยาเชลียง เป็ นผู้ปกครองเมือง • เมืองชากังราว (ก าแพงเพชร) มี พระยาแสนสอยดาว เป็ นผู้ปกครองเมือง หลงัสิ้นรัชกาลพระมหาธรรมราชาที่ 4 (บรมปาล) พระยายุทธิษเฐียรซึ่งเดิมทีอยู่ศรีสัชนาลัย ได้เข้า มาครองเมืองสองแคว(พิษณุโลก)และเมื่อแรกที่สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถเสด็จข้ึนผา่นพิภพ เป็น พระมหากษตัริยก์รุงศรีอยธุยา ปรากฏวา่ขณะน้นัพระยายุทธิษเฐียรเกิดนอ้ยเน้ือต่า ใจที่ไดเ้พียงตา แหน่งพระ ยาสองแคว เนื่องด้วยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถทรงเคยดา ริไวส้มยัทรงพระเยาวว์า่หากไดข้้ึนเป็น พระมหากษตัริย์จะชุบเล้ียงพระยายทุธิษฐิระใหไ้ดเ้ป็นพระร่วงเจา้สุโขทยัพ.ศ. 2011 พระยายุทธิษฐิระ จึงเอาใจออกห่างจากสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถไปข้ึนกบัพระเจา้ติโลกราช กษตัริยล์า้นนาในขณะน้นั เหตุการณ์น้ีส่งผลใหเ้กิดการเฉลิมพระนามกษตัริยล์า้นนาจากพระยาเป็นพระเจา้เพื่อใหเ้สมอศกัด์ิดว้ยกรุง ศรีอยุธยา พระนามพระยาติโลกราช จึงได้รับการเฉลิมเป็นพระเจ้าติโลกราช หลงัจากที่พระยายทุธิษฐิระ นา สุโขทยัออกจากอยธุยาไปข้ึนกบัลา้นนา สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ จึงเสด็จจากกรุงศรีอยธุยากลบัมาพา นกัณ เมืองสรลวงสองแคว พร้อมท้งัสร้างกา แพงและค่ายคูประตูหอ รบ แลว้จึงสถาปนาข้ึนเป็นเมือง พระพิษณุโลกสองแควเป็นราชธานีฝ่ายเหนือของอาณาจกัรแทนสุโขทัย ในเวลาเจ็ดปี ให้หลัง สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถจึงทรงตีเอาสุโขทัยคืนได้ แต่เหตุการณ์ทางเมืองเหนือยัง ไม่เขา้สู่ภาวะที่น่าไวว้างใจจึงทรงตดัสินพระทยัพา นกัยงันครพระพิษณุโลกสองแควต่อจนสิ้นรัชกาล ส่วน ทางอยธุยาน้นัทรงไดส้ถาปนาสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 3 พระราชโอรส เป็ นพระมหาอุปราช ดูแล อยุธยาและหัวเมืองฝ่ ายใต้ ดว้ยความที่เป็นคนละประเทศมาก่อน และมีสงครามอยดู่ว้ยกนัชาวบา้นระหวา่งสุโขทยัและอยธุยา จึงมิไดป้รองดองเป็นน้า หน่ึงใจเดียวกนัจึงตอ้งแยกปกครองโดยพระมหากษตัริยอ์ยธุยาจะทรงสถาปนา

