Mulus Sains Tingkatan 3

PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

1 MuLus Tip Rangsangan ialah situasi yang menyebabkan berlakunya sesuatu gerak balas. MuLus Tip Tindakan terkawal ialah tindakan yang disedari dan dilakukan mengikut kehendak. Rangsangan dan Gerak Balas Tema 1: Penyenggaraan dan Kesinambungan Hidup BAB Buku Teks: Halaman 2 – 43 1 KaranArahan: Jawab semua soalan dalam setiap bahagian. Bahagian A 1 Rajah 1 menunjukkan sistem saraf manusia. Rajah 1 Antara berikut, yang manakah terlibat dalam sistem saraf pusat? A Otak dan saraf spina B Otak dan saraf tunjang C Otak dan saraf kranium D Saraf tunjang dan saraf spina SP 1.1.1 TP 1 BT ms. 4 2 Rajah 2 menunjukkan suatu gerak balas. Rajah 2 Antara padanan rangsangan dan gerak balas berikut, yang manakah benar tentang Rajah 2? Rangsangan Gerak balas A Melihat gambar lucu Ketawa B Bersin Debu pada pakaian C Habuk di persekitaran Bersin D Menonton cerita sedih Menangis SP 1.1.1 TP 2 BT ms. 5 3 Antara tindakan berikut, yang manakah merupakan tindakan terkawal? A Berjalan B Kerdipan mata C Pernafasan manusia D Mengelak daripada terpijak kaca SP 1.1.2 TP 1 BT ms. 6 4 Rajah 3 menunjukkan arah aliran impuls dalam tindakan terkawal. Rangsangan Gerak balas Efektor Organ M Afektor (reseptor) Rajah 3 MuLus Tip Sistem saraf pusat merupakan sistem utama yang terdiri daripada dua organ terpenting dalam badan organisma. MULUS Sains Tg3(B1).indd 1 03/04/2024 3:57 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

2 Apakah organ M? A Otot C Kulit B Otak D Telinga SP 1.1.2 TP 2 BT ms. 6 5 Tindakan luar kawal terbahagi kepada dua jenis, iaitu tindakan yang melibatkan medula oblongata dan tindakan yang melibatkan saraf tunjang. Antara padanan berikut, yang manakah menunjukkan contoh yang betul bagi keduadua jenis tindakan tersebut? Melibatkan medula oblongata Melibatkan saraf tunjang A Peristalsis Denyutan jantung B Denyutan jantung Rembesan air liur C Pernafasan Berlari D Denyutan jantung Bersin SP 1.1.2 TP 3 BT ms. 8 6 Manusia seharusnya menggunakan dan menjaga sistem saraf dengan baik. Apakah akibat sekiranya manusia tidak berbuat demikian? A Manusia dapat menjalankan aktiviti harian dengan baik B Pernafasan dan denyutan jantung dalam keadaan normal C Manusia boleh mengalami keadaan lumpuh sementara D Manusia tiada masalah untuk menggerakkan kaki dan tangannya SP 1.1.3 TP 2 BT ms. 10 7 Apakah bahagian pada mata yang memfokuskan cahaya ke retina? A Iris C Kornea B Retina D Kanta mata SP 1.2.1 TP 1 BT ms. 12 8 Rajah 4 menunjukkan struktur telinga manusia. X Rajah 4 Apakah struktur berlabel X? A Salur telinga B Tulang osikel C Cuping telinga D Tiub Eustachio SP 1.2.1 TP 1 BT ms. 13 9 Rajah 5 menunjukkan bahagian hidung manusia. P Q R S Rajah 5 Struktur sel deria bau amat halus dan diselaputi oleh lapisan mukus. Antara P, Q, R dan S, yang manakah mewakili sel deria bau? A P C R B Q D S SP 1.2.1 TP 2 BT ms. 14 MuLus Tip Dalam tindakan terkawal, otak akan menentukan gerak balas yang sesuai untuk dihasilkan. MuLus Tip Tindakan luar kawal yang melibatkan medula oblongata berlaku tanpa disedari, manakala tindakan luar kawal yang melibatkan saraf tunjang pula merupakan tindakan refleks. MuLus Tip • Kornea merupakan lapisan lut sinar yang membiaskan dan memfokuskan cahaya ke retina. • Kanta mata merupakan kanta cembung lut sinar dan kenyal yang memfokuskan cahaya ke retina. MuLus Tip Telinga luar terdiri daripada cuping telinga dan salur telinga. MuLus Tip Sistem saraf yang terjejas boleh menjadikan seseorang lumpuh sementara, lumpuh separuh atau lumpuh kekal. MULUS Sains Tg3(B1).indd 2 03/04/2024 3:57 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

3 10 Maklumat berikut adalah tentang fungsi struktur M dan N dalam mekanisme pendengaran manusia. M – Menerima dan mengumpulkan gelombang bunyi N – Bergetar dan menghantar getaran bunyi ke tulang osikel Apakah struktur M dan N? M N A Cuping telinga Gegendang telinga B Salur telinga Cuping telinga C Jendela bujur Tulang osikel D Tulang osikel Jendela bujur SP 1.2.2 TP 3 BT ms. 17 11 Rajah 6 menunjukkan struktur lidah manusia. T U V W Rajah 6 Bahagian lidah yang manakah dalam Rajah 6 yang akan dirangsang apabila Nukman makan jeruk mangga? A T C V B U D W SP 1.2.3 TP 2 BT ms. 22 12 Rajah 7 menunjukkan sejenis ujian kecacatan penglihatan. 90 120 300 150 330 180 270 0 30 210 60 240 Rajah 7 Individu yang mengalami kecacatan penglihatan ini tidak dapat melihat semua garisan dalam Rajah 7 dengan sama jelas. Apakah kecacatan penglihatan yang dimaksudkan? A Rabun jauh B Rabun dekat C Astigmatisme D Rabun malam SP 1.2.4 TP 1 BT ms. 26 13 Rajah 8 menunjukkan sejenis gerak balas tumbuhan. Rajah 8 Apakah gerak balas tersebut? A Geotropisme C Hidrotropisme B Fototropisme D Tigmotropisme SP 1.3.1 TP 1 BT ms. 30 MuLus Tip Bahan kimia dalam udara melarut dalam lapisan mukus dan merangsang sel deria bau untuk menghasilkan impuls saraf untuk dihantar ke otak dan ditafsirkan. MuLus Tip Lidah dapat mengesan lima jenis rasa, iaitu manis, masam, masin, pahit dan umami. Kawasan berbeza pada lidah lebih peka terhadap rasa tertentu. MuLus Tip • Individu yang mengalami kecacatan penglihatan ini melihat sebahagian objek lebih jelas daripada bahagian yang lain disebabkan oleh permukaan kornea atau kanta matanya yang tidak sekata. • Kecacatan penglihatan ini juga dikenali sebagai rabun silau. MuLus Tip Sumber bunyi Gegendang telinga Koklea Cuping telinga Tulang osikel Saraf auditori Salur telinga Jendela bujur Otak MULUS Sains Tg3(B1).indd 3 03/04/2024 3:57 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

4 14 Rajah 9 menunjukkan keadaan anak benih sebelum ditinggalkan selama seminggu tanpa disiram. Rajah 9 Antara berikut, yang manakah akan berlaku kepada anak benih tersebut selepas seminggu? A B C D SP 1.3.2 TP 2 BT ms. 33 15 Rajah 10 menunjukkan satu eksperimen yang dijalankan di dalam makmal. Kapas lembap Anak benih Kasa dawai Air Sebelum Selepas Rajah 10 Apakah bahagian tumbuhan yang bergerak balas terhadap rangsangan dan jenis gerak balas yang ditunjukkan dalam Rajah 10? Bahagian tumbuhan Jenis gerak balas tumbuhan A Pucuk Fototropisme positif B Akar Hidrotropisme negatif C Akar Hidrotropisme positif D Pucuk Fototropisme negatif SP 1.3.3 TP 3 BT ms. 33 16 Rajah 11 menunjukkan sejenis haiwan. Rajah 11 Apakah jenis penglihatan yang dimiliki oleh haiwan tersebut? A Stereoskopik C Stereofonik B Monokular D Binokular SP 1.4.1 TP 1 BT ms. 36 MuLus Tip Tropisme ialah gerak balas terarah tumbuhan terhadap rangsangan cahaya, air, graviti dan sentuhan yang datang dari suatu arah. MuLus Tip Tumbuhan memerlukan air. Sekiranya tiada air dibekalkan kepada tumbuhan, bahagian akar tumbuhan akan bergerak balas dengan cara mendekati sumber air. MuLus Tip Jenis penglihatan boleh dibezakan dengan cara memerhatikan kedudukan mata haiwan, sama ada di hadapan kepala atau di sisi kepala. MuLus Tip Bahagian tumbuhan yang tumbuh ke arah rangsangan dikenali sebagai tropisme positif, manakala bahagian tumbuhan yang tumbuh menjauhi rangsangan dikenali sebagai tropisme negatif. MULUS Sains Tg3(B1).indd 4 03/04/2024 3:57 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

5 17 Rajah 12 menunjukkan pertindihan medan penglihatan bagi haiwan X. Pertindihan kecil Rajah 12 Antara pernyataan berikut, yang manakah benar mengenai jenis penglihatan haiwan X? A Keluasan medan penglihatan adalah kecil B Medan penglihatan yang bertindih adalah banyak C Mempunyai keupayaan menganggar jarak yang baik untuk membantu haiwan memburu D Imej dua dimensi yang terbentuk di dalam medan penglihatan yang tidak bertindih menyebabkan jarak, saiz dan kedalaman objek tidak dapat dianggar dengan tepat SP 1.4.1 TP 2 BT ms. 37 18 Rajah 13 menunjukkan sejenis organ deria yang dimiliki ikan. Rajah 13 Apakah organ deria yang ditunjukkan dalam Rajah 13? A Misai B Feromon C Garis lateral D Medan elektrik SP 1.4.2 TP 1 BT ms. 39 MuLus Tip Medan penglihatan yang bertindih membentuk imej tiga dimensi, manakala medan penglihatan yang tidak bertindih membentuk imej dua dimensi. MuLus Tip Haiwan yang berbeza memiliki organ deria dan gerak balas yang berbeza bagi menjamin kesinambungan haiwan tersebut di Bumi. Bahagian B 1 (a) Rajah 1.1 menunjukkan urutan aliran impuls dalam tindakan luar kawal. SP 1.1.2 BT ms. 8 Saraf tunjang Afektor Efektor (i) (iii) (ii) Rajah 1.1 Labelkan bahagian yang terlibat dalam tindakan refleks dalam Rajah 1.1 dengan menggunakan pilihan perkataan yang diberi. TP 2 Tindakan luar kawal (tindakan refleks) bermula dari afektor (reseptor) ke efektor, melalui saraf tunjang. MuLus Tip MULUS Sains Tg3(B1).indd 5 03/04/2024 3:57 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

