Revisi Cepat SPM Sains Tingkatan 4 & 5

Penerbit Ilmu Bakti Sdn. Bhd
Nota Grafik Berwarna

Sains

KSSM

TINGKATAN

Siti Nurbaya Abdul Malek
Syaza Kholim
Zoraini Abdul Kadir
Lee Siew Hui

Tingkatan 4Penerbit Ilmu Bakti Sdn. Bhd Tingkatan 4

Bab 1 Langkah Keselamatan di dalam Makmal
Peralatan perlindungan diri di dalam makmal

Peralatan perlindungan diri yang
dipakai oleh murid

Gogal Topeng muka

•• Melindungi mata •• Melindungi hidung
daripada bahan dan mulut daripada
kimia. terhidu bahan kimia
mudah meruap dan
debu.

Sarung tangan Baju makmal
getah
•• Melindungi pakaian
•• Melindungi daripada kerosakan
tangan daripada bahan kimia. Ia
bahan kimia mudah ditanggalkan
berbahaya. jika berlaku
kecemasan.

Kasut bertutup/kasut keselamatan
•• Melindungi kaki daripada tumpahan bahan kimia

dan serpihan kaca.

N1

Meiosis II

P rofasa II M etafasa II A nafasa II T elofasa II

Bhd

• KromosomTingkatan 4• Kromosom • Kromosom • Kromosom
memendek dan beratur di satah berpisah ke kutub sampai
Bakti Sdn.
menebal khatulistiwa bertentangan pada kutub
bertentangan

Perbandingan antara mitosis dan meiosis
Ilmu
2 sel anak Berlaku dalam Berlaku dalam 4 sel anak
terhasil sel soma sel pembiakan terhasil

Tiada pindah Ada pindah
silang silang
Penerbit Mitosis Pembahagian sel Meiosis
Replikasi DNA

Tiada variasi Ada variasi

Bilangan kromosom Bilangan kromosom
sel anak sama sel anak separuh
daripada sel induk
dengan sel induk

N10

Sistem sokongan tumbuhan darat dan akuatik Bhd

1 Tumbuhan berkayu
Sistem sokongan: Tisu berkayu dibuat daripada lignin yang keras
Sokongan tambahan

Tingkatan 4Akar banir Akar sokong Akar jangkang

Bakti Sdn.
Untuk mencengkam tanah bagi mendapatkan kestabilan.

Ilmu 3 Tumbuhan akuatik
2 Tumbuhan herba Sistem sokongan: Daya apungan air dari
Sistem sokongan: Kesegahan sel tisu aerenkima dan batang berongga

Sokongan tambahan
Penerbit
Sulur paut Akar cengkam
Tisu aerenkima Batang berongga
Untuk sokongan dan mendapatkan
cahaya matahari.

N12

Kandungan

Nota Grafik N1 – N32 5Bab Genetik 41
Penerbit Ilmu Bakti Sdn. BhdJadual Berkala Unsur Moden
vi

TINGKATAN 4 5.1 Pembahagian Sel 41

5.2 Pewarisan 46

Tema 1: Kaedah Saintifik 5.3 Mutasi 52

1Bab Langkah Keselamatan di dalam 5.4 Teknologi Kejuruteraan Genetik 59
Makmal 1
5.5 Variasi 61

Praktis Sumatif 5 63

1.1 Peralatan Perlindungan Diri 1 Bab Sokongan, Pergerakan dan
1.2 Pembuangan Bahan Sisa 2 Pertumbuhan 66
1.3 Pemadam Kebakaran 5 6
9
Praktis Sumatif 1 6.1 Sokongan, Pergerakan dan

Bab Bantuan Kecemasan 11 Pertumbuhan Haiwan 66

2 6.2 Pergerakan dan Pertumbuhan

2.1 Resusitasi Kardiopulmonari Manusia 74

(Cardiopulmonary Resuscitation, CPR) 11 6.3 Sokongan, Pertumbuhan dan

2.2 Heimlich Manoeuvre 13 