พระราชโอรส หรือพระอนุชา หรือพระญาติอนัมีเช้ือสายสุโขทยั ปกครองพิษณุโลกในฐานะราชธานีฝ่าย เหนือ และควบคุมหัวเมืองเหนือท้งัหมด การสิ้นสุด พ.ศ. 2127 หลังจากชนะศึกที่แม่น้า สะโตงแล้ว พระนเรศวรโปรดให้เทครัวหัวเมืองเหนือท้งั ปวง (เมืองพระพิษณุโลกสองแคว เมืองสุโขทัย เมืองพิชัย เมืองสวรรคโลก เมืองก าแพงเพชร เมือง พิจิตร และเมืองพระบาง) [4] ลงมาไวท้ี่อยธุยา เพื่อเตรียมรับศึกใหญ่พิษณุโลกและหวัเมืองเหนือท้งัหมดจึง กลายเป็นเมืองร้าง หลงัจากเทครัวไปเมืองใต้จึงสิ้นสุดการแบ่งแยกระหวา่งชาวเมืองเหนือกบัชาวเมืองใต้ และถือเป็นการสิ้นสุดของรัฐสุโขทยัโดยสมบูรณ์เพราะหลงัจากน้ี8 ปีพิษณุโลกไดถู้กฟ้ืนฟูอีกคร้ังแต่ถือ เป็ นเมืองเอกในราชอาณาจักร มิใช่ราชธานีฝ่ ายเหนือ ในดา้นวิชาการ มีนกัวิชาการหลายท่านไดเ้สนอเพิ่มวา่เหตุการณ์อีกประการอนัทา ให้ตอ้งเทครัว เมืองเหนือท้งัปวงโดยเฉพาะพิษณุโลกน้นัอยทู่ ี่เหตุการณ์แผ่นดินไหวคร้ังใหญ่บนรอยเลื่อนวังเจ้า ในราว พุทธศักราช 2127 แผน่ดินไหวคร้ังน้ีส่งผลใหต้วัเมืองพิษณุโลกราพณาสูญ แมแ้ต่แม่น้า แควนอ้ย ก็ เปลี่ยนเส้นทางไม่ผา่นเมืองพิษณุโลกแต่ไปบรรจบกบัแม่น้า โพ (ปัจจุบนัคือแม่น้า น่าน) ที่เหนือเมือง พิษณุโลกข้ึนไป และยงัส่งผลใหพระศรีรัตนมหาธาตุพิษณุโลก ้ หักพังทลายในลักษณะที่บูรณะคืนได้ยาก ในการฟ้ืนฟูจึงกลายเป็นการสร้างพระปรางคแ์บบอยธุยาครอบทบัลงไปแทน ท้งัหมด

ความเจริญร ุ่งเร ื อง ด้านเศรษฐกิจ สภาพเศรษฐกิจสมัยสุโขทัยเป็ นระบบเศรษฐกิจแบบเสรีนิยม ดังข้อความปรากฏในหลักศิลาจารึก หลักที่ 1 "…ใครจกัใคร่คา้ชา้งคา้ ใครจกัใคร่คา้มา้คา้ ใครจกัใคร่คา้เงินคา้ทองคา้ "และ"...เมืองสุโขทยัน้ี ดีในน้า มีปลา ในนามีขา้ว..." ประชาชนประกอบอาชีพเกษตรกรรมด้วยระบบเกษตรกรรมแบบยังชีพ และ ส่งออกเครื่องถ้วยชามสังคโลก ด้านสังคม การใช้ชีวิตของผู้คนในสมัยสุโขทัยมีความอิสระเสรี มีเสรีภาพอย่างมากเนื่องจากผู้ปกครองรัฐให้ อิสระแก่ไพร่ฟ้าและปกครองแบบพ่อกบัลูก ดงัปรากฏหลกัฐานในศิลาจารึกวา่"…ดว้ยเสียงพาทย์เสียงพิณ เสียงเลื่อน เสียงขับ ใครจักมักเล่น เล่น ใครจักมักหัว หัว ใครจักมักเลื่อน เลื่อน…" ดา้นความเชื่อและศาสนา สังคมยคุสุโขทยัประชาชนมีความเชื่อท้งัเรื่องวิญญาณนิยม (Animism) ไสยศาสตร์ ศาสนาพราหมณ์ฮินดู และพุทธศาสนา ดังปรากฏหลักฐานในศิลาจารึกหลักที่ 1 ด้านที่ 5 วา่"…เบ้ืองหัวนอนเมืองสุโขทยัน้ีมีกุฎิวิหารปู่ครูอยู่มีสรีดพงส์มีป่าพร้าว ป่าลาง ป่าม่วง ป่า ขาม มีน้า โคก