6 (b) Rajah 1.2 menunjukkan struktur kulit manusia. SP 1.2.1 BT ms. 16 M K L Rajah 1.2 Padankan bahagian kulit manusia berikut dengan fungsinya yang betul. TP 2 Bahagian Fungsi (i) K Mengesan rangsangan panas (ii) L Mengesan tekanan yang dikenakan pada kulit (iii) M Mengesan rangsangan yang menyebabkan kulit berasa sakit Reseptor pada kulit terletak pada lapisan yang sesuai dengan fungsinya. Contohnya, reseptor sakit berada pada lapisan paling atas supaya kulit dapat mengesan rasa sakit dengan segera dan memberikan gerak balas yang sesuai seperti menarik tangan. MuLus Tip 2 (a) Gariskan jawapan yang betul dalam pernyataan berikut. SP 1.2.3 TP 2 BT ms. 16 – 20 (i) Kulit manusia terdiri daripada lapisan nipis di bahagian luar yang dikenali sebagai ( dermis / epidermis ) dan lapisan dalam yang dikenali sebagai ( dermis / epidermis ). (ii) Kepekaan kulit terhadap rangsangan bergantung pada ( ketebalan / bilangan ) reseptor dan ( ketebalan / bilangan ) epidermis kulit. Terdapat dua faktor yang mempengaruhi kepekaan kulit dan faktor ini berbeza pada anggota badan manusia. MuLus Tip (b) Tulis Benar atau Palsu bagi pernyataan berikut tentang had pendengaran dan penglihatan manusia. SP 1.2.4 TP 2 BT ms. 24 – 25 Pernyataan Benar atau Palsu (i) Manusia berupaya melihat mikroorganisma dan planet di angkasa lepas tanpa bantuan alat teknologi (ii) Titik buta berlaku apabila imej bagi sesuatu objek jatuh pada bintik buta, iaitu bahagian pada retina yang tidak peka terhadap cahaya (iii) Ilusi optik berlaku disebabkan oleh kecacatan kekal pada mata manusia • Antara had deria penglihatan termasuklah ilusi optik dan titik buta. • Manusia menggunakan pelbagai alat untuk mengatasi had deria penglihatan. MuLus Tip MULUS Sains Tg3(B1).indd 6 03/04/2024 3:57 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

7 3 Rajah 2 menunjukkan sejenis gerak balas dalam tumbuhan. SP 1.3.2 BT ms. 31 – 35 Rajah 2 (a) Tandakan ( 3 ) bagi ciri-ciri yang betul bagi gerak balas yang ditunjukkan dalam Rajah 2. TP 2 (i) Bergantung pada arah rangsangan (ii) Berlaku lebih cepat daripada tropisme (iii) Bertindak sebagai pertahanan daripada musuh, angin yang kuat atau untuk mendapatkan makanan Gerak balas nastik berbeza daripada tropisme kerana ia tidak bergantung pada arah rangsangan dan berlaku secara serta-merta semasa tumbuhan mengesan rangsangan. MuLus Tip (b) Bulatkan dua bahagian tumbuhan yang menunjukkan gerak balas terhadap rangsangan. TP 1 Dahan Pucuk Akar Batang Bahagian C 1 Rajah 1 menunjukkan satu eksperimen yang dijalankan untuk mengkaji gerak balas tumbuhan terhadap graviti. SP 1.3.1, 1.3.2, 1.3.3 BT ms. 30 – 35 Piring Petri Kapas lembap Anak benih dengan akar dan pucuk yang lurus Plastisin Rajah 1 MULUS Sains Tg3(B1).indd 7 03/04/2024 3:58 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

8 (a) Apakah yang dimaksudkan dengan tropisme? TP 1 Tropisme ialah gerak balas terarah tumbuhan terhadap rangsangan cahaya, air, graviti dan sentuhan yang datang dari suatu arah. MuLus Tip (b) Berdasarkan Rajah 1, lukis keadaan setiap anak benih selepas dua hari dalam ruang yang disediakan di bawah. TP 2 Bagi soalan pemerhatian, murid perlu melukis perbezaan yang berlaku pada pucuk dan akar anak benih. MuLus Tip (c) Namakan gerak balas bahagian tumbuhan yang terlibat dalam jawapan anda di 1(b). TP 1 Pucuk: Akar: • Geotropisme positif merujuk kepada akar tumbuhan yang tumbuh mengikut arah graviti. • Geotropisme negatif merujuk kepada pucuk tumbuhan yang tumbuh menentang arah graviti. MuLus Tip (d) Apakah kepentingan gerak balas bahagian akar seperti yang anda nyatakan di 1(c)? TP 1 Fungsi akar adalah untuk mencengkam tanah lalu menstabilkan kedudukan tumbuhan pada tanah. MuLus Tip MULUS Sains Tg3(B1).indd 8 03/04/2024 3:58 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

9 Respirasi Tema 1: Penyenggaraan dan Kesinambungan Hidup BAB Buku Teks: Halaman 44 – 77 2 Arahan: Jawab semua soalan dalam setiap bahagian. Bahagian A 1 Rajah 1 menunjukkan organ pernafasan manusia. Rajah 1 Apakah struktur yang ditunjukkan dalam Rajah 1? A Trakea C Bronkiol B Bronkus D Alveolus SP 2.1.1 TP 1 BT ms. 46 2 Rajah 2 menunjukkan laluan udara dalam mekanisme pernafasan. Lubang hidung L N K Trakea Alveolus Farinks M Rajah 2 Antara berikut, yang manakah mewakili K, L, M dan N? K L M N A Rongga hidung Larinks Bronkiol Bronkus B Rongga hidung Larinks Bronkus Bronkiol C Larinks Rongga hidung Bronkiol Bronkus D Larinks Rongga hidung Bronkus Bronkiol SP 2.1.1 TP 2 BT ms. 47 3 Rajah 3 menunjukkan proses penarikan nafas. Rajah 3 Antara pernyataan berikut, yang manakah adalah betul mengenai proses tersebut? A Sangkar rusuk bergerak ke bawah dan ke dalam B Diafragma bergerak ke atas dan melengkung C Rongga toraks menjadi lebih besar D Tekanan udara dalam rongga toraks bertambah SP 2.1.1 TP 2 BT ms. 48 MuLus Tip Struktur paling akhir dalam laluan mekanisme pernafasan manusia merupakan tempat berlakunya pertukaran gas oksigen dan karbon dioksida. MuLus Tip Laluan udara dari hidung ke peparu adalah seperti berikut: Lubang hidung → Rongga hidung → Farinks → Larinks (kotak suara) → Trakea → Bronkus → Bronkiol → Alveolus MULUS Sains Tg3(B2).indd 9 03/04/2024 3:58 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

10 MuLus Tip Komposisi gas oksigen dan karbon dioksida berbeza dalam udara sedutan dan udara hembusan kerana oksigen digunakan untuk respirasi sel, manakala karbon dioksida dibebaskan semasa respirasi sel. MuLus Tip Pertukaran gas melibatkan pergerakan oksigen dari alveolus ke dinding kapilari darah dan ke dalam darah untuk dibawa ke sel-sel badan. Karangan Respons Terbuka 4 Rajah 4 menunjukkan eksperimen yang dijalankan untuk mengkaji peratus komposisi oksigen dalam udara sedutan. Z Y X W Lilin Rajah 4 Lilin akan terpadam apabila semua oksigen telah habis digunakan untuk proses pembakaran. Hal ini menyebabkan aras air dalam balang gas meningkat. Antara W, X, Y dan Z, yang manakah merupakan aras akhir air bagi udara sedutan? A W C Y B X D Z SP 2.1.2 TP 3 BT ms. 50 5 Rajah 5 menunjukkan eksperimen yang dijalankan bagi mengkaji kepekatan karbon dioksida dalam udara sedutan dan udara hembusan. Air kapur Udara disedut masuk Udara dihembus keluar Klip A Klip B Rajah 5 Apakah yang dapat diperhatikan pada air kapur dalam kelalang kon yang mengandungi udara sedutan dan udara hembusan? Udara sedutan Udara hembusan A Tiada perubahan Menjadi keruh B Keruh sedikit Menjadi keruh C Tiada perubahan Tiada perubahan D Menjadi keruh Tiada perubahan SP 2.1.2 TP 3 BT ms. 51 – 52 6 Antara berikut, yang manakah benar mengenai komposisi udara dalam udara sedutan dan udara hembusan? Komposisi udara Udara sedutan Udara hembusan A Karbon dioksida Lebih tinggi Lebih rendah B Oksigen Lebih tinggi Lebih rendah C Gas nadir Lebih rendah Lebih tinggi D Nitrogen Lebih tinggi Lebih rendah SP 2.1.2 TP 2 BT ms. 52 7 Apakah yang berlaku semasa pertukaran gas di dalam badan manusia? A Oksigen meresap ke dalam alveolus B Karbon dioksida meresap ke dalam sel darah merah C Oksigen meresap masuk ke dinding kapilari darah dan ke dalam darah D Karbon dioksida meresap ke dinding kapilari darah dan ke dalam darah SP 2.2.1 TP 2 BT ms. 55 MuLus Tip Semasa kita menarik nafas, sangkar rusuk bergerak ke atas dan ke luar, diafragma pula akan bergerak ke bawah dan menjadi leper. Kedua-dua pergerakan ini menyebabkan rongga toraks menjadi lebih besar dan menyebabkan tekanan di dalamnya berkurang. MuLus Tip Air kapur digunakan untuk mengesan kehadiran karbon dioksida. Kepekatan karbon dioksida lebih tinggi dalam udara hembusan, iaitu sebanyak 4% berbanding dengan udara sedutan hanya 0.03%. MuLus Tip Bagi udara sedutan, komposisi oksigen ialah 21%, iaitu satu perlima senggatan. MULUS Sains Tg3(B2).indd 10 03/04/2024 3:58 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

11 8 Antara yang berikut, yang manakah benar mengenai hemoglobin? A Terdapat di dalam sel darah putih B Merupakan sebatian berwarna biru gelap C Berpadu dengan oksigen untuk membentuk oksihemoglobin yang tidak stabil D Berpadu dengan oksigen membentuk karboksihemoglobin yang stabil SP 2.2.1 TP 1 BT ms. 55 9 Rajah 6 menunjukkan alat yang digunakan oleh penghidap asma. Rajah 6 Antara simptom berikut, yang manakah dialami oleh penghidap asma? I Semput II Sesak nafas III Kahak berdarah IV Rasa sakit semasa bernafas A I dan II C III dan IV B II dan III D I dan IV SP 2.3.1 TP 1 BT ms. 60 10 Rajah 7 menunjukkan struktur Y yang terdapat dalam peparu manusia. Y Rajah 7 Antara pernyataan berikut, yang manakah benar mengenai adaptasi struktur Y bagi meningkatkan kecekapan pertukaran gas dalam badan manusia? A Struktur Y diliputi jaringan kapilari yang sedikit bagi meningkatkan kadar pertukaran gas antara struktur Y dengan kapilari darah B Peparu mengandungi berjuta-juta struktur Y bagi menyediakan luas permukaan yang besar untuk pertukaran gas C Dinding struktur Y yang sentiasa kering memudahkan gas melarut dan meresap ke dalam kapilari darah D Kedua-dua struktur Y dan kapilari darah memiliki dinding yang tebal bagi meningkatkan kadar resapan gas merentasi dinding struktur Y dan kapilari darah SP 2.2.2 TP 3 BT ms. 56 MuLus Tip Hemoglobin merupakan sebatian berwarna merah gelap yang terdapat di dalam sel darah merah yang akan berpadu dengan oksigen untuk membentuk oksihemoglobin yang merupakan sebatian tidak stabil berwarna merah cerah. MuLus Tip Faktor yang mempengaruhi kecekapan alveolus ialah dinding nipis setebal satu sel, dinding yang lembap, luas permukaan yang besar, dan diliputi jaringan kapilari yang padat. Perbezaan kepekatan gas di dalam alveolus dan kapilari darah juga meningkatkan pertukaran gas dalam badan manusia. MuLus Tip Pesakit yang menghidap asma kerap batuk, semput dan sesak nafas terutamanya apabila dirangsang oleh kehadiran bahan perangsang seperti debu, debunga, jerebu, asap rokok dan asap kenderaan. MULUS Sains Tg3(B2).indd 11 03/04/2024 3:58 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

