กาพย์ห่อโคลงประพาสธารทองแดง

์
่
กาพยหอโคลงประพาสธารทองแดง









ครูผู้สอน นางสาว จิราวรรณ เทพตาแสง

ื่
บทนาเรอง









กาพย์ห่อโคลงประพาสธารทองแดงเป็นพระราชนิพนธ์ของเจ้าฟ้า



ธรรมธิเบศรไชยเชษฐ์สุริยวงค์(เจ้าฟ้ากุ้ง) รูปแบบค าประพันธ์เป็นกาพย์



ห่อโคลง คือ แต่งกาพย์ยานี 1 บท สลับกับโคลงสี่สุภาพ 1 บท โดยมี



เนื้อความเช่นเดียวกัน



ค าว่า “ธารทองแดง” เป็นชื่อล าน้ าในบริเวณพระพุทธบาท



จังหวัดสระบุรี โดยมีเนื้อหาเล่าเรื่องการเดินทางไปพระพุทธบาทที่มี



ธรรมชาติสวยงาม

• เจ้าฟ้าธรรมธิเบศรไชยเชษฐสุริยวงศ์ กรมขุนเสนาพิทักษ์ หรือที่รู้จักกัน



ทั่วไปว่าเจ้าฟ้ากุ้ง เป็นโอรสในสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ กับกรมหลวง