มีพระขระพุงผีเทพยาดาในเขาอนัน้นัเป็นใหญ่กวา่ทุกผีในเมืองน้ีขุนผใู้ดถือเมืองสุโขทยัน้ี แลว้ ไหวด้ีพลีถูกเมืองน้ีเที่ยวเมืองน้ีดีผิไหวบ้ ่ดีพลีบ่ถูกผีในเขาอนัน้นับ่คุม้บ่เกรง เมืองน้ีหาย…" ส่วนด้านศาสนา ได้รับอิทธิพลจากพุทธศาสนานิกายเถรวาทแบบลังกาวงศ์จากนครศรีธรรมราช ใน วันพระ จะมีภิกษุเทศนาสั่งสอน ณ ลานธรรมในสวนตาล โดยใช้พระแท่นมนังคศิลาอาสน์เป็น อาสนะสงฆ์ในการบรรยายธรรมใหป้ระชาชนฟังยงัผลใหป้ระชาชนในยคุน้ีนิยมปฏิบตัิตนอยใู่น ศีลธรรม มีการถือศีล โอยทานกันเป็ นปกติวิสัย ท าให้สังคมโดยรวมมีความสงบสุขร่มเย็น ด้านการปกครองของอาณาจักรสุโขทัย อาณาจักรสุโขทัยปกครองด้วยระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ซึ่งแบ่งออกได้เป็ น 2 ระยะ 1. แบบปิตุราชาธิปไตย ในระยะแรกสุโขทัยมีการปกครองแบบพ่อปกครองลูก เรียก พระมหากษัตริย์ว่า "พ่อขุน" ซึ่งเปรียบเสมือนพ่อที่จะต้องดูแลคุ้มครองลูก ในสมัยพ่อขุน รามค าแหงมหาราช โปรดใหส้ร้างกระดิ่งแขวนไวท้ี่หนา้ประตูพระราชวงัเมื่อประชาชนมี เรื่องเดือดร้อนก็ใหไ้ปสั่นกระดิ่งร้องเรียน พระองคก์ ็จะเสด็จมารับเรื่องราวร้องทุกข์และ โปรดให้สร้างพระแท่นมนังคศิลาอาสน์ได้กลางดงตาล ในวันพระจะนิมนต์พระสงฆ์มา

เทศน์สั่งสอนประชาชน หากเป็นวนัธรรมดาพระองคจ์ะเสด็จออกใหป้ระชาชนเขา้เฝ้าและ ตดัสินคดีความดว้ยพระองคเ์องการปกครองแบบน้ีปรากฏในสมยักรุงสุโขทยัตอนตน้ 2. แบบธรรมราชา กษัตริย์ผู้ทรงธรรม ในสมัยของพระมหาธรรมราชาที่ ๑ มีก าลังทหารที่ไม่ เขม้แขง็ ประกอบกบัอาณาจกัรอยธุยาที่ก่อต้งัข้ึนใหม่ไดแ้ผอ่ ิทธิพลมากข้ึน พระองคท์รง เกรงภยัอนัตรายจะบงัเกิดแก่อาณาจกัรสุโขทยัหากใชก้า ลงัทหารเพียงอยา่งเดียว พระองคจ์ึง ทรงน าหลักธรรมมาใช้ในการปกครอง โดยพระองค์ทรงเป็ น แบบอย่างในด้านการปฏิบัติ ธรรม ทา นุบา รุงพระพุทธศาสนา นอกจากน้นัพระมหาธรรมราชาที่๑ ทรงพระราชนิพนธ์ วรรณกรรมเรื่อง ไตรภูมิพระร่วง ที่ปรากฏแนวคิดแบบธรรมราชาไว้ด้วย การปกครองแบบ น้ีใชใ้นสมยักรุงสุโขทยัตอนปลาย ต้งัแต่พระมหาธรรมราชาที่1 - 4 ด้านการปกครองส่วนย่อยสามารถแยกกล่าวเป็ น 2 แนว ดงัน้ี • ในแนวราบ จัดการปกครองแบบพ่อปกครองลูก กล่าวคือผู้ปกครองจะมีความใกล้ชิดกับ ประชาชน ให้ความเป็ นกันเองและความยุติธรรมกับประชาชนเป็ นอย่างมาก เมื่อประชาชน