12 MuLus Tip Struktur insang ikan terdiri daripada dua baris filamen halus dengan unjuran nipis dan pipih yang dikenali sebagai lamela. 11 Antara yang berikut, yang manakah merupakan penyakit respiratori? A Goiter B Diabetes C Darah tinggi D Kanser peparu SP 2.3.1 TP 1 BT ms. 60 12 Rajah 8 menunjukkan susunan radas untuk mengkaji kesan asap rokok terhadap peparu. Rokok yang dinyalakan Tiub getah Ke pam turas Kelalang kon Larutan litmus Bongkah kayu Kapas Tiub-U Pengapit kaki retort Tiub kaca Rajah 8 Di akhir eksperimen, warna ungu larutan litmus berubah menjadi warna merah. Apakah yang menyebabkan perubahan tersebut? A Asap rokok merupakan bahan berasid B Asap rokok mengandungi tar rokok yang berwarna perang atau hitam C Asap rokok mengandungi nikotin yang boleh menyebabkan ketagihan D Asap rokok mengandungi karsinogen yang boleh merangsang sel kanser SP 2.3.2 TP3 BT ms. 62 – 63 13 Rajah 9 menunjukkan adaptasi sistem respirasi dalam seekor haiwan. Lubang hidung Rongga mulut Peparu Oksigen Karbon dioksida Rajah 9 Antara haiwan berikut, yang manakah memiliki sistem respirasi yang sama dengan haiwan dalam Rajah 9? A Penguin C Rama-rama B Ikan pari D Salamander SP 2.4.1 TP2 BT ms. 62 – 64 14 Maklumat berikut menerangkan ciri-ciri adaptasi salah satu struktur respirasi dalam haiwan. • Terdiri daripada dua baris filamen yang halus dan banyak unjuran nipis dan pipih yang disebut lamela. • Bilangan filamen dan lamela menghasilkan luas permukaan yang besar untuk pertukaran gas. • Struktur ini dikelilingi air menyebabkan gas respirasi mudah melarut dan meresap. Antara yang berikut, struktur respirasi yang manakah dimaksudkan dalam maklumat di atas? A Kulit luar lembap C Trakea B Peparu D Insang SP 2.4.1 TP 3 BT ms. 65 MuLus Tip Penyakit respiratori melibatkan organ peparu dan struktur-struktur yang terdapat dalam sistem respirasi manusia. MuLus Tip • Larutan litmus digunakan bagi mengenal pasti sifat keasidan asap rokok. • Kapas akan bertukar warna selepas asap rokok melaluinya. MuLus Tip Adaptasi yang ditunjukkan ialah sistem respirasi seekor amfibia yang hidup di dua alam: – Kulit luar lembap yang nipis dan disaluti mukus membolehkan pertukaran gas semasa berada di dalam air sepenuhnya. – Katak bernafas menggunakan peparu dan permukaan pernafasan pada lapisan mulutnya ketika berada di darat. MULUS Sains Tg3(B2).indd 12 03/04/2024 3:58 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

13 15 Rajah 10 menunjukkan sistem respirasi bagi seekor serangga. Struktur X Rajah 10 Struktur X merupakan liang pernafasan yang membenarkan udara masuk dan keluar dari trakea. Apakah struktur X? A Trakea B Trakeol C Spirakel D Kantung udara SP 2.4.1 TP 1 BT ms. 65 16 Antara padanan berikut, yang manakah menunjukkan pengambilan dan penyingkiran bahan yang betul oleh tumbuhan hijau pada waktu malam? Pengambilan Penyingkiran A Oksigen Wap air B Oksigen Karbon dioksida C Karbon dioksida Wap air D Karbon dioksida Oksigen SP 2.5.1 TP 2 BT ms. 67 17 Rajah 11 menunjukkan keadaan stoma tumbuhan dalam dua keadaan. Sel pengawal Liang stoma (a) (b) Rajah 11 Mengapakah stoma tertutup seperti dalam Rajah 11 (b) semasa cuaca panas terik? A Membantu tumbuhan mendapatkan air B Membantu tumbuhan menjalankan fotosintesis C Mengelakkan tumbuhan kehilangan air yang berlebihan D Mengelakkan tumbuhan kehilangan glukosa yang berlebihan SP 2.5.1 TP 2 BT ms. 69 18 Bahan pencemar berikut boleh melarut dalam air hujan untuk menghasilkan hujan asid. Sulfur dioksida Nitrogen dioksida Antara berikut, yang manakah kesan hujan asid terhadap kemandirian tumbuhan? A Menyebabkan tanah berasid B Menghasilkan tanah yang subur C Mengurangkan kadar fotosintesis D Menjadikan tumbuhan tumbuh subur SP 2.5.2 TP 2 BT ms. 71 MuLus Tip Liang seni di bahagian bawah badan serangga yang mempunyai injap, berfungsi untuk mengawal pembukaan dan penutupan bagi membenarkan udara keluar dan masuk ke dalam badan serangga. MuLus Tip Pada waktu malam, tumbuhan tidak menjalankan proses fotosintesis tetapi menjalankan proses respirasi sahaja kerana ketiadaan cahaya Matahari. MuLus Tip Stoma terbuka apabila terdapat cahaya dan tertutup apabila keadaan gelap atau semasa tumbuhan kehilangan air yang banyak pada hari yang panas. MuLus Tip Hujan asid menyebabkan pH tanah berkurang dan menjadi kurang subur. Hasilnya, hasil pengeluaran pertanian semakin berkurang dan menimbulkan masalah dari segi sumber makanan. MULUS Sains Tg3(B2).indd 13 03/04/2024 3:58 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

14 Bahagian B 1 (a) Rajah 1 menunjukkan sistem respirasi manusia. SP 2.1.1 BT ms. 46 – 49 Larinks Trakea Bronkus Bronkiol Rajah 1 Tandakan (3) pada dua struktur yang dilabelkan dengan betul dalam Rajah 1. TP 1 Laluan udara dalam mekanisme pernafasan: Hidung → Farinks → Larinks → Trakea → Bronkus → Bronkiol → Alveolus. Pastikan anda menanda pada dua struktur yang betul sahaja. Tandaan yang lebih boleh menyebabkan markah anda ditolak. MuLus Tip (b) Padankan ciri-ciri berikut dengan struktur sistem respirasi semasa proses menghembus nafas yang betul. TP 2 Ciri-ciri Struktur Rongga toraks (i) Otot mengendur dan melengkung ke atas (ii) Bergerak ke bawah dan ke dalam Sangkar rusuk Diafragma Apabila otot interkostal mengendur, sangkar rusuk bergerak ke bawah dan ke dalam. Otot diafragma mengendur menyebabkan diafragma melengkung ke atas. Kedua-dua pergerakan ini menjadikan rongga toraks mengecil dan tekanan dalam rongga toraks bertambah. Tekanan udara yang lebih tinggi di dalam peparu menolak udara keluar (hembusan nafas). MuLus Tip MULUS Sains Tg3(B2).indd 14 03/04/2024 3:58 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

15 2 (a) Rajah 2 menunjukkan pertukaran gas yang berlaku di dalam badan manusia. SP 2.2.1 BT ms. 54 Karbon dioksida Nitrogen Oksigen Kapilari darah (i) (ii) CO2 O2 Rajah 2 Namakan gas dalam Rajah 2 dengan menggunakan pilihan perkataan yang diberi. TP 2 (b) Gariskan jawapan yang betul dalam pernyataan berikut tentang adaptasi struktur alveolus. SP 2.2.2 TP 2 BT ms. 56 (i) Dinding alveolus yang ( kering / lembap ) membenarkan gas respirasi melarut dan seterusnya meresap ke dalam kapilari darah. (ii) Alveolus dan kapilari darah mempunyai dinding yang ( nipis / tebal ) bagi memudahkan dan meningkatkan kadar resapan gas. Struktur alveolus memiliki ciri-ciri adaptasi seperti dinding yang lembap, dinding nipis setebal satu sel, mempunyai jaringan kapilari yang banyak, untuk membenarkan gas oksigen meresap ke salur darah dan karbon dioksida meresap keluar dari salur darah. MuLus Tip 3 (a) Tulis Benar atau Palsu pada pernyataan berikut tentang bahan yang memudaratkan sistem respirasi manusia. SP 2.3.1 TP 3 BT ms. 57 – 59 Pernyataan Benar atau Palsu (i) Karbon monoksida dihasilkan oleh pembakaran arang batu dari stesen jana kuasa. (ii) Nitrogen dioksida dibebaskan ke udara melalui pembakaran petrol dan diesel dalam kenderaan bermotor. (iii) Sulfur dioksida ialah gas tanpa warna dengan bau yang menyesakkan. • Karbon monoksida lazimnya ditemui dalam asap rokok dan asap ekzos kenderaan bermotor. • Nitrogen dioksida lazimnya dihasilkan oleh pembakaran bahan api. • Sulfur dioksida lazimnya dihasilkan oleh pembakaran arang batu. MuLus Tip MULUS Sains Tg3(B2).indd 15 03/04/2024 3:58 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

16 (b) Padankan penyakit respiratori berikut dengan definisi yang betul. SP 2.3.1 TP 2 BT ms. 60 (i) Bronkitis Radang bronkiol yang disebabkan oleh kehadiran debu, debunga, jerebu dan asap rokok. Alveolus di dalam peparu yang rosak akibat bahan berbahaya seperti perengsa dalam asap rokok. (ii) Emfisema Radang bronkus yang disebabkan oleh tar dan bahan perengsa dalam asap rokok. • Asma ialah keradangan salur pernafasan yang menjadi bengkak dan sempit apabila seseorang terdedah kepada bahan alergi. • Bronkitis merupakan radang bronkus, manakala emfisema ialah radang alveolus. MuLus Tip Bahagian C 1 Rajah 1.1 menunjukkan perbezaan antara alveolus yang sihat dengan alveolus yang rosak. SP 2.3.1, 2.3.2 BT ms. 60 – 62 Mukus dalam bronkiol Alveolus yang membesar Kapilari darah berkurang Alveolus yang rosak Alveolus yang sihat Peparu Rajah 1.1 (a) Apakah penyakit yang mempunyai keadaan alveolus yang rosak seperti yang ditunjukkan dalam Rajah 1.1? TP 2 (b) Nyatakan punca penyakit yang anda nyatakan di 1(a). TP 1 (c) Beri dua simptom penyakit yang anda nyatakan di 1(a). TP 3 Penyakit emfisema menyebabkan bronkiol mempunyai banyak mukus, alveolus bersaiz besar dan kurang jaringan kapilari di sekeliling alveolus. MuLus Tip MULUS Sains Tg3(B2).indd 16 03/04/2024 3:58 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

17 (d) Rajah 1.2 menunjukkan satu papan tanda di kawasan larangan merokok. Merokok bukan sahaja memudaratkan sistem respirasi perokok tetapi juga memudaratkan sistem respirasi orang lain yang berhampiran dengannya. (i) Apakah yang dimaksudkan dengan perokok pasif? TP 2 (ii) “Kesan asap rokok yang memudaratkan turut berlaku dalam badan perokok pasif.” Adakah anda bersetuju dengan pernyataan di atas? Berikan sebab anda. TP 3 Asap rokok mendatangkan mudarat kepada semua yang menyedutnya secara langsung (perokok aktif) atau tidak langsung (perokok pasif). MuLus Tip 2 Rajah 2 menunjukkan laluan pertukaran gas di dalam daun semasa fotosintesis. SP 2.5.1 BT ms. 68 – 69 (a) Apakah fungsi stoma? TP 1 (b) Stoma dikawal oleh sepasang sel. Sel ini mengandungi kloroplas untuk menjalankan fotosintesis. Namakan sel yang dimaksudkan. TP 1 (c) Gas karbon dioksida masuk ke dalam sel melalui proses yang dikenali sebagai resapan. Apakah yang dimaksudkan dengan resapan? TP2 (d) Huraikan bagaimana sel pengawal mengawal bukaan stoma ketika terdapat cahaya. TP 3 Sepasang sel akan mengawal bukaan stoma bagi membolehkan wap air, oksigen dan karbon dioksida keluar dan masuk ke dalam tumbuhan. Sel ini berwarna hijau (mempunyai kloroplas) yang menjalankan fotosintesis. Proses osmosis terlibat dalam penutupan dan pembukaan liang stoma. MuLus Tip DILARANG MEROKOK Rajah 1.2 CO2 masuk O2 keluar Stoma Rajah 2 MULUS Sains Tg3(B2).indd 17 03/04/2024 3:58 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