อภัยนุชิต ได้รับการสถาปนาให้เป็นกรมพระราชวังบวรสถานมงคล



ทรงพระปรีชาสามารถหลายด้าน โดยเฉพาะด้านวรรณกรรม พระองค์ทรง



มีผลงานชิ้นเอกหลายเรื่อง เช่น กาพย์เห่เรือ นันโทปนันทสูตรค าหลวง


พระมาลัยค าหลวง

• พระพุทธบาทสระบุรี ประดิษฐานอยู่ที่เขาสุวรรณบรรพต อ าเภอพุทธ



บาท จังหวัดสระบุรี ตามคติของชาวลังกาทวีป ถือว่าเป็นบริโภคเจดีย์



เนื่องจากเชื่อว่าเป็นรอยพระพุทธบาทที่พระพุทธเจ้าได้เสด็จมาเหยียบไว้



บนเขาสุวรรณบรรพต พบในสมัยพระเจ้าปราสาททองแห่งกรุงศรีอยุธยา



โดยพรานบุญเป็นผู้ไปพบเห็นความศักดิ์สิทธิ์ ที่สามารถท าให้เนื้อที่


บาดเจ็บจากการยิงธนูของตน หายจากบาดเจ็บได้และตัวพรานบุญเองเมื่อ



น าน้ าจากรอยพระบาทมาลูบตัว ก็ท าให้กลากเกลื้อนที่ตนเป็นอยู่หายได ้

ื
เนอเรองยอ
้
่
ื่





















กล่าวถึงการเดินทางและชมธรรมชาติมีบทชมริ้วขบวนการ



เดินทาง บทชมสัตว์บก บทชมนก บทชมไม้ บทชมสัตว์น้ า ลงท้ายด้วย



การบอกจุดประสงค์ของกวี มีจ านวนกาพย์ทั้งสิ้น 108 บท โคลง 113 บท


เนื้อเรื่องท าให้ได้รู้จักธรรมชาติและการใช้ชีวิตของสัตว์ ซึ่งอธิบายลักษณะ



ของสัตว์ต่างๆได้ตรงตามข้อเท็จจริง

ี
์
กาพยยาน 11

ี
่
โคลงสสุภาพ

์
ลักษณะค าประพันธโคลงสสุภาพ
่
ี








๑. บท บทหนึ่งมี ๔ บาท (หนึ่งบรรทัดคือหนึ่งบาท) แต่ละบาท



แยกเป็น ๒ วรรค เรียกวรรคหน้ากับวรรคหลัง แบ่งเป็นวรรคหน้า ๕



ค า วรรคหลัง ๒ ค า เฉพาะบาทที่ ๔ หรือบาทสุดท้ายก าหนดให้วรรค


หลังมี ๔ ค า



๒. ค าสร้อย เฉพาะบาท ๑ กับบาท ๓ อนุญาตให้มีค าเพิ่มต่อท้าย



วรรคหลังได้ อีกบาทละ ๒ ค า เรียก ค าสร้อย หรือสร้อยค า นิยมให้ลง



ท้ายด้วยค าดังนี้ เฮย แฮ ฮา รา ฤา นา นอ พ่อ แม่ พี่ เอย ฯลฯ

๓. เอก – โท คือ ค าก าหนดบังคับเสียง อันเป็นลักษณะพิเศษ




ของโคลง


ค าเอก คือ ค าที่ก ากับด้วยรูปวรรคยุกต์เอก เช่น แก่ ค่า ใส เฉพาะ


ค าเอกนี้ในโคลงอนุญาตให้ใช้ค าตายแทนได้




ค าตาย คือ ค าที่ประสมสระเสียงสั้นแม่ ก กา เช่น กะ ทิ สิ นะ


และเป็นค าที่สะกดในแม่ กก กด กบ เช่น ปิด ฉาก นัด พบ สวัสดิ์ ศิริ


ค าโท คือ ค าที่ก ากับด้วยรูปวรรณยุกต์โท เช่น ร้อง ไห้ ไม้




ล้ม ต้ม ข้าว


โคลงสี่สุภาพ ก าหนดบังคับให้แต่ละบทต้องใช้ค าเอก-โท (ดูแผนผัง)


กรณีที่ไม่สามารถหาพยางค์ที่มีรูปวรรณยุกต์ตามต้องการได้ให้ใช้



เอกโทษ และโทโทษ เอกโทษ และโทโทษ คืออะไร?

ค าเอก ค าโท ใช้ในการแต่งค าประพันธ์ประเภท “โคลง”



และ “ร่าย”และถือว่าเป็นข้อบังคับของฉันทลักษณ์ที่ส าคัญมาก ถึงกับ



ยอมให้เอาค าที่ไม่เคยใช้รูปเอก รูปโท แปลงมาใช้เอก และ โท ได้




เช่น เล่น น ามาเขียนใช้เป็น เหล้น ได้ เรียกว่า “โทโทษ”


ห้าม ข้อน น ามาเขียนเป็น ฮ่าม ค่อน เรียกว่า “เอกโทษ”

่
็
่
เที่ยวเลนเปนเกษมสุข แสนสงสนุกปลุกใจหวัง
ิ
ื่
ื่
ิ
่
เรรายผายผาดผัง หวรกรนชนชมไพร
ั
่
ื
สนุกเกษมเปรมหนาเหลอบ ลมหลัง
ื
้
แสนสนุกปลุกใจหวัง วิ่งหร ี ้



่
เดินรายผายผันยัง ชายปา
่


่
ั
หวรอรนชนช ี ้ สองน้วชวนแล
่
ิ
ื่
ื่
่
์
์
ถอดค าประพันธกาพยหอโคลงประพาสธารทองแดง
ี
ี
่
ื
่
การ เทียวเลนในครงน้ชางมความสุข สนุกสนานเหลอเกิน เดิน
่
ั
้
อยางรวดเรวเขาไปในปา หวเราะกระซกกันอยางสดชนรนเรง โดยการ
่
ื่
่
ื่
่
ิ
ั
็
้
ิ
ชชวนใหชมธรรมชาติตาง ๆ
้
่
ี
้

้
เลียงผาอยูภูเขา หนวดพรายเพราเขาแปลปลาย
่

่
่
รูปรางอยางแพะหมาย ขนเหม็นสาบหยาบเหมอนกัน
ื

ื
เลียงผาอยูพางพ้น ภูเขา
่
่

่
้
่
หนวดพูดูเพราเขา ไปลทาย
ี
่
รูปรางอยางแพะเอา มาเปรยบ
่

ื
้
้
ขนเหม็นสาบหยาบราย กลิ่นกลาเหมอนกัน








่
์
ถอดค าประพันธกาพยหอโคลงประพาสธารทองแดง
์
เลียงผาอยูบนภูเขา มีรูปรางคลายแพะ มีหนวด
้
่
่
งาม ปลายเขาโคงไปขางหลัง ขนหยาบและมีกลิ่น
้
้
่
เหม็นสาบ เชนเดียวกับแพะ

่
่
่
ี
ี
กระจงกระจิดเตี้ย วิงเรยเรยนาเอ็นดู
่
้
่
ื
้
เหมอนกวางอยางตาหู มีเขี้ยวนอยสรอยแนมสอง
้
กระจงกระจิดหนา เอ็นดู
้
่
เดินรอยเรยงามตรู กระจอย
่
ี
ื
เหมอนกวางอยางตาหู ตีนกีบ
่
้
้
้
มีเคี่ยวขาวนอยชอย แนบขางเคียงสอง