เกิดความเดือดร้อนไม่ได้รับความเป็ นธรรม สามารถร้องเรียนกับพ่อขุนโดยตรงได้ โดยไป สั่นกระดิ่งที่แขวนไวท้ี่หนา้ประตูที่ประทบัดงัขอ้ความในศิลาจารึกปรากฏวา่"…ในปาก ประตูมีกระดิ่งอนัหน่ึงไวใ้ห้ไพร่ฟ้าหนา้ใส…" นนั่คือเปิดโอกาสใหป้ระชาชนสามารถมา สั่นกระดิ่งเพื่อแจง้ขอ้ร้องเรียนได้ • ในแนวดิ่ง ไดม้ีการจดัระบบการปกครองข้ึนเป็น 4 ชนช้นัคือ o พ่อขุน เป็นชนช้นัผปู้กครองอาจเรียกชื่ออยา่งอื่น เช่น เจ้าเมือง พระมหา ธรรมราชา หากมีโอรสก็จะเรียก "ลูกเจ้า" o ลูกขุน เป็ นข้าราชบริพาร ข้าราชการที่มีต าแหน่งหน้าที่ช่วงปกครองเมือง หลวง หัวเมืองใหญ่น้อย และภายในราชส านัก เป็ นกลุ่มคนที่ใกล้ชิดและ ไดร้ับการไวว้างใจจากเจา้เมืองใหป้ฏิบตัิหนา้ที่บา บดัทุกขบ์า รุงสุขแก่ไพร่ฟ้า o ไพร่หรือสามัญชน ไดแ้ก่ราษฎรทวั่ ไปที่อยใู่นราชอาณาจักร (ไพร่ฟ้า) o ทาส ไดแ้ก่ชนช้นัที่ไม่มีอิสระในการดา รงชีวิตอยา่งสามญัชนหรือไพร่ (อยา่งไรก็ตามประเด็นทาสน้ียงัคงถกเถียงกนัอยวู่า่มีหรือไม่)

รายพระนามพระมหากษัตริยแ ์ ละรายชื่อผู้ปกครอง ล าดับ รายพระนาม ต าแหน่ง ราชวงศ์ ช่วงเวลา ต านานกล่าวว่า พ.ศ. 1043 พระยาพาลีราชแห่งอาณาจักรละโว้เป็นผกู้่อต้งัเมืองสุโขทยั [6] รัฐอิสระ - พระยาพาลีราช เจ้าเมืองสุโขทัย - พ.ศ. 1043 [7] - ไม่ ทราบปี - พระยาอภัย [8] เจ้าเมืองศรีสัชนาลัย - ไม่ทราบปี - พระอรุณกุมาร [9] เจ้าเมืองศรีสัชนาลัย - ไม่ทราบปี - พระยาพสุจราช [10] เจ้าเมืองศรีสัชนาลัย - ไม่ทราบปี - พระยาธรรมไตรโลก [11] เจ้าเมืองศรีสัชนาลัย - ไม่ทราบปี - สมเด็จพระร่วงเจ้าบรม ราชาธิราช [12] พระร่วงเจ้าสุโขทัย - พ.ศ. 1500 - พ.ศ. 1502 [13] - พระยาศรีจันทราธิบดี[14] พระร่วงเจ้าสุโขทัย (อดีตภิกษุ) พ.ศ. 1502 [15] - ไม่ ทราบปี 0 อีแดงเพลิง [16] พระร่วงเจ้าสุโขทัย - ไม่ทราบปี - พ.ศ. 1700

1 พ่อขุนศรีนาวน าถุม พระร่วงเจ้าสุโขทัย ราชวงศ์นาวน าถุม พ.ศ. 1700 - 1724 2 ขอมสบาดโขลญล าพง พระร่วงเจ้าสุโขทัย ไม่ทราบแน่ชัด - พ.ศ. 1781 3 พ่อขุนศรีอนิทราทิตย์ พระร่วงเจ้าสุโขทัย ราชวงศ์พระร่วง พ.ศ. 1781 – 1811 4 พ่อขุนบานเมือง พระร่วงเจ้าสุโขทัย ราชวงศ์พระร่วง พ.ศ. 1811 - 1822 5 พ่อขุนรามค าแหงมหาราช พระร่วงเจ้าสุโขทัย ราชวงศ์พระร่วง พ.ศ. 1822 – 1842 6 พญาไสสงคราม พระร่วงเจ้าสุโขทัย ราชวงศ์พระร่วง พ.