18 Pengangkutan Tema 1: Penyenggaraan dan Kesinambungan Hidup BAB Buku Teks: Halaman 78 – 120 3 Arahan: Jawab semua soalan dalam setiap bahagian. Bahagian A 1 Apakah maksud sistem pengangkutan dalam organisma? A Sistem yang mengangkut bahan keperluan ke sel badan organisma B Sistem yang menyingkirkan bahan yang tidak diperlukan oleh badan C Sistem yang menukarkan bahan yang tidak diperlukan oleh badan kepada bahan yang bermanfaat untuk badan D Sistem yang membawa bahan keperluan ke seluruh bahagian badan organisma dan menyingkirkan bahan kumuh keluar dari badan SP 3.1.1 TP 1 BT ms. 81 2 Antara bahan berikut, yang manakah diangkut masuk ke dalam sel? I Oksigen II Bahan kumuh III Karbon dioksida IV Nutrien A I dan II B II dan III C III dan IV D I dan IV SP 3.1.1 TP 1 BT ms. 81 3 Rajah 1 menunjukkan sejenis organisma. Rajah 1 Antara organisma berikut, yang manakah mempunyai sistem pengangkutan seperti organisma dalam Rajah 1? A C B D SP 3.1.1 TP 1 BT ms. 81 4 Rajah 2 menunjukkan dua jenis organisma, P dan Q. P Q Rajah 2 Antara padanan berikut, yang manakah menunjukkan perbandingan antara organisma P dengan Q yang betul? MuLus Tip Sistem pengangkutan membawa kedua-dua bahan keperluan dan bahan kumuh. MuLus Tip Oksigen dan nutrien merupakan bahan keperluan sel yang digunakan untuk menghasilkan tenaga melalui proses respirasi sel. Karbon dioksida pula merupakan bahan kumuh sel. MuLus Tip Organisma unisel memiliki sistem pengangkutan yang ringkas. MULUS Sains Tg3(B3).indd 18 03/04/2024 3:58 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

19 P Q A Tidak mempunyai sistem pengangkutan yang khusus Mempunyai sistem pengangkutan yang khusus B Proses pertukaran bahan keperluan sel dan bahan kumuh berlaku secara perlahan Proses resapan bahan keperluan sel dan bahan kumuh berlaku secara terus C Berlaku kepada organisma unisel Berlaku kepada manusia, haiwan vertebrata dan tumbuhan multisel D Contoh organisma ialah paramesium Contoh organisma ialah pokok bunga raya SP 3.1.2 TP 2 BT ms. 81 5 Maklumat berikut menerangkan kepentingan sistem pengangkutan dalam organisma. “Sistem pengangkutan dalam organisma adalah penting untuk menyingkirkan bahan kumuh yang bertoksik keluar dari sel ke persekitaran luar” Apakah yang akan berlaku sekiranya sistem pengangkutan dalam organisma gagal berfungsi? A Bahan kumuh digunakan oleh organisma untuk proses respirasi B Bahan kumuh akan menyebabkan organisma kekurangan nutrien C Bahan kumuh bertoksik akan meracuni badan dan membunuh organisma tersebut D Bahan kumuh akan berkumpul dan digunakan untuk proses fotosintesis dalam organisma SP 3.1.3 TP 2 BT ms. 82 6 Antara yang berikut, yang manakah merupakan sistem peredaran darah bagi ular? A C B D SP 3.2.1 TP 1 BT ms. 84 7 Dalam sistem peredaran darah haiwan vertebrata, darah sentiasa mengalir di dalam salur darah yang berterusan dalam satu kitaran lengkap melalui organ M. Apakah organ M? A Ginjal B Peparu C Jantung D Salur darah SP 3.2.1 TP 1 BT ms. 84 8 Rajah 3 menunjukkan struktur jantung manusia. M N L K Rajah 3 MuLus Tip Sistem peredaran darah reptilia terdiri daripada jantung yang hanya mempunyai tiga ruang, dua atrium dan satu ventrikel, kecuali buaya. Jantung buaya mempunyai empat ruang seperti mamalia. MuLus Tip Organ M mengepam darah terdeoksigen ke peparu dan darah beroksigen ke seluruh badan kecuali peparu. MuLus Tip Resapan dalam organisma unisel berlaku secara cepat dan terus melalui membran sel. MuLus Tip Sistem pengangkutan yang gagal berfungsi menyebabkan bahan kumuh tidak dapat disingkirkan daripada badan organisma. MULUS Sains Tg3(B3).indd 19 03/04/2024 3:58 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

20 Antara K, L, M dan N, yang manakah mempunyai dinding berotot yang paling tebal? A K C M B L D N SP 3.2.2 TP 2 BT ms. 87 9 Maklumat berikut menerangkan tentang salah satu jenis salur darah manusia. Mempunyai dinding yang tebal, berotot dan banyak tisu elastik untuk menahan tekanan darah yang tinggi. Apakah salur darah yang dimaksudkan? A Vena C Kapilari B Arteri D Vena pulmonari SP 3.2.2 TP 2 BT ms. 88 10 Rajah 4 menunjukkan tiga jenis injap yang terdapat dalam jantung manusia. R P Q Rajah 4 Apakah fungsi injap Q? A Membenarkan pengaliran darah satu hala dari atrium kiri ke ventrikel kiri B Membenarkan pengaliran darah satu hala dari atrium kanan ke ventrikel kanan C Memastikan darah mengalir dalam satu hala dan tidak berpatah balik ke atrium D Memastikan darah mengalir dalam satu hala dan tidak berpatah balik ke ventrikel SP 3.2.2 TP 3 BT ms. 87 11 Rajah 5 menunjukkan struktur jantung manusia. S Rajah 5 Apakah yang mungkin terjadi sekiranya struktur S mengalami kerosakan? A Darah beroksigen tidak dapat dihantar ke seluruh badan B Darah terdeoksigen tidak dapat dihantar ke peparu C Darah boleh berpatah balik dari atrium ke ventrikel D Darah beroksigen akan bercampur dengan darah terdeoksigen SP 3.2.2 TP 2 BT ms. 87 12 Rajah 6 menunjukkan tiga komponen yang terdapat dalam darah manusia. W Rajah 6 Antara berikut, yang manakah benar tentang fungsi komponen W? MuLus Tip Ventrikel kiri memiliki dinding berotot yang paling tebal untuk mengepam darah bertekanan tinggi (darah beroksigen) ke seluruh bahagian badan kecuali peparu. MuLus Tip Salur darah yang mempunyai dinding tebal dan berotot berfungsi membawa darah beroksigen dari jantung ke seluruh badan kecuali peparu. MuLus Tip Injap berfungsi untuk membenarkan pengaliran darah dalam satu hala. Labelkan atrium kiri, atrium kanan, ventrikel kiri dan ventrikel kanan sebelum memilih fungsi injap Q yang paling tepat. MuLus Tip Septum ialah dinding berotot yang bertindak sebagai pemisah bahagian kiri dan kanan jantung. MULUS Sains Tg3(B3).indd 20 03/04/2024 3:58 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

21 A Mengangkut oksigen ke seluruh bahagian badan B Membantu dalam proses pembekuan darah C Bertindak sebagai pelarut makanan tercerna D Bertindak sebagai mekanisme pertahanan badan SP 3.3.1 TP 2 BT ms. 96 – 97 13 Rajah 7 menunjukkan sejenis kumpulan darah manusia. Antigen Rajah 7 Jenis antigen akan menentukan kumpulan darah seseorang individu. Apakah jenis antigen yang terdapat pada sel darah tersebut? A Antigen A B Antigen B C Tiada Antigen D Antigen A dan antigen B SP 3.3.2 TP 1 BT ms. 98 14 Apakah yang dimaksudkan dengan penerima universal? A Individu yang bebas menerima semua jenis kumpulan darah B Individu yang tidak dapat menerima semua jenis kumpulan darah C Individu yang bebas menderma kepada semua jenis kumpulan darah D Individu yang mempunyai antibodi Anti-A dan Anti-B dalam darahnya SP 3.3.2 TP 1 BT ms. 99 15 Jadual 1 menunjukkan kumpulan darah bagi empat individu. Individu Kumpulan darah Ana O Christopher AB Mei Ling A Raju B Jadual 1 Sekiranya Mei Ling mengalami kemalangan dan memerlukan pemindahan darah, siapakah antara mereka yang boleh menderma kepadanya? A Ana, Raju dan Christopher B Ana dan Christopher C Ana dan Raju D Ana sahaja SP 3.3.2 TP 3 BT ms. 99 16 Antara yang berikut, yang manakah merupakan kepentingan menderma darah? I Darah diperlukan untuk pembedahan II Membantu merawat mangsa kemalangan III Darah diperlukan untuk merawat haiwan ternakan IV Darah diperlukan untuk dieksport ke negara jiran A I dan II B II dan III C III dan IV D I dan IV SP 3.3.3 TP 3 BT ms. 99 – 100 MuLus Tip Komponen berwarna merah dalam darah manusia merupakan sel darah merah yang mengandungi hemoglobin. MuLus Tip Terdapat dua jenis antigen dalam darah manusia yang menentukan jenis kumpulan darah. MuLus Tip Individu yang mempunyai darah yang tiada antibodi dapat menerima semua jenis kumpulan darah untuk didermakan kepadanya. MuLus Tip Individu dengan kumpulan darah A mempunyai antibodi anti-B dan tidak dapat menerima kumpulan darah yang mempunyai antigen B. MuLus Tip Darah penting bagi membantu situasi kekurangan atau kehilangan darah. MULUS Sains Tg3(B3).indd 21 03/04/2024 3:58 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

22 17 Apakah maksud transpirasi? A Proses tumbuhan hijau membuat makanan B Penyerapan air ke dalam tumbuhan melalui akar C Proses laluan air naik ke atas dalam batang tumbuhan D Proses kehilangan air secara penyejatan dari permukaan daun SP 3.4.1 TP 1 BT ms. 102 18 Rajah 8 menunjukkan suatu eksperimen yang dijalankan untuk mengkaji faktor kelembapan udara terhadap kadar transpirasi. g Beg plastik Kalsium klorida kontang Lapisan minyak Air Neraca elektronik Kapas Rajah 8 Mengapakah kalsium klorida kontang digunakan dalam eksperimen ini? A Untuk meningkatkan kadar pergerakan udara di dalam beg plastik B Untuk meningkatkan kelembapan udara di dalam beg plastik C Untuk menyerap wap air di dalam beg plastik D Untuk menyuburkan tumbuhan hijau SP 3.4.2 TP 2 BT ms. 106 19 Rajah 9 menunjukkan berkas vaskular pada keratan rentas batang tumbuhan. M N Berkas vaskular Rajah 9 Antara padanan berikut, yang manakah benar tentang M dan N? M N A Xilem Floem B Mengangkut air Mengangkut glukosa dalam daun C Mengangkut sukrosa yang terhasil dalam daun Mengangkut air dan garam mineral D Dari akar ke daun Dari daun ke bahagian tumbuhan yang lain SP 3.4.3 TP 3 BT ms. 109 20 Antara berikut, yang manakah benar tentang sistem peredaran darah dalam haiwan dan sistem pengangkutan dalam tumbuhan? Sistem peredaran darah dalam haiwan Sistem pengangkutan dalam tumbuhan A Salur xilem dan floem Salur arteri, vena dan kapilari B Mengangkut air, nutrien dan bahan terlarut Mengangkut air dan nutrien sahaja C Sistem merupakan satu saluran yang berterusan Sistem merupakan dua saluran yang berasingan D Sistem bersalur tanpa pam atau injap Sistem bertiub dengan jantung dan injap SP 3.5.1 TP 2 BT ms. 113 MuLus Tip Kalsium klorida kontang menghasilkan persekitaran dengan kelembapan udara yang rendah. MuLus Tip Transpirasi mengawal kandungan air dalam tumbuhan dan menyejukkan tumbuhan. MuLus Tip Floem merupakan vaskular yang mengangkut hasil fotosintesis. MuLus Tip Haiwan mempunyai tiga jenis salur darah yang bersambung tetapi mempunyai ciri-ciri yang berbeza bergantung pada fungsinya, manakala tumbuhan memiliki vaskular yang terdiri daripada dua saluran yang tidak bersambung. MULUS Sains Tg3(B3).indd 22 03/04/2024 3:58 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