่
์
ถอดค าประพันธกาพยหอโคลงประพาสธารทองแดง
์
ั
่
็
์
กระจงเปนสตวทีมีตัวขนาดเล็ก มองดูนารก
่
ั
่
นาเอ็นดู มีตาหูและตีนกีบเหมอนกวาง มีเขี้ยวนอยส ี
ื
้
่
่
ขาว 2 เขี้ยว แตไมมีเขา

่
้
ี
ฝูงลิงใหญนอยกระจุย ชะนอุยอุยรองหา
้
้
่
้
่
ฝูงคางหวางพฤกษา คางโจนไลไขวปลายยาง
่
่
่
่
้
ฝูงลิงยวบยาบตน พวาหนา
ี
่
้
ฝูงชะนมกูหา เปลาขาง
ี
่
่
ฝูงคางหวางพฤกษา มาสู ่
่
่

้
่
ครอกแครกไลไขวควาง โลดเลี้ยวโจนปลิว
่






่
์
ถอดค าประพันธกาพยหอโคลงประพาสธารทองแดง
์
ี
ฝูง ลิงขยมตนมะมวงอยูยวบยาบ ฝูงชะนรองกู ่
้
้
่
่
่
้
่
้
่
่
หาคูของมัน ฝูงคางกระโดดไปมาระหวางตนไม ฝูงลิง
่
ตางพากันรองขูตะคอก พรอมทังกระโดดไลไขวควากัน
้
่
้
้
่
้
่

งูเขียวรดตุกแก ตุกแกแกคางแข็งขยัน
ั
๊
๊
่
้
่
กัดงูงูยิงพัน อาปากงวงลวงตับกิน
่
้
งูเขียวแลเหล้อมพน พิษพลัน
่
ื
๊
ตุกแกคางแข็งขยัน คาบไว ้


กัดงูงูเรงพัน ขนดเครยด
ี
่

้
ปากอางูจงได ้ ลากลวงตับกิน
้
ึ













่
ถอดค าประพันธกาพยหอโคลงประพาสธารทองแดง
์
์
้
๊
งูเขียวตัวเปนเงามันแตไมมีพิษ ถูกตุกแกคาบไว
่
็
่
ในขณะเดียวกันงูเขียวก็รดตุกแกจนตองอาปาก และเขา
๊
ั
้
้
้
้
ไปลวงตับตุกแกกินเปนอาหาร
็
๊

่

ื
ยูงทองยองเย้องยาง รารางชางชางฟายหาง
่
่
่
่
ปากหงอนออนสาอาง ชางราเลนเตนตามกัน
่
้


่
่
ื
่

ยูงทองยองยางเย้อง ราฉวาง
ื่
ิ
้
รายรายฟายเฟองหาง เฉดหนา
่
่

่
ปากหงอนออนสาอาง ลายเลิศ
้
ราเลนเตนงามหงา ปกปองเปนเพลง
่

ี
้
้
็





์
ถอดค าประพันธกาพยหอโคลงประพาสธารทองแดง
์
่
ิ
นกยูงทองยองเย้องยาง แลวราแพนหางเชด
่
ื
่
้

หนาขึ้น เหนปากงอนออนชอย แสดงอาการราเลน
่
้
็

่
้
ดวยการยกปกขึ้นปองตามเพลง
้
ี
้

ไกฟาอาสดแสง หวสุกแดงแทงเดอยแนม
่
้
ั
ื
้
่
ี
้
ปกหางตางสแกม สแตมตางอยางวาดเขียน
ี
่
่
ี
้
้
่
้
ไกฟาหนาก ่ากลา ปากแหลม
ื
หวแดงเดอยแนม เนองแขง
้
ั
ื่
ี
ปกหางตางสแกม ลายลวด
่
ี
่
้
้
่
่
ตัวดางอยางคนแกลง แตงแตมขีดเขียน


์
่
์
ถอดค าประพันธกาพยหอโคลงประพาสธารทองแดง
ี
่
ไกฟาหนาสุกใสมีปากแหลม หวมีสแดง ก าลังแทง
้
้
ั
ื
่
เดอยขึ้นมา ปกหางและล าตัวมีลวดลายงามเหมอนอยาง
ื
ี
คนแกลงแตงสใหมัน
ี
้
้
่

ดูหนูสู่รูงู งูสุดสู้หนูสู้งู



หนูงูสู้ดูอยู่ รูปงูทู่หนูมูทู



ดูงูขู่ฝูดฝู้ พรูพรู


หนูสู่รูงูงู สุดสู้



งูสู้หนูหนูสู้ งูอยู่



หนูรู้งูงูรู้ รูปถู้มูทู








่
์
์
ถอดค าประพันธกาพยหอโคลงประพาสธารทองแดง
้
้
้
้
์
ั
งูขูหนูฟู ่ ๆ เพราะหนูจะเขาไปในรูงู งูจึงสูกับหนู หนูก็สูกับงู สตวทัง
่
ึ
้
ิ
่
่
่
สองตางก็รูเชงซงกันและกัน โดยท าเปนมูทูใสกัน
็
่
่