ศ. 1842 7 พระยาเลอไทย พระร่วงเจ้าสุโขทัย ราชวงศ์พระร่วง พ.ศ. 1842 – 1866 8 พระยางั่วน าถุม พระร่วงเจ้าสุโขทัย ราชวงศ์พระร่วง พ.ศ. 1866 – 1890 9 พระมหาธรรมราชาที่ 1 (พญาลิไท) พระร่วงเจ้าสุโขทัย ราชวงศ์พระร่วง พ.ศ. 1890 – 1911 10 พระมหาธรรมราชาที่ 2 (พญาลือไท) พระร่วงเจ้าสุโขทัย ราชวงศ์พระร่วง พ.ศ. 1911 - 1921 รัฐบรรณาการอาณาจักรอยุธยา

10 พระมหาธรรมราชาที่ 2 (พญาลือไท) พระร่วงเจ้าสุโขทัย ราชวงศ์พระร่วง พ.ศ. 1921 – 1942 11 พระมหาธรรมราชาที่ 3 (พญาไสลือไท) พระร่วงเจ้าสุโขทัย ราชวงศ์พระร่วง พ.ศ. 1943 – 1962 12 พระมหาธรรมราชาที่ 4 (บรมปาล) พระร่วงเจ้าสุโขทัย ราชวงศ์พระร่วง พ.ศ. 1962 – 1981 13 พระราเมศวร (สมเด็จพระ บรมไตรโลกนาถ) พระร่วงเจ้าสุโขทัย ราชวงศ์สุพรรณ ภูมิ พ.ศ. 1981 - 1991 พ.ศ. 1991 - 2011 ไม่ไดแ้ต่งต้งัพระร่วงเจา้สุโขทยั สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถต้องการตัดอ านาจ ราชวงศ์พระร่วง จึงให้พระยายุทธิษฐิระเป็ นเพียงพระยาสองแคว รัฐบรรณาการอาณาจักรล้านนา 14 พระยายุทธิษฐิระ พระร่วงเจ้าสุโขทัย และศรีสัชนาลัย ราชวงศ์พระร่วง พ.ศ. 2011 - 2017 เมืองพระพิษณุโลกสองแคว ล าดับ รายพระนาม ต าแหน่ง ราชวงศ์ ช่วงเวลา พ.ศ. 2011 สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ รวมเมืองสรลวงสองแควและเมืองชัยนาท [17] เป็ นเมือง พษิณุโลก และยกข้ึนเป็นศูนยก์ลางอา นาจหวัเมืองเหนือแทนสุโขทยั

1 สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ พระมหากษัตริย์กรุงศรี อยุธยา ราชวงศ์สุพรรณ ภูมิ พ.ศ. 2011 - 2031 2 พระเชษฐาธิราช พระมหาอุปราชแห่งกรุง ศรีอยุธยา ราชวงศ์สุพรรณ ภูมิ พ.ศ. 2031 - 2034 3 พระอาทิตยวงศ์ (พระหน่อ พุทธางกูร) พระมหาอุปราชแห่งกรุง ศรีอยุธยา ราชวงศ์สุพรรณ ภูมิ พ.ศ. 2034 - 2072 4 พระไชยราชา พระมหาอุปราชแห่งกรุง ศรีอยุธยา ราชวงศ์สุพรรณ ภูมิ พ.ศ. 2072 - 2077 พ.ศ. 2077 - 2091 ไม่ไดแ้ต่งต้งัพระมหาอุปราช เนื่องจากพระราชโอรสของสมเด็จพระไชย ราชาธิราชยังทรงพระเยาว์ 5 สมเด็จพระมหาธรรม ราชาธิราชเจ้า เจ้าราชธานีฝ่ ายเหนือ ราชวงศ์พระร่วง พ.ศ. 2091 - 2111 พ.ศ. 2112 เสียกรุงศรีอยธุยาคร้ังที่1 สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชลงมาครองกรุงศรีอยุธยา 6 พระนเรศวร [18][19] พระมหาอุปราชแห่งกรุง ศรีอยุธยา ราชวงศ์พระร่วง พ.ศ. 2115 - 2133 7 สมเด็จพระเอกาทศรถ พระมหาอุปราชแห่งกรุง ศรีอยุธยา ราชวงศ์พระร่วง พ.ศ. 2133 - 2148