23 Bahagian B 1 (a) Isi tempat kosong dengan pilihan perkataan yang diberi. SP 3.1.2 TP 1 BT ms. 81 air garam mineral nutrien oksigen (i) Sistem pengangkutan mengangkut bahan keperluan sel seperti dan yang digunakan untuk menghasilkan tenaga melalui respirasi sel. (ii) Sistem pengangkutan mengangkut bahan keperluan sel tumbuhan seperti , dan hasil fotosintesis untuk tumbuhan menjalankan semua proses hidup. Respirasi : Oksigen + glukosa → tenaga + karbon dioksida + wap air Fotosintesis : Karbon dioksida + tenaga cahaya + air → oksigen + glukosa MuLus Tip (b) Padankan sistem peredaran darah berikut dengan haiwan vertebrata yang betul. SP 3.2.1 TP 3 BT ms. 83 – 84 Sistem peredaran darah Haiwan vertebrata (i) (ii) • Sistem peredaran darah ganda dua: Mamalia dan Burung. • Sistem peredaran darah tunggal tertutup: Ikan MuLus Tip MULUS Sains Tg3(B3).indd 23 03/04/2024 3:58 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

24 2 (a) Rajah 1.1 menunjukkan dua jenis salur darah utama manusia. SP 3.2.2 BT ms. 88 – 89 Lumen Lumen X Y Rajah 1.1 Berdasarkan Rajah 1.1, tentukan sama ada pernyataan berikut adalah Benar atau Palsu. TP 2 Pernyataan Benar atau Palsu (i) Pengaliran darah dalam salur darah X adalah cepat dan bertekanan tinggi. (ii) Salur darah Y tidak mempunyai injap. • Arteri tidak mempunyai injap dan berfungsi mengangkut darah beroksigen dari jantung ke seluruh badan kecuali peparu. • Vena mempunyai dinding yang nipis untuk memudahkan pengaliran darah pada tekanan rendah. MuLus Tip (b) Rajah 1.2 menunjukkan sistem peredaran darah ganda dua dalam manusia dan mamalia. Peparu Arteri pulmonari Vena pulmonari Vena Arteri Seluruh bahagian badan kecuali peparu (i) (ii) Rajah 1.2 Berdasarkan Rajah 1.2, isi tempat kosong menggunakan perkataan yang disediakan. TP 1 Sistem peredaran pulmonari Sistem peredaran sistemik Arteri mengangkut darah bertekanan tinggi kecuali arteri pulmonari. Vena mengangkut darah bertekanan rendah kecuali vena pulmonari. MuLus Tip MULUS Sains Tg3(B3).indd 24 03/04/2024 3:58 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

25 Bahagian C 1 Rajah 1 menunjukkan seorang doktor sedang mengambil bacaan tekanan darah pesakitnya. SP 3.2.3 BT ms. 91 – 93 Rajah 1 (a) Apakah alat yang digunakan dalam Rajah 1? TP 1 (b) Apakah bacaan tekanan darah normal bagi seorang pemuda? TP 1 (c) Bagaimanakah denyutan nadi dihasilkan? TP 2 (d) Senaraikan dua aktiviti fizikal yang dapat meningkatkan kadar denyutan nadi. TP 2 (e) Selain aktiviti fizikal, terangkan dua faktor lain yang turut mempengaruhi kadar denyutan nadi seseorang individu. TP 3 • Kadar denyutan nadi manusia boleh berubah-ubah mengikut jenis aktiviti yang dijalankan. • Selain aktiviti fizikal, terdapat faktor lain yang mempengaruhi kadar denyutan nadi, iaitu jantina, umur dan kesihatan badan. MuLus Tip MULUS Sains Tg3(B3).indd 25 03/04/2024 3:58 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

26 2 Shaiful telah menjalankan eksperimen untuk mengkaji laluan air dalam tumbuhan. Susunan radas disediakan seperti dalam Rajah 2.1. SP 3.4.3 BT ms. 109 – 110 Daun Larutan eosin Akar Rajah 2.1 (a) Mengapakah larutan eosin digunakan dalam eksperimen ini? TP 1 (b) Pada Rajah 2.2, lorekkan bahagian yang berwarna merah dalam keratan rentas batang dan akar selepas direndam di dalam larutan eosin selama 30 minit. TP 3 Keratan rentas batang Keratan rentas akar Rajah 2.2 (c) Apakah nama bahagian yang berwarna merah tersebut? TP 2 (d) Apakah kesimpulan yang boleh dibuat daripada eksperimen ini? TP 3 (e) Apakah dua kepentingan bahagian yang anda nyatakan di 2(c) kepada tumbuhan hijau? TP 3 Sistem pengangkutan dalam tumbuhan berbunga terdiri daripada dua tisu pengangkut, iaitu xilem dan floem, yang lazimnya ditemukan dalam satu salur yang dikenali sebagai berkas vaskular. Bahagian dalam berkas vaskular yang dilalui oleh air turut dilalui oleh garam mineral terlarut. MuLus Tip MULUS Sains Tg3(B3).indd 26 03/04/2024 3:58 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

27 Kereaktifan Logam Tema 2: Penerokaan Unsur dalam Alam BAB Buku Teks: Halaman 122 – 145 4 Arahan: Jawab semua soalan dalam setiap bahagian. Bahagian A 1 Berlian merupakan sejenis mineral unsur. Antara berikut, yang manakah dikategorikan dalam kumpulan yang sama dengan berlian? A Emas C Hematit B Bauksit D Kasiterit SP 4.1.1 TP 1 BT ms. 125 2 Antara padanan berikut, yang manakah merupakan unsur-unsur yang membentuk hematit dan kasiterit? Hematit Kasiterit A Stanum dan oksigen Ferum dan oksigen B Stanum dan oksigen Stanum dan oksigen C Ferum dan karbon Aluminium dan oksigen D Ferum dan oksigen Stanum dan oksigen SP 4.1.1 TP 2 BT ms. 125 3 Galena merupakan salah satu contoh sebatian mineral. Antara yang berikut, yang manakah merupakan unsur-unsur yang membentuk sebatian galena? A Ferum dan oksigen B Silikon dan oksigen C Plumbum dan sulfur D Kalsium, karbon dan oksigen SP 4.1.2 TP 2 BT ms. 125 4 Rajah 1 menunjukkan satu eksperimen yang dijalankan untuk mengkaji unsur-unsur yang terdapat dalam sebatian kalsium karbonat. Dipanaskan Gas Y Tabung uji Tabung didih Kalsium karbonat Air kapur bertukar menjadi keruh Kaki retort Rajah 1 Apakah gas Y ? A Karbon dioksida C Nitrogen B Sulfur dioksida D Oksigen SP 4.1.2 TP 2 BT ms. 127 5 Rajah 2 menunjukkan tindak balas yang berlaku antara dua logam berbeza dengan oksigen. Pita magnesium Paku besi Rajah 2 Antara pernyataan berikut, yang manakah benar mengenai tindak balas dalam Rajah 2? A Pembakaran magnesium di udara ialah tindak balas yang kurang cergas B Perubahan warna yang berlaku dalam tindak balas antara besi dan oksigen menunjukkan tindak balas yang cergas MuLus Tip Mineral yang wujud secara semula jadi boleh dikategorikan kepada dua bentuk, iaitu unsur atau sebatian pepejal. MuLus Tip Nama saintifik bagi hematit ialah ferum(II) oksida, manakala bagi kasiterit ialah stanum(IV) oksida. MuLus Tip Gas karbon dioksida bersifat asid dan akan mengeruhkan air kapur MuLus Tip Nama saintifik bagi galena ialah plumbum(II) sulfida. MULUS Sains Tg3(B4).indd 27 03/04/2024 3:59 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

28 Karangan Respons Terbuka C Tindak balas logam yang berbeza seperti magnesium dan besi dengan oksigen menunjukkan kecergasan yang sama D Nyalaan yang terang terhasil apabila magnesium bertindak balas dengan oksigen, merupakan satu contoh tindak balas yang cergas SP 4.2.1 TP 2 BT ms. 129 6 Rajah 3 menunjukkan susunan radas suatu eksperimen yang dijalankan untuk mengkaji tindak balas pemanasan logam dengan oksigen. Serbuk logam Wul kaca Hablur kalium manganat(VII) Panaskan Panaskan Rajah 3 Apakah fungsi hablur kalium manganat(VII)? A Membekalkan logam untuk eksperimen B Menghasilkan gas oksigen apabila dipanaskan C Mengelakkan percampuran antara bahan tindak balas D Menghasilkan gas karbon dioksida apabila dipanaskan SP 4.2.1 TP 1 BT ms. 130 – 131 7 Jadual 1 menunjukkan pemerhatian tindak balas antara logam dengan oksigen. Tindak balas Pemerhatian Aluminium + oksigen Logam bernyala dengan cepat dan terang Plumbum + oksigen Logam membara dengan malap Ferum + oksigen Logam membara dengan terang Zink + oksigen Logam bernyala dengan perlahan Jadual 1 Antara susunan berikut, yang manakah merupakan susunan kereaktifan logam terhadap oksigen secara menaik? A Plumbum, Ferum, Zink, Aluminium B Ferum, Plumbum, Aluminium, Zink C Aluminium, Zink, Ferum, Plumbum D Plumbum, Ferum, Zink, Aluminium SP 4.2.1 TP 3 BT ms. 129 – 131 8 Rajah 4 menunjukkan susunan radas dalam suatu eksperimen untuk menentukan kedudukan karbon dalam siri kereaktifan logam. Campuran karbon dan oksida logam Panaskan Mangkuk pijar Segi tiga tanah liat Rajah 4 Antara berikut, yang manakah merupakan pemerhatian yang tepat bagi tindak balas logam berikut? Aluminium oksida dan karbon Zink oksida dan karbon Plumbum(II) oksida dan karbon A Tiada perubahan warna Perubahan warna dengan nyalaan Perubahan warna dengan baraan B Campuran berubah warna Perubahan warna dengan nyalaan Perubahan warna dengan baraan C Tiada perubahan warna Perubahan warna dengan baraan malap Perubahan warna dengan nyalaan sederhana D Campuran berubah warna Perubahan warna dengan baraan Perubahan warna dengan nyalaan SP 4.2.2 TP 3 BT ms. 132-135 MuLus Tip Hablur kalium manganat(VII) menghasilkan oksigen apabila dipanaskan dan oksigen akan bertindak balas dengan serbuk logam. MuLus Tip Logam yang lebih reaktif akan menghasilkan nyalaan yang cepat dan terang apabila bertindak balas dengan oksigen. MuLus Tip Logam yang berlainan mempunyai kereaktifan berbeza terhadap oksigen. MULUS Sains Tg3(B4).indd 28 03/04/2024 3:59 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

