นาฏยศัพท์สําคัญ นาฏยศัพท์สําคัญก่อนฝึกรําโนราบทครูสอน ผู้เรียนจะต้องฝึกเพื่อความเข้าใจของการปฏิบัติท่า รํา มีดังต่อไปนี้ 1.กรีดนิว้ หมายถึง กิริยาของนิ้วมือที่กรีดออกทีละนิ้วก่อนตั้งวง ซึ่งสามารถปฎิบัติได้ทั้งมือซ้ายและมือ ขวา วิธีปฏิบัติ คือ กํานิ้วมือทั้งห้านิ้วเข้าฝ่ามือ จากนั้น ค่อยดีดนิ้วชี้ ต่อด้วยนิ้วกลาง นิ้วนาง และนิ้วก้อย ออกทีละนิ้ว ขณะที่ดีดนิ้วออกนิ้วหัวแม่มือตั้งค่อย ๆ เลื่อนรูดนิ้วไปตามโคนนิ้วที่ดีดนิ้วออกด้วย ดังภาพ ภาพที่1 กรดีนิว้
2.ตั้งวงหน้า หมายถึง กิริยาของลําแขนที่ตั้งเป็นเหลี่ยมให้ข้อมืออยู่ระดับใบหน้า สามารถปฏิบัติได้ทั้ง ทางซ้ายและทางขวา วิธีปฏิบัติ คือ ยกข้อศอกไปด้านหน้า ข้อแขนส่วนบนยกให้โค้งไปด้านหน้าเล็กน้อย นิ้วมือทั้งสี่กรีดตึง หักหัวแม่โป้งเข้าหาฝ่ามือ ดังภาพ ภาพที่2 ตงั้วงหน้า 3. เคล้ามือ หมายถึง กิริยาของการปฏิบัติท่ารําของมือ ทั้งปฏิบัติไม่เหมือนกัน คือ หากมือขวาจีบปรก ข้าง มือซ้ายตั้งวงบน วิธีปฏิบัติ คือ มือทั้งสองตั้งวงบน (วงเขาควาย) จากนั้นม้วนมือขวาเป็นจีบปรกข้าง มือซ้าย ตั้งวงบน จากนั้นค่อยม้วนมือซ้ายเป็นจีบปรกข้าง มือขวาคลายจีบออกเป็นตั้งวงบน ปฏิบัติ สลับไปมา เรียกว่าการเคล้ามือ ดังภาพ ภาพที่3 เคล้ามือ
4.กระทบก้น หมายถึง กิริยาของการเกร็งหน้าขา พร้อมขมิบก้น จะทําให้มีแรงส่งลําตัวขึ้นด้านบน แล้วค่อยปล่อยทิ้งนํ้าหนักลงกับพื้น วิธีปฏิบัติ โดยการนั่งขัดสมาธิ แล้วเกร็งหน้าขา พร้อมกับขมิบก้น กระแทกตัวขึ้นด้านบน แล้วค่อยผ่อนหน้าขาทิ้งนํ้าหนักลงพื้นเหมือนเดิม การกระทบก้นต้องปฏิบัติการ เกร็งหน้าขาพร้อมกับ จังหวะเพลง ดังภาพ ภาพที่4 กระทบก้น 5.เลื่อนเท้า หมายถึง กิริยาของการขยับเท้าเคลื่อนที่โดยไม่ยกจากพื้น สามารปฏิบัติได้ทั้งข้างซ้ายและ ข้างขวา หรือปฏิบัติพร้อมกันทั้งสองข้างก็ได้ วิธีปฏิบัติ โดยการวางเท้าราบกับพื้น จากนั้นบิดส้นเท้า สลับกับบิดปลายเท้า ในกรณีที่ผู้แสดงนั่งคุกเข่า ๆ ด้านที่วางกับพื้นจะต้องหมุนหัวเข่าตามเท้าไปด้วย ดังภาพ ภาพที่5 เลื่อนเท้า
5. ย้อนตัว หมายถึง กิริยาของการถ่ายนํ้าหนักตัวจากซ้ายไปขวา หรือจากขวาไปซ้ายก็ได้ เช่น ในท่าตีน ถีบพนัก เมื่อนักแสดงตั้งท่ามือขวาตั้งวงบน มือซ้ายจีบหงายวางเข่าซ้าย การย้อนตัวต้องคืนนํ้าหนักจาก ซ้ายแล้วกลับทางขวาปฏิบัติท่ารําเหมือนเดิมเหมือนตอนปฏิบัติท่าครั้งแรก ดังภาพ ภาพที่6 ย้อนตัว 7. สาวจีบ หมายถึง กิริยาของมือจีบแล้วค่อยปล่อยเป็นวง เช่น ท่าสองมือชักเอาแสงทอง มือซ้ายจีบ หงายวางเข่าซ้าย ส่วนมือขวาจีบหงายรวมมือกับมือซ้าย แล้วดึงมือจีบปล่อยเป็นตั้งวงบน ดังภาพ ภาพที่7สาวจีบ
