รายงานสรุป สิกขาจาริกโสเหล่เสวนาอารยธรรมทวารวด ี ศร ี วิชยัขอม วิชา ศึกษาอิสระทางพระพุทธศาสนา เสนอ อาจารย์ ผศ.บรรจง โสดาดี อาจารย์ประจ าวิชา จัดท าโดย พระบุญเลิศ สิริคุตโต นิสิตช ้ นั ปี ท ี่4รหสันิสิต 6309501032 สาขาวิชาพระพุทธศาสนา ภาคเรียนที่ 2/2566 รายงานเล่มน ้ ี เป็ นส่วนหน่ึ งของวิชาศ ึ กษาอิสระทางพระพุทธศาสนา มหาวท ิ ยาลยัมหาจุฬาลงกรณราชวท ิ ยาลยั วท ิ ยาเขตสุร ิ นทร ์
สรุป อาณาจกัรทวารวดีเป็นที่น่าเชื่อถือข้ึนอีกเมื่อพบเหรียญเงิน 2 เหรียญ มีจารึกภาษาสันสกฤตอายุราวพุทธ ศตวรรษที่ 13 จากเมืองนครปฐมโบราณ มีข้อความว่า ศรีทวารวดีศวรปุณยะ ซึ่งแปลได้ว่า บุญกุศลของพระราชา แห่งศรีทวารวดี หรือ บุญของผู้เป็ นเจ้าแห่งศรีทวารวดี หรือ พระเจ้าศรีทวารวดีผู้มีบุญอันประเสริฐ อาณาจักร ทวารวดีจึงเป็นที่ยอมรับกนัทวั่ ไปว่ามีอยู่จริง และยงัเชื่อกนัอีกดว้ยว่าเมืองนครปฐมโบราณน่าจะเป็ นศูนย์กลาง หรือเมืองหลวงของอาณาจักร แต่ขณะเดียวกันนักวิชาการบางท่านก็เชื่อว่าเป็ นอ าเภออู่ทอง หรืออาจเป็นจังหวัด ลพบุรีที่น่าจะเป็ นเมืองหลวงมากกว่ากัน ปัจจุบันพบเหรียญลักษณะคล้ายกันอีก 2 เหรียญ ที่อ าเภออู่ทอง จังหวัด สุพรรณบุรีและที่อ าเภออินทร์บุรีจังหวัดสิงห์บุรีความส าคัญของเมืองนครปฐมจึงเปลี่ยนไป จากการศึกษาจากภาพถ่ายทางอากาศพบเมืองโบราณสมยัน้ีถึง 63 เมืองด้วยกัน นอกจากน้ีจากการ ส ารวจและขุดค้นทางโบราณคดียังพบว่าเมืองโบราณแทบทุกแห่งจะมีลักษณะของการต่อเนื่องทางวัฒนธรรม จากชุมชนสมยัก่อนประวตัิศาสตร์พฒันาการข้ึนมาสู่ช่วงสมยัทวารวดีเมื่อมีการติดต่อกบัอารยธรรมอินเดีย สภาพสังคมทวารวดีน้ันลกัษณะไม่น่าจะเป็นอาณาจกัรคงเป็นเมืองขนาดต่าง ๆ ซ่ึงพฒันาขยายตวัจาก สังคมครอบครัว และสังคมหมู่บ้านมาเป็ นสังคมเมืองที่มีชุมชนเล็ก ๆ ล้อมรอบ มีหัวหน้าปกครอง มีการแบ่งชน ช้นัทางสังคม นอกจากน้ียงัมีการใชศ้าสนาเป็นเครื่องมือในการปกครอง ความสัมพันธ์ระหว่างเมืองต่อเมืองหรือ รัฐต่อรัฐ ไม่ใช่ความสัมพันธ์โดยการเมือง แต่โดยการค้า ศาสนา และความเหมือนกันทางวัฒนธรรม เศรษฐกิจของชุมชนทวารวดีคงจะมีพ้ืนฐานทางการเกษตรกรรม มีการคา้ขายแลกเปลี่ยนระหว่างเมือง หรือการคา้ขายแลกเปลี่ยนกบัชุนชนภายนอก ชุมชนทวารวดีเริ่มตน้แนวความเชื่อแบบพุทธศาสนาในลทัธิเถร วาท ควบคู่ไปกับการนับถือศาสนาพราหมณ์หรือฮินดูท้ังไศวนิกาย และไวษณพนิกาย โดยศาสนา พราหมณ์หรือศาสนาฮินดูจะแพร่หลายในหมู่ชมชนช้ันปกครอง ในระยะหลงัเมื่อเขมรเขา้สู่สมยัเมืองพระ นคร เศรษฐกิจ สังคม และวัฒนธรรมทวารวดีก็ถูกครอบง าโดยเขมร และในตอนท้ายคติความเชื่อเดิมก็ได้ เปลี่ยนแปลงไป ชาวทวารวดีไดม้ีการพฒันาการทางเทคโนโลยีอนักา้วหน้าจากการจดัระบบชลประทานท้งัภายในและ ภายนอกเมือง มีการขดุคลอง สระน้า การทา คนับงัคบัน้า หรือทา นบ ซ่ึงสิ่งต่าง ๆ เหล่าน้ีไดถ้่ายทอดสู่ชนรุ่นหลงั ในสมัยลพบุรีและสมัยอาณาจักรสุโขทัย ดา้นการคมนาคม คนในสมยัทวารวดีมีการสัญจรท้งัทางน้า และทาง บก นอกเหนือจากการติดต่อกับชาวเรือที่เดินทางค้าขายแล้ว ยังปรากฏร่องรอยของคันดินซึ่งสันนิษฐานว่าอาจ เป็นถนนเชื่อมระหว่างเมือง นอกจากน้ีหลกัฐานทางโบราณคดีที่พบไม่ว่าจะเป็นสถาปัตยหรือประติมากรรม ล้วนแล้วแต่แสดงความเจริญก้าวหน้าทางเทคโนโลยีและศิลปกรรม เช่น เทคนิคตัดศิลาแลงการสกัดหิน การท า ประติมากรรม การหล่อส าริด การหลอมแก้ว
วฒันธรรมทวารวดีเริ่มเสื่อมลงราวปลายพุทธศตวรรษที่16 เมื่ออิทธิพลวัฒนธรรมแบบเขมรโบราณจาก ประเทศกัมพูชา ที่มีคติความเชื่อทางศาสนาและรูปแบบศิลปกรรมที่แตกต่างออกไปเข้ามาแทนที่ แต่อย่างไรก็ตาม ปัญหาเรื่องทวารวดียังต้องการค าตอบอีกมากไม่ว่าปัญหาเรื่องของอาณาจักรหรือเมือง อิสระ ปัญหาเมืองศูนย์กลาง ปัญหาอาณาเขต หรือแม้แต่ชื่อ ทวารวดีจะเป็ นชื่ออาณาจักร หรือชื่อกษัตริย์ หรือ ชื่อราชวงศ์หนึ่ง หรืออาจเป็ นชื่อที่ใช้เรียกกลุ่มเมืองเจ้าของวัฒนธรรมแบบเดียวกันเฉกเช่นกลุ่มศรีวิชัยทาง ภาคใต้ ก็ยังเป็ นปัญหาที่ต้องขบคิดและหาหลักฐานมาพิสูจน์กันต่อไป