29 9 Maklumat di bawah menerangkan tentang suatu proses R. Proses R ialah proses bagi memperoleh sesuatu logam daripada bijihnya. Apakah proses R? A Penurunan logam B Pemanasan logam C Pengoksidaan logam D Pengekstrakan logam SP 4.3.1 TP 1 BT ms. 137 10 Rajah 5 menunjukkan relau bagas yang digunakan untuk mengekstrak sejenis logam. P Q R S Rajah 5 Apakah bahan R? A Sanga B Logam C Batu kapur D Udara panas SP 4.3.1 TP 1 BT ms. 138 11 Antara padanan logam dengan kaedah pengekstrakan berikut, yang manakah betul? Logam Kaedah pengekstrakan A Kalium Penurunan oksida logam oleh karbon B Zink Penurunan oksida logam oleh karbon C Merkuri Elektrolisis D Emas Pemanasan terus sebatian logam SP 4.3.1 TP 2 BT ms. 137 12 Aktiviti perlombongan di Malaysia mendatangkan impak kepada alam sekitar. Antara yang berikut, yang manakah impak yang berlaku? A Pencucian bijih menghasilkan bekalan air bersih B Penggalian bijih menyebabkan hakisan tanah C Perlombongan memperbanyakkan habitat D Penjimatan tenaga elektrik SP 4.3.2 TP 2 BT ms. 140 MuLus Tip Siri Kereaktifan Logam: Aluminium → Karbon → Zink → Plumbum. Sekiranya karbon lebih reaktif berbanding dengan logam X, campuran karbon dan logam X akan menunjukkan tindak balas. MuLus Tip Dua bahan yang dikeluarkan dari relau bagas ialah leburan ferum dan sanga. Leburan sanga kurang tumpat berbanding dengan leburan ferum menyebabkan leburan sanga terapung di atas leburan ferum. MuLus Tip Pengekstrakan bermaksud mengeluarkan logam daripada bijihnya, iaitu sebatian mineral pepejal yang dijumpai dalam kerak Bumi. MuLus Tip Bagi logam yang lebih rendah daripada karbon dalam siri kereaktifan logam, pengekstrakan logam daripada bijih logam tersebut adalah melalui penurunan oksida logam tersebut dengan karbon. MuLus Tip Perlombongan yang tidak dirancang dan tidak terkawal akan mendatangkan impak negatif kepada alam sekitar seperti pencemaran air, udara dan bunyi serta hakisan tanah.. MULUS Sains Tg3(B4).indd 29 03/04/2024 3:59 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

30 Bahagian B 1 (a) Padankan jenis mineral dengan contoh mineral yang betul. SP 4.1.1 TP 1 BT ms. 125 Jenis mineral Contoh mineral (i) Sebatian (ii) Unsur Emas Bauksit Perak Bauksit (bijih aluminium) ialah aluminium oksida. Terdiri daripada unsur aluminium dan oksigen. MuLus Tip (b) Lengkapkan persamaan tindak balas berikut dengan pilihan perkataan yang diberi. SP 4.1.2 TP 2 BT ms. 126 – 127 Kalsium karbonat + dipanaskan (i) (ii) Karbon dioksida Kalsium klorida Kalsium oksida Kalsium karbonat yang dipanaskan dengan kuat akan menjadi kalsium oksida dan membebaskan gas karbon dioksida. MuLus Tip MULUS Sains Tg3(B4).indd 30 03/04/2024 3:59 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

31 2 (a) Tentukan sama ada pernyataan berikut adalah Benar atau Palsu mengenai tindak balas logam oksida dengan karbon. SP 4.2.2 TP 2 BT ms. 132 – 133 Pernyataan Benar atau Palsu (i) Karbon bertindak balas dengan oksigen dan menghasilkan karbon dioksida (ii) Jika karbon boleh menyingkirkan oksigen daripada oksida logam, ini bermakna karbon adalah lebih reaktif daripada logam tersebut (iii) Karbon lebih reaktif berbanding dengan logam aluminium Bagi logam yang kurang reaktif berbanding dengan karbon, karbon boleh menyingkirkan oksigen daripada oksida logam tersebut melalui proses penurunan. MuLus Tip (b) Gariskan jawapan yang betul dalam pernyataan berikut tentang kereaktifan hidrogen. SP 4.2.2 TP 2 BT ms. 134 – 135 (i) Hidrogen ( kurang / lebih ) reaktif berbanding dengan plumbum. (ii) Hidrogen ( kurang / lebih ) reaktif berbanding dengan zink. (iii) Hidrogen ( menurunkan / tidak menurunkan ) kuprum(II) oksida. Bahagian C 1 Rajah 1 menunjukkan susunan radas untuk menentukan kedudukan karbon dalam siri kereaktifan logam melalui pemanasan antara zink oksida dengan karbon. SP 4.2.2 BT ms. 132 – 133 Panaskan Campuran S Mangkuk pijar Segi tiga tanah liat Rajah 1 (a) Apakah campuran S? TP 1 Bagi menentukan campuran S, rujuk pembayang pada soalan, “pemanasan antara ...” MuLus Tip MULUS Sains Tg3(B4).indd 31 03/04/2024 3:59 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

32 (b) Apakah yang dapat diperhatikan pada campuran S di akhir eksperimen ini? TP 2 Sekiranya berlaku tindak balas, warna campuran akan berubah selepas eksperimen. MuLus Tip (c) Lengkapkan persamaan perkataan bagi tindak balas ini. TP 3 Zink oksida + karbon + Karbon dioksida Semasa tindak balas berlaku, karbon menyingkirkan oksigen daripada oksida logam tersebut. MuLus Tip (d) Tulis persamaan perkataan bagi tindak balas bahan kimia berikut dengan karbon. TP 3 (i) Ferum(II) oksida (ii) Plumbum(II) oksida Karbon lebih reaktif berbanding dengan logam ferum dan plumbum, oleh itu karbon dapat menyingkirkan oksigen daripada ferum(II) oksida dan plumbum(II) oksida. MuLus Tip (e) Apakah kesimpulan yang boleh dibuat daripada eksperimen ini? Kedudukan bukan logam seperti karbon dan hidrogen dalam siri kereaktifan logam boleh ditentukan mengikut kecergasan karbon dan hidrogen dengan oksigen. MuLus Tip MULUS Sains Tg3(B4).indd 32 03/04/2024 3:59 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

33 Termokimia Tema 2: Penerokaan Unsur dalam Alam BAB Buku Teks: Halaman 146 – 158 5 Arahan: Jawab semua soalan dalam setiap bahagian. Bahagian A 1 Apakah maksud termokimia? A Suatu kajian tentang perubahan jenis tenaga B Suatu kajian tentang alat pengukur tenaga haba C Suatu kajian tentang perubahan haba semasa balas kimia berlaku D Suatu kajian tentang tindak balas kimia antara dua bahan berbeza SP 5.1.1 TP 1 BT ms. 147 2 Antara pernyataan berikut, yang manakah benar mengenai tindak balas endotermik? A Semasa tindak balas endotermik, suhu sebelum tindak balas adalah lebih rendah berbanding dengan suhu semasa tindak balas B Semasa tindak balas endotermik, suhu sebelum tindak balas adalah lebih tinggi berbanding dengan suhu semasa tindak balas C Semasa tindak balas endotermik, suhu sebelum tindak balas adalah sama dengan suhu semasa tindak balas D Semasa tindak balas endotermik, suhu pada termometer meningkat SP 5.1.1 TP 3 BT ms. 148 3 Apakah alat pengukur yang paling sesuai digunakan bagi mengenal pasti tindak balas eksotermik dan tindak balas endotermik? A Neraca spring B Neraca elektronik C Termometer klinik D Termometer makmal SP 5.1.2 TP 1 BT ms. 149 4 Jadual 1 menunjukkan pemerhatian sebuah eksperimen mengenai termokimia. Tindak balas A Suhu sebelum tindak balas (°C) Suhu semasa tindak balas (°C) 28 80 Jadual 1 Antara padanan berikut, yang manakah tepat menerangkan tindak balas A? Perubahan haba semasa tindak balas Jenis tindak balas A Haba dibebaskan Endotermik B Haba diserap Endotermik C Haba dibebaskan Eksotermik D Haba diserap Eksotermik SP 5.1.3 TP 3 BT ms. 148 MuLus Tip Tindak balas kimia boleh menyerap atau membebaskan tenaga haba ke persekitaran. Kajian tentang ini disebut sebagai termokimia. MuLus Tip Tindak balas endotermik menyerap tenaga haba dari persekitaran. MuLus Tip Termometer klinik tidak sesuai digunakan kerana julat suhu yang kecil, iaitu antara 35 °C hingga 42 °C. MuLus Tip Suhu meningkat, menunjukkan haba dibebaskan semasa tindak balas kimia berlaku. Tindak balas yang membebaskan haba merupakan tindak balas eksotermik. MULUS Sains Tg3(B5).indd 33 03/04/2024 3:59 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

34 Karangan Respons Terbuka 5 Rajah 1 menunjukkan suatu contoh tindak balas kimia dalam kehidupan seharian. Rajah 1 Antara contoh berikut, yang manakah melibatkan tindak balas yang sama seperti dalam Rajah 1? A Pek panas B Respirasi C Fotosintesis D Pembakaran bunga api SP 5.1.4 TP 2 BT ms. 152 MuLus Tip Tindak balas kimia dalam Rajah 1 menyerap haba dari persekitaran (endotermik). Bahagian B 1 Rajah 1 menunjukkan dua contoh tindak balas kimia, M dan N. SP 5.1.2, 5.1.4 BT ms. 147 – 153 M : N : Rajah 1 (a) Labelkan M dan N dengan menggunakan perkataan yang diberi. TP 2 Tindak balas isotonik Tindak balas endotermik Tindak balas eksotermik • Tindak balas eksotermik membebaskan haba ke persekitaran. Contohnya: proses respirasi dan peneutralan asid dengan alkali. • Tindak balas endotermik menyerap haba dari persekitaran. Contohnya: membuat kek dan pengekstrakan besi daripada bijih besi. MuLus Tip O2 H2 O CO2 MULUS Sains Tg3(B5).indd 34 03/04/2024 3:59 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

35 (b) Tandakan ( 3 ) bagi pernyataan yang betul tentang tindak balas eksotermik. TP 2 Pernyataan (i) Suhu meningkat semasa tindak balas berlaku (ii) Tindak balas eksotermik menghasilkan lebih banyak haba (iii) Peleburan ais merupakan salah satu contoh tindak balas eksotermik 2 (a) Padankan aplikasi termokimia berikut kepada jenis tindak balas yang betul. SP 5.1.4 TP 3 BT ms. 152 (b) Gariskan jawapan yang betul dalam pernyataan berikut tentang tindak balas kimia. SP 5.1.4 TP 3 BT ms. 152 (i) Tindak balas ( eksotermik / endotermik ) terlibat dalam pengekstrakan besi daripada bijihnya. (ii) Peneutralan asid dengan alkali merupakan tindak balas ( eksotermik / endotermik). (iii) ( Fotosintesis / Respirasi ) merupakan tindak balas endotermik kerana haba diserap. “Ekso” bermaksud luar, manakala “endo” bermaksud dalam. Apabila haba keluar (dibebaskan), suhu persekitaran meningkat, apabila haba diserap, suhu persekitaran menurun. MuLus Tip Eksotermik Pek Sejuk Segera (i) di sini Picit Endotermik Pek Panas Segera (ii) MULUS Sains Tg3(B5).indd 35 03/04/2024 3:59 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