้
้
ี
นกแกวแจวเสยงใส คลอไคลคูหมูสาลิกา
้
่
่
่
้
้
่
นกตัวผัวเมียคลา ฝาแขกเตาเหลาโนร ี
้
้
่
้
ี่
นกแกวแจวรรอง เรหา
่
ใกลคูหมูสาลิกา แวดเคลา
้
้
่
้
นกตัวผัวเมียมา สมสู ่
้
สตวาฝาแขกเตา พวกพองโนร ี
้
่
ั

์
่
์
ถอดค าประพันธกาพยหอโคลงประพาสธารทองแดง
่
นก แกวรองแจว ๆ เรหาคู โดยเขาไปใกลหมูนก
้
้
้
่
้
่
้
่
่
สาลิกา สวนนกกระตัว 2 ตัวผัวเมียก าลังสมสูกันอยู ในขณะ
้
่
ึ่
่
ั
็
้
ี
้
ที่นกสตวาจะตองฝานกแขกเตาเขาไปหานกโนร ซงเปน
้
้
พวกพองของมัน

กระจายสยายซรองนาง ผาสไบบางนางสดา
้
้
ี
่
้
่
่
้
หอหอยยอยลงมา แตคาไมใหญสูงงาม
่
้
้
กระจายสยายคลี่ซรอง นงพงา
ี
่
้
สไบบางนางสดา หอหอย
ื่
ยนเล้อยเฟอยลงมา โบยโบก
ื
ื
้
่
ื
้
่
่
้
่
แตคาไมใหญนอย แกวงเย้องไปมา






ถอดค าประพันธกาพยหอโคลงประพาสธารทองแดง
่
์
์
ตนซองนางคลี่ และสไบนางสดา ตางก็ยนเล้อยหอยลง
่
ื
ื่
้
้
ี
้
้
่
่
้
ื่
่
่
มา แตคาคบไมนอยใหญ เมอยามลมพัดจะแกวงไปมาดู
สวยงามนก
ั

ั
หวลิงหมากลางลิง ตนลางลิงแลหูลิง
้

ลิงไตกระไดลิง ลิงโลดควาประสาลิง
่
้
ี
ั
หวลิงหมากเรยกไม ้ ลางลิง

ลางลิงหูลิงลิง หลอกขู ้


ลิงไตกระไดลิง ลิงหม
่
่

ลิงโลดฉวยชมผู ้ ฉกควาประสาลิง
้
ี








์
์
ถอดค าประพันธกาพยหอโคลงประพาสธารทองแดง
่
้
้
้
ั
เถาหวลิง ตนหมากลิง และลิงบางตัวก็ขันตนหูลิงท าหนาหลอก
้
่
่
คูของมัน บางก็ขึ้นไตกระไดลิงขยมเลน บางก็ตะโกนฉวยชมพูควา
่
้
่
้
้
่
มาฉกเลนตามภาษาลิง
่
ี

ธารไหลใสสะอาด มัจฉาชาติดาษนานา



็
่
้
หวั่นวายกินไคลคลา ตามกันมาใหเหนตัว
ธารไหลใสสะอาดน้า รนมา

ิ
้
มัจฉาชาตินานา หวั่นหวาย


่
จอกสรายกินไคลคลา เชยหมู ่


่
็
้
ตามคูมาคลายคลาย ผุดใหเหนตัว
้
้






่
ถอดค าประพันธกาพยหอโคลงประพาสธารทองแดง
์
์

ิ
่
่
น้าในล าธารใสสะอาดไหลรนมา หมูปลานานาชนด ตางหากันวายไป
่
ิ
็
มา กินจอกและสาหราย โดยวายตามกันมาเปนคู ๆ และผุดใหเหนตัวดวย
้
่
่
็
้
่

















ั
หวลิงหมากลางลิง ตนลางลิงแลหูลิง
้

ลิงไตกระไดลิง ลิงโลดควาประสาลิง
่
้
ี
ั
หวลิงหมากเรยกไม ้ ลางลิง
ลางลิงหูลิงลิง หลอกขู ้



่
ลิงไตกระไดลิง ลิงหม
่

้
ี
ลิงโลดฉวยชมผู ้ ฉกควาประสาลิง