บทกลอนครูสอน ครูเอ๋ยครูสอน เสดื้องกรต่อง่า ครูสอนให้ผูกผ้า สอนข้าให้ทรงกำไล ครูสอนให้ครอบเทริดน้อย รำจับสร้อยพวงมาลัย ครูสอนให้ทรงกำไล สอดใส่ซ้ายใส่ขวา ครูให้เสดื้องเยื้องข้างซ้าย ตีค่าได้ห้าพารา ครูให้เสดื้องเยื้องข้างขวา ตีค่าได้ห้าตำลึงทอง ตีนถีบพนัก ส่วนมือชักเอาแสงทอง หาไหนให้ได้เสมือนน้อง ทำนองพระเทวดา
ท่ารําบทครูสอน อธิบายท่ารําบทครูสอน ท่ารำ อธิบายท่ารำ 1. 2. “ครูเอย ครูสอน” นั่งขัดสมาท เข่าขวาทับเข่าซ้าย มือทั้งสองพนมมือระดับอก หน้าตรง “สอนแล้วแม่นาครูสอน” นั่งลักษณะเดิม ยกมือ จรดหน้าผาก ก้มหน้าเล็กน้อย หน้าตรง 3. “ เสดื้องกร ” นั่งลักษณะเดิม ยกมือขึ้นมาจีบปรก หน้า
4. “ ต่อง่า ” กรีดนิ้วตั้งวงหน้า ข้อมือทั้งสองเข้าหา ลําตัวปลายนิ้วแยกออก หน้าตรง หมายเหตุช่วงร้องรับปฏิบัติท่าต่อง่า กระทบก้น ตรงจังหวะใหญ่จนร้องรับหมด 5. 6. “ครูสอน” นั่งลักษณะเดิม พนมมือระดับอก หน้า ตรง “ให้ผูกผ้า” ลดมือทั้งสองลงจีบหงายไขว้มือระดับ สะเอว โดยมือซ้ายทับมือขวา หน้าตรง
7. 8. “สอนข้า” นั่งลักษณะเดิม พนมมือระดับอก หน้า ตรง “ให้ทรงกําไล” นั่งลักษณะเดิม มือซ้ายกรีดนิ้วตั้ง วงหน้า มือขวาแบมือแตะระดับข้อมือซ้าย เอียง ขวา หมายเหตุ ช่วงร้องรับปฏิบัติท่าทรงกําไล ใช้วิธี กระทบก้นพร้อมกับเคาะนิ้วชี้ตามจังหวะเพลงจน ร้องรับหมด 9. “ครูสอน” นั่งลักษณะเดิม พนมมือระดับ อก หน้าตรง
10. 11. 12. “ให้ครอบเทริดน้อย” มือขวากํายอดเทริด มือซ้ายแบมือแตะข้างแก้ม เอียงขวา “สอนแล้วแม่นา” นั่งลักษณะเดิมพนมมือ ระดับอก หน้าตรง “ครอบเทริดน้อย” มือทั้งสองแบมือแยก จากกัน ยกไว้ระดับศีรษะ หน้าตรง
13. 14. “รําจับสร้อย” นั่งลักษณะเดิม มือทั้งสองจีบคว้ำ ไขว้มือระดับใบหน้า หน้าตรง “พวงมาลัย” ดึงมือมาตั้งด้านหน้าแล้วตั้งเข่าซ้าย (ลงฉากน้อย) มือทั้งสองจีบคว้ำไขว้มือระดับอก หน้าตรง หมายเหตุช่วงร้องรับปฏิบัติท่าจับสร้อยพวงมาลัย ใช้วิธีหมุนตัวไปทางซ้ายโดยการเลื่อนเท้าไปเรื่อย ๆ 1 รอบ จนจบจังหวะเพลงหน้าตรง 15. “ครูสอน” ลดตัวลงนั่งขัดสมาทลักษณะเดิม พนม มือระดับอก หน้าตรง
16. 17. 18. “ให้ทรงกําไล” มือซ้ายกรีดนิ้วตั้งวงหน้า มือขวา แบมือแตะระดับข้อมือซ้าย เอียงขวา “นี่แหละสอนทรงกําไล” ปฏิบัติซ้ำาท่ารําเดิมอีก ครั้ง “สอดใส่แขนซ้าย” นั่งลักษณะเดิม มือซ้ายตั้งวง หน้า มือขวาจีบคว่ำวนรอบข้อมือซ้าย เหวี่ยงตัวไป ตามจีบเล็กน้อย แล้วคืนตัวหน้าตรง “ย้ายแขนขวา” มือขวาตั้งวงหน้า มือซ้ายจีบคว่ำ วนรอบข้อมือขวา เหวี่ยงตัวไปตามจีบเล็กน้อย แล้วคืน ตัวหน้าตรง หมายเหตุช่วงร้องรับปฏิบัติท่าสอดใส่แขนซ้าย ย้ายแขนขวา จนจบจังหวะเพลงหน้าตรง