36 Bahagian C 1 Rajah 1 menunjukkan suatu proses semula jadi yang melibatkan tindak balas kimia. SP 5.1.1, 5.1.2, 5.1.4, 5.1.5 BT ms. 147 – 153 Oksigen Air Karbon dioksida Tenaga Glukosa Rajah 1 (a) Nyatakan jenis tindak balas kimia yang terlibat dalam Rajah 1. TP 1 (b) Apakah perubahan tenaga haba yang berlaku semasa tindak balas dalam Rajah 1? TP 2 Tumbuhan menyerap tenaga haba dari Matahari semasa proses fotosintesis. MuLus Tip (c) Apakah kesan proses dalam Rajah 1 terhadap suhu persekitaran di kawasan tersebut? TP 2 Tenaga haba diserap menyebabkan haba persekitaran berkurang. MuLus Tip (d) Bagaimanakah pemanasan global dapat dikurangkan melalui penanaman semula pokok? TP 3 Nyatakan proses yang dijalankan oleh tumbuhan hijau, jenis tindak balas yang berlaku, dan perubahan tenaga haba yang berlaku sepanjang proses tersebut dan kaitkan dengan pemanasan global. MuLus Tip MULUS Sains Tg3(B5).indd 36 03/04/2024 3:59 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

37 1 Rajah 1 menunjukkan sistem saraf manusia. Rajah 1 Antara yang berikut, yang manakah terlibat dalam sistem saraf periferi? TP 1 A Otak dan saraf tunjang B Saraf tunjang dan saraf spina C Saraf kranium dan saraf spina D Saraf kranium dan saraf tunjang 2 Antara yang berikut, yang manakah merupakan ciri bagi tindakan luar kawal? TP 1 A Dikawal oleh otak B Tindakan yang disedari C Melibatkan medula oblongata D Dilakukan mengikut kehendak 3 Rajah 2 menunjukkan aliran sinar cahaya dalam mekanisme penglihatan manusia. Sinar cahaya Retina Kornea P Q R Rajah 2 Antara yang berikut, yang manakah mewakili P, Q dan R dengan tepat? TP 2 P Q R A Kanta mata Otak Saraf optik B Kanta mata Saraf optik Otak C Saraf optik Kanta mata Otak D Otak Saraf optik Kanta mata 4 Rajah 3 menunjukkan eksperimen yang dijalankan bagi mengkaji kepekatan karbon dioksida dalam udara sedutan dan udara hembusan. Klip A Klip B Udara dihembus keluar Udara disedut masuk Air kapur Rajah 3 Apakah kesimpulan yang dapat dibuat daripada eksperimen yang dijalankan? TP 3 A Kepekatan oksigen dalam udara hembusan lebih tinggi berbanding dengan kepekatan oksigen dalam udara sedutan B Kepekatan karbon dioksida dalam udara hembusan lebih tinggi berbanding dengan kepekatan karbon dioksida dalam udara sedutan C Kepekatan karbon dioksida dalam udara hembusan lebih rendah berbanding dengan kepekatan karbon dioksida dalam udara sedutan D Kepekatan karbon dioksida dalam udara hembusan adalah sama dengan kepekatan karbon dioksida dalam udara sedutan Bahagian A Ujian Pengukuhan 1 (Bab 1 - Bab 5) Arahan: Jawab semua soalan dalam setiap bahagian. MULUS Sains Tg3(UP 1)3rd.indd 37 03/04/2024 4:18 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

38 5 Antara organisma berikut, yang manakah mempunyai sistem pengangkutan yang khusus? TP 1 A C B D 6 Rajah 4 menunjukkan satu sistem peredaran darah haiwan vertebrata. Rajah 4 Antara haiwan berikut, yang manakah mempunyai sistem peredaran darah seperti dalam Rajah 4? TP 2 A Katak C Salamander B Ikan emas D Orang utan 7 Rajah 5 menunjukkan suatu aktiviti yang dijalankan untuk mengkaji satu ciri logam. Serbuk logam Wul kaca Panaskan Panaskan Hablur kalium manganat(VII) Rajah 5 Apakah gas yang dibebaskan apabila hablur kalium manganat(VII) dipanaskan? TP 2 A Nitrogen C Hidrogen B Oksigen D Karbon dioksida 8 Rajah 6 menunjukkan relau bagas yang digunakan untuk mengekstrak sejenis logam. S R Rajah 6 Leburan R kurang tumpat berbanding dengan leburan S. Apakah kegunaan leburan R dalam industri? TP 2 A Membuat baja B Menghasilkan air kapur C Membuat tapak bangunan D Membuat barangan perhiasan 9 Rajah 7 menunjukkan satu tindak balas kimia. Termometer Cawan polistirena Asid hidroklorik cair Cawan polistirena Larutan natrium hidroksida Rajah 7 Apakah yang dapat diperhatikan pada bacaan termometer dalam Rajah 7? TP 2 A Menurun B Meningkat C Tiada perubahan D Mengikut suhu persekitaran 10 Rajah 8 menunjukkan suatu contoh tindak balas kimia dalam kehidupan seharian. Rajah 8 Antara yang berikut, yang manakah melibatkan tindak balas yang sama seperti contoh dalam Rajah 8? TP 3 A Pek sejuk B Pek panas C Fotosintesis D Penguraian karbonat logam MULUS Sains Tg3(UP 1)4th.indd 38 04/04/2024 3:32 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

39 Bahagian B 1 (a) Rajah 1 menunjukkan gerak balas nastik dalam sejenis tumbuhan. Daunnya terbuka apabila terdapat cahaya terang dan menguncup apabila tiada cahaya. Rajah 1 Tandakan (3) pada ciri-ciri yang betul bagi gerak balas yang ditunjukkan dalam Rajah 1. (i) Tidak bergantung pada arah rangsangan (ii) Berlaku lebih lambat daripada tropisme (iii) Bertindak sebagai pertahanan daripada musuh, angin yang kuat atau untuk mendapatkan makanan [2 markah] TP 2 (b) Padankan jenis gerak balas tumbuhan di bawah dengan definisi yang betul. Gerak balas tumbuhan Definisi Gerak balas tumbuhan terhadap cahaya Gerak balas tumbuhan terhadap sentuhan Gerak balas tumbuhan terhadap air (i) Hidrotropisme (ii) Tigmotropisme [2 markah] TP 1 2 (a) Tulis Benar atau Palsu pada pernyataan berikut tentang bahan-bahan yang memudaratkan sistem respirasi manusia. Pernyataan Benar atau Palsu (i) Karbon monoksida terdapat dalam asap ekzos kereta (ii) Nitrogen dioksida merengsa laluan pernafasan dan menyebabkan batuk (iii) Sulfur dioksida ialah gas berwarna dengan bau yang menyesakkan [2 markah] TP 2 MULUS Sains Tg3(UP 1)3rd.indd 39 03/04/2024 4:18 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

40 (b) Rajah 2 menunjukkan sebuah model ringkas yang digunakan untuk menunjukkan mekanisme pernafasan. Balang kaca Tiub kaca berbentuk Y Kepingan getah nipis Belon Rajah 2 Tulis bahagian dalam sistem respirasi manusia yang diwakili setiap bahagian dalam model ringkas berikut. Bahagian model ringkas Bahagian sistem respirasi (i) Kepingan getah nipis (ii) Tiub kaca berbentuk Y (iii) Belon [2 markah] TP 2 3 (a) Padankan komponen darah manusia di bawah dengan fungsinya yang betul. Komponen darah Fungsi Membantu pembekuan darah bagi menghentikan pendarahan Mengangkut oksigen dalam hemoglobin Melawan jangkitan (i) Sel darah merah (ii) Platlet [2 markah] TP 1 (b) Rajah 3 menunjukkan sejenis salur darah utama dalam badan manusia. Rajah 3 Gariskan jawapan yang betul dalam pernyataan berikut tentang salur darah dalam Rajah 3. (i) Struktur salur darah tersebut terdiri daripada dinding yang ( nipis / tebal ) dan berotot. (ii) Melibatkan pengaliran darah yang cepat pada tekanan darah yang ( tinggi / rendah ). [2 markah] TP 2 MULUS Sains Tg3(UP 1)3rd.indd 40 03/04/2024 4:18 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

41 Bahagian C 1 (a) Rajah 1.1 menunjukkan sebatang rokok. Rajah 1.1 (i) Asap rokok mengandungi pelbagai bahan yang boleh memudaratkan sistem respirasi. Namakan satu contoh bahan tersebut. [1 markah] TP 1 (ii) Mengapakah asap rokok merupakan bahan yang sangat berbahaya kepada sistem respirasi manusia? Huraikan. [3 markah] TP 3 (iii) Selain asap rokok, apakah satu contoh gas dalam udara yang boleh memudaratkan sistem respirasi manusia? Terangkan jawapan anda. [2 markah] TP 3 (b) Rajah 1.2 menunjukkan suatu situasi yang berlaku di tempat awam. Rajah 1.2 (i) Apakah kesan situasi dalam Rajah 1.2 terhadap fetus dalam kandungan? [1 markah] TP 3 (ii) Cadangkan satu cara untuk mencegah situasi dalam Rajah 1.2 daripada terus berlaku. [1 markah] TP 3 MULUS Sains Tg3(UP 1)3rd.indd 41 03/04/2024 4:18 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

42 2 Rajah 2 menunjukkan tumbuh-tumbuhan yang terdapat di sebuah hutan di Malaysia. Rajah 2 (a) Apakah proses yang dijalankan oleh tumbuhan itu untuk menghasilkan makanan? [1 markah] TP 1 (b) Nyatakan jenis tindak balas kimia bagi proses yang anda nyatakan di 2(a). [1 markah] TP 2 (c) Lengkapkan persamaan di bawah untuk menunjukkan tindak balas kimia yang berlaku dalam proses yang dinyatakan di 2(a). (i) + air cahaya (ii) (iii) + glukosa [3 markah] TP 1 (d) Terangkan kepentingan proses yang dinyatakan di 2(a) kepada suhu persekitaran Bumi. Kepentingan: Penerangan: [3 markah] TP 3 MULUS Sains Tg3(UP 1)3rd.indd 42 03/04/2024 4:18 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

43 Elektrik dan Kemagnetan BAB 6 Arahan: Jawab semua soalan dalam setiap bahagian. Bahagian A 1 Antara sumber tenaga berikut, yang manakah merupakan sumber tenaga boleh baharu? A Gas asli C Tenaga nuklear B Petroleum D Tenaga biojisim SP 6.1.1 TP 1 BT ms. 162 MuLus Tip Sumber tenaga boleh baharu ialah sumber tenaga yang boleh digantikan secara berterusan dan tidak akan habis. 2 Rajah 1 menunjukkan stesen jana kuasa biojisim. Menara elektrik Air laut Air Air Pam Kondenser Biojisim Metana Dandang Stim Pembakaran metana Turbin Penjana Rajah 1 Antara berikut, yang manakah menunjukkan perubahan tenaga yang berlaku dalam stesen jana kuasa dalam Rajah 1? A Tenaga kimia ➔ Tenaga haba ➔ Tenaga kinetik ➔ Tenaga elektrik B Tenaga nuklear ➔ Tenaga haba ➔ Tenaga kinetik ➔ Tenaga elektrik C Tenaga kinetik ➔ Tenaga elektrik ➔ Tenaga haba ➔ Tenaga kimia D Tenaga keupayaan graviti ➔ Tenaga kinetik ➔ Tenaga elektrik SP 6.1.2 TP 1 BT ms. 169 MuLus Tip Biojisim menghasilkan gas metana. Gas metana digunakan untuk mendidihkan air menjadi stim. Stim yang bertekanan tinggi memutarkan turbin. Penjana yang disambungkan kepada turbin menghasilkan tenaga elektrik. 3 Rajah 2 menunjukkan sebuah alat M yang berfungsi menggunakan sejenis arus. Rajah 2 Antara alat berikut, yang manakah menggunakan jenis arus yang sama dengan alat M? A C B D SP 6.1.3 TP 2 BT ms. 170 MuLus Tip Arus elektrik dibahagikan kepada dua jenis, iaitu arus terus (a.t.) dan arus ulang-alik (a.u.) 4 Rajah 3 menunjukkan susunan alat dan radas dalam suatu aktiviti untuk mengkaji tentang sejenis arus. Bekalan kuasa O.S.K. Rajah 3 Tema 3: Tenaga dan Kelestarian Hidup Buku Teks: Halaman 160 – 207 MULUS Sains Tg3(B6)5th.indd 43 03/04/2024 4:11 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