สมเด็จพระเอกาทศรถทรงยกเลิกตา แหน่งพระมหาอุปราชข้ึนไปครองเมืองพิษณุโลกแต่ใหม้าประทบัที่ พระราชวังจันทร์เกษม ในเกาะเมืองอยุธยาแทน อ ้ างองิและหมายเหตุ 1. ↑ "อาณาจักรสุโขทัย". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2015-09-24. สืบค้น เมื่อ 2018-09-12. 2. ↑ หนังสือเรียนประวัติศาสตร์ 3. ↑ "ที่ตั้งอาณาจักร". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2009-06-05. สืบค้น เมื่อ 2009-04-25. 4. ↑ พิเศษ เจียจันทร์พงษ์. พระมหาธรรมราชากษัตราธิราช. กรุงเทพฯ : ส านักพิมพ์มติชน , พ.ศ. 2546. 184 หน้า. หน้า 57. ISBN 974-322-818-7 5. ↑ หลวงวิจิตรวาทการช้ีระบอบไพร่ทาสและศกัดินา ตน้เหตุความเสื่อมโทรมของ ไทย ศิลปวัฒนธรรม สืบค้นเมื่อ 26 ตุลาคม 2564 6. ↑ ประวัติศาสตร์สมัยสุโขทัย -- dwhistorythai.wordpress.com 7. ↑ ศักราชอาจคลาดเคลื่อน เพราะพงศาวดารเหนือ ได้ระบุถึงพระนามผู้ปกครองที่สืบต่อมา จนถึงพ่อขนุศรีนาวนา ถม อีกท้งัไม่ปรากฏพระนามพระยาพาลีราชตามหลกัฐานอื่น วา่เป็น ผู้ปกครองอาณาจักรละโว้ในปี ดังกล่าว 8. ↑ ปรากฏพระนามในพงศาวดารเหนือ 9. ↑ ปรากฏพระนามในพงศาวดารเหนือ 10.↑ ปรากฏพระนามในพงศาวดารเหนือ 11.↑ ปรากฏพระนามในพงศาวดารเหนือ 12.↑ เรียกอีกพระนามหนึ่งว่า "พระร่วงอรุณราช" 13.↑ โพสต์จาก Facebook ในชื่อบัญชี พลิก"ประวัติศาสตร์สุโขไท" เผยแพร่เมื่อวันที่ 8 กรกฎาคม 2556 (สืบค้นเมื่อวันที่ 22 ตุลาคม 2563) 14.↑ ปรากฏพระนามและปี ครองราชย์ ในพงศาวดารเหนือ 15.↑ ปรากฏปี ครองราชย์ในพงศาวดารเหนือ แต่ศักราชอาจจะคลาดเคลื่อน เพราะระบุว่า หลงัสิ้นรัชกาลน้ีแลว้พ่อขนุศรีนาวนา ถุมไดเ้ป็นผปู้กครองต่อ 16.↑ พบพระนามในจารึกวัดศรีชุม

17.↑ เมืองชยันาทอยฝู่ ั่งตรงขา้มเมืองสรลวงสองแควของแม่น้า น่าน จงัหวดัพิษณุโลกไม่ใช่ จังหวัดชัยนาท 18.↑ หลังเสด็จกลับจากกรุงหงสาวดี 19.↑ "ราชการสงครามในสมัยสมเด็จพระนเรศวร หอมรดกไทย กองทัพบก". คลังข้อมูลเก่า เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2007-07-03. สืบค้นเมื่อ 2007-07-28.