19. 20. 21. “รําท่าเสดื้อง” นั่งคุกเข่าแยกเข่าออก พนมมือ ระดับหน้าอก หน้าตรง “เยื้องข้างซ้าย” นั่งคุกเข่าขวา ลาดเข่าซ้ายไป ด้านข้าง มือขวาม้วนมือจีบปล่อยเป็นวงบน มือ ซ้ายจีบ หงายแขนตึงวางบนเข่าซ้าย เอียงขวา “ท่านี่เสดื้องเยื้องข้างซ้าย” นั่งลักษณะเดิม ย้อน มือจีบซ้าย แล้วแล้ววางมือจีบบนเข่าซ้ายลักษณะ เดิม “ตีค่า” นั่งลักษณะเดิม มือซ้ายกํามือหงาย ท้องแขน มือขวาชี้ที่มือกํา
22. “ได้ห้าพระพารา” มือทั้งสองจีบรวมมือระดับอก จากนั้นม้วนมือออกปล่อยเป็นวงกลาง (ปลายนิ้ว เข้าหากัน) ตั้งเข่าซ้าย (ลงฉากน้อย) หน้าตรง หมายเหตุช่วงร้องรับปฏิบัติท่าพระพารา ใช้วิธีหมุนตัวไปทางขวาโดยการเลื่อนเท้าไปเรื่อย ๆ 1 รอบ จนจบจังหวะเพลงหน้าตรง
23. 24. “รําท่าเสดื้อง” นั่งคุกเข่าแยกเข่าออก พนมมือ ระดับหน้าอก หน้าตรง “เยื้องข้างขวา” นั่งคุกเข่าซ้าย ลาดเข่าขวาไป ด้านข้าง มือซ้ายม้วนมือจีบปล่อยเป็นวงบน มือ ขวาจีบหงายแขนตึงวางบนเข่าขวา เอียงซ้าย “ท่านี่เสดื้องเยื้องข้างขวา” นั่งลักษณะเดิม ย้อน มือจีบขวา แล้ววางมือจีบบนเข่าขวาลักษณะเดิม เอียงซ้าย
25. ตีค่า” นั่งลักษณะเดิม มือขวากํามือหงายท้องแขน มือซ้ายชี้ที่มือกํา“ได้ห้าตําลึงทอง” ตั้งเข่าขวา (ลงฉากน้อย) มือขวา กํามือ (หงายข้อมือ) ชี้ยอดเทริด มือซ้ายจีบส่งหลัง เอียงขวา หมายเหตุช่วงร้องรับปฏิบัติท่าตําลึงทอง ใช้วิธี หมุนตัวไปทางซ้ายโดยการเลื่อนเท้าไปเรื่อย ๆ 1 รอบ จนจบจังหวะเพลงหน้าตรง
26. 27. “ท่านี่ตีนถีบพะนัก” นั่งคุกเข่าขวา ลาดเข่าซ้ายไป ด้านหน้า มือขวาม้วนมือจีบปล่อยเป็นวงบน มือ ซ้ายจีบหงายแขนตึงวางบนเข่าซ้าย เอียงขวา “ท่านี่ตีนถีบพะนัก” นั่งลักษณะเดิม ย้อนมือจีบ ซ้าย แล้ววางมือจีบบนเข่าซ้ายลักษณะเดิม เอียง ขวา
28. “สองมือชัก” มือซ้ายปฏิบัติลักษณะเดิม มือขวาดึง มือจีบหงาย(ปลายจีบตรงกับมือซ้าย) “เอาแสงทอง” มือขวาดึงมือปล่อยเป็นตั้งวงบน เอียงขวา หมายเหตุช่วงร้องรับปฏิบัติท่าสองมือชักเอาแสง ทองไปเรื่อย ๆ จนจบจังหวะเพลง 29. “หาไหนให้ได้” นั่งคุกเข่า มือซ้ายแบมือแตะอก มือขวากํานิ้วชี้ เคาะนิ้วตามจังหวะเพลง เอียงขวา
“เสมือนน้อง” นั่งลักษณะ มือซ้ายแตะอก เหมือนเดิม ส่วนมือขวาม้วนมือจีบแล้วปล่อยเป็น ลักษณะวง กลาง เอียงขวา “เหมือนแล้วแม่นาเสมือนน้อง” ปฏิบัติสลับข้างกับ ท่าเสมือนน้อง “ รําทํานอง” นั่งคุกเข่า มือทั้งสองรวมจีบไว้ระดับ ใบหน้า “พระเทวดา” กระโดดตัว ขาทั้งสองลงฉากใหญ่ มือทั้งสองตั้งวงเขาควาย หน้าตรง หมายเหตุช่วงร้องรับปฏิบัติท่ารําพระ เทวดา จนหมดจังหวะ ท้ายการร้องรับ เลื่อนเท้า ทั้งสองยืนตรง