44 Apakah yang dapat diperhatikan pada skrin O.S.K. apabila bekalan kuasa dihidupkan? A C B D SP 6.1.3 TP 3 BT ms. 173 MuLus Tip Sambungan klip buaya pada terminal A.C. pada bekalan kuasa menghasilkan arus ulang-alik (a.u.) 5 Antara pernyataan berikut, yang manakah benar menerangkan tentang sebuah transformer? A Transformer berfungsi menggunakan arus terus (a.t.) B Bagi transformer injak naik, lilitan gegelung sekunder lebih banyak berbanding dengan lilitan gegelung primer C Bagi transformer injak turun, lilitan gegelung primer adalah kurang berbanding dengan lilitan gegelung sekunder D Dalam prinsip transformer, voltan primer (input), Vp adalah sentiasa sama dengan voltan sekunder (output), Vs SP 6.2.1 TP 2 BT ms. 177 MuLus Tip Transformer merupakan alat mengubah voltan bagi arus ulang-alik (Va.u.). 6 Rajah 4 menunjukkan sejenis transformer. Gegelung primer Gegelung sekunder Bekalan a.u. Beban Rajah 4 Antara yang berikut, yang manakah merupakan simbol yang betul bagi jenis transformer dalam Rajah 4? A C B D SP 6.2.1 TP 1 BT ms. 178 MuLus Tip Simbol bagi transformer boleh diketahui dengan merujuk kepada perbezaan antara bilangan lilitan gegelung primer dengan gegelung sekunder. 7 Voltan bagi bekalan arus ulang-alik yang dibekalkan ke rumah-rumah di Malaysia ialah 240 V. Sekiranya alat X memerlukan bekalan voltan sebanyak 50 V untuk berfungsi, apakah jenis transformer yang diperlukan oleh alat X? A Transformer injak naik B Transformer injak turun C Alat X tidak memerlukan transformer D Alat X memerlukan kedua-dua jenis transformer SP 6.2.2 TP 2 BT ms. 180 MuLus Tip Transformer injak turun berfungsi mengubah bekalan voltan input kepada nilai voltan output yang lebih rendah. 8 Rajah 5 menunjukkan rajah litar bagi sebuah transformer yang terdapat di dalam pengecas bateri komputer riba. 240 V 20 V Np Ns =10 Rajah 5 MULUS Sains Tg3(B6)5th.indd 44 03/04/2024 4:11 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

45 Hitung bilangan lilitan gegelung primer. A 12 C 120 B 24 D 200 SP 6.2.3 TP 3 BT ms. 182 MuLus Tip Vp Vs = Np Ns Vp : voltan input gegelung primer/ voltan primer Vs : voltan output gegelung sekunder/ voltan sekunder Np : bilangan lilitan gegelung primer Ns : bilangan lilitan gegelung sekunder 9 Bekalan kuasa yang diterima oleh sebuah transformer ialah 15 V. Jika bilangan lilitan gegelung primer bagi transformer ini ialah 100 dan bilangan lilitan gegelung sekunder ialah 300, berapakah voltan outputnya? A 45 V C 250 V B 150 V D 300 V SP 6.2.3 TP 3 BT ms. 182 MuLus Tip Vp Vs = Np Ns 10 Rajah 6 menunjukkan stesen jana kuasa dan stesen transformer yang terdapat di dalam sistem penghantaran dan pengagihan tenaga elektrik. A Bn 11 kV/ 25 kV 132 kV/ 275 kV/ 500 kV A Penjana di stesen jana kuasa Rajah 6 Apakah yang perlu diletakkan pada Bn bagi memastikan voltan arus ulang-alik dapat dinaikkan dari 11 kV kepada 132 kV? A Lapangan suis B Rangkaian Grid Nasional C Stesen transformer injak naik D Stesen transformer injak turun SP 6.3.1 TP 2 BT ms. 184 MuLus Tip Stesen jana kuasa lazimnya menghasilkan arus ulang-alik dengan voltan 11 kV atau 25 kV. Voltan kemudiannya perlu dinaikkan kepada 132 kV, 275 kV atau 500 kV sebelum dihantar ke Rangkaian Grid Nasional untuk dialirkan ke seluruh negara. 11 Rajah 7 menunjukkan sebuah palam 3-pin yang terdapat dalam sistem pendawaian di rumah. L K M Rajah 7 Apakah fungsi wayar L? A Membawa arus elektrik dari peralatan elektrik kembali ke punca bekalan kuasa B Membawa arus elektrik dari bekalan utama ke peralatan elektrik rumah C Melebur apabila arus yang mengalir melaluinya melebihi nilai fius D Mengalirkan arus dari bekas logam peralatan elektrik ke Bumi SP 6.3.2 TP 2 BT ms. 190 MuLus Tip Palam 3-pin terdiri daripada wayar neutral (biru), wayar bumi (belang kuning dan hijau) dan wayar hidup (perang). 12 Rajah 8 menunjukkan label yang terdapat pada sebuah periuk nasi elektrik. PERIUK NASI ELEKTRIK MODEL: ERC-1867T WATT: 700 W VOLTAN: 230 V KAPASITI: 1.8 LITER Rajah 8 MULUS Sains Tg3(B6)5th.indd 45 03/04/2024 4:11 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

46 Berapakah nilai arus yang mengalir melalui periuk nasi elektrik ini? A 2.00 A B 2.04 A C 3.00 A D 3.04 A SP 6.4.3 TP 3 BT ms. 199 MuLus Tip Kuasa (W) = Voltan (V) × Arus elektrik (A) 13 Sebuah penapis air elektrik 320 W telah digunakan selama 20 jam. Hitung kos penggunaan tenaga elektrik bagi penapis air itu untuk memanaskan air jika kadar bagi setiap unit ialah 21 sen. A RM 1.34 C RM 10.30 B RM 4.20 D RM 30.00 SP 6.4.3 TP 3 BT ms. 200 MuLus Tip Tenaga elektrik yang digunakan (kWj) = Kuasa (kW) × Masa (j) 1 kWj = 1 unit (i) Sumber tenaga boleh baharu (ii) Sumber tenaga tidak boleh baharu Bahagian B 1 (a) Padankan jenis sumber tenaga berikut dengan contoh yang betul. SP 6.1.1 BT ms. 162 • Sumber tenaga boleh baharu ialah sumber tenaga yang boleh digantikan secara berterusan dan tidak akan habis. • Sumber tenaga tidak boleh baharu ialah sumber tenaga yang tidak boleh diganti dan akan habis digunakan. MuLus Tip MULUS Sains Tg3(B6)5th.indd 46 03/04/2024 4:11 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

47 (b) Rajah 1 menunjukkan satu sumber tenaga. Rajah 1 Isi tempat kosong di bawah mengenai perubahan bentuk tenaga yang berlaku dalam Rajah 1 menggunakan pilihan perkataan yang diberi. SP 6.1.2 TP 2 BT ms. 167 (i) (ii) Tenaga elektrik Tenaga kinetik Tenaga cahaya Sumber tenaga solar membekalkan cahaya matahari untuk ditukarkan kepada tenaga elektrik. MuLus Tip 2 (a) Rajah 2 menunjukkan sejenis transformer. I s Vs Vp I p X : Y : Z : Rajah 2 Labelkan X, Y dan Z dalam Rajah 2 menggunakan pilihan perkataan yang disediakan di bawah. SP 6.2.1 TP 1 BT ms. 177 Gegelung sekunder Gegelung primer Teras besi lembut berlamina Gegelung primer terletak pada voltan primer (input), manakala gegelung sekunder terletak pada voltan sekunder (output). MuLus Tip MULUS Sains Tg3(B6)5th.indd 47 04/04/2024 3:33 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

48 (b) Padankan bahagian dalam unit pengguna dan kotak fius berikut kepada fungsinya yang betul. SP 6.3.2 TP 1 BT ms. 188 Bahagian Fungsi (i) Pemutus litar MCB (Miniature Circuit Breaker) Memutuskan litar apabila arus berlebihan mengalir melaluinya Mengasingkan litar akhir ke bahagian lain peralatan elektrik (ii) Pemutus litar ELCB (Earth Leakage Circuit Breaker) Mengawal jumlah arus yang mengalir melalui litar di dalam rumah • Pemutus litar ELCB melindungi pengguna daripada terkena renjatan elektrik. • Pemutus litar MCB melindungi peranti elektrik daripada lebihan arus elektrik. MuLus Tip Bahagian C 1 (a) Rajah 1.1 menunjukkan komponen J yang terdapat dalam palam 3-pin. SP 6.3.2, 6.3.3 BT ms. 190 – 192 J Rajah 1.1 (i) Apakah komponen J? TP 1 Komponen keselamatan yang terletak di sebelah wayar hidup berfungsi mengesan nilai arus yang mengalir melalui palam 3-pin. MuLus Tip (ii) Pada komponen J terdapat label yang bertulis ‘3 A’ . Apakah yang akan berlaku sekiranya arus melebihi 3 A melalui komponen tersebut? TP 3 Komponen keselamatan ini mempunyai seutas wayar halus yang pendek dan mudah menjadi panas apabila arus mengalir melaluinya. MuLus Tip MULUS Sains Tg3(B6)5th.indd 48 03/04/2024 4:11 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

49 (iii) Selain komponen J, terdapat beberapa komponen keselamatan lain dalam sistem pendawaian di rumah. Beri satu contoh komponen keselamatan lain berserta fungsinya. TP 2 Contoh: Fungsi: Komponen keselamatan dalam sistem pendawaian sangat penting bagi mengelakkan kemalangan elektrik yang boleh mengakibatkan kecederaan atau kematian. MuLus Tip (b) Rajah 1.2 menunjukkan sebuah ketuhar gelombang mikro berlabel 1.2 kW, 240 V yang disambungkan pada bekalan tenaga elektrik 240 V. SP 6.4.3, 6.4.4 BT ms. 198 – 200 Rajah 1.2 (i) Hitung arus yang mengalir melalui ketuhar gelombang mikro ini. TP 3 Kuasa, P(W) = Voltan, V(V) × Arus elektrik, I(A) MuLus Tip (ii) Jika ketuhar gelombang mikro tersebut dipasang selama 10 minit, berapakah nilai tenaga elektrik yang digunakan oleh ketuhar gelombang mikro tersebut? TP 3 Tenaga elektrik yang digunakan = Kuasa (kW) x Masa (j) MuLus Tip (iii) Hitung kos tenaga yang digunakan oleh ketuhar gelombang mikro itu jika kadar bagi setiap unit (kWj) ialah 20 sen. TP 3 Kos penggunaan tenaga elektrik bagi ketuhar gelombang mikro = Unit (kWj) × Kadar bagi setiap unit (sen/unit) MuLus Tip MULUS Sains Tg3(B6)5th.indd 49 03/04/2024 4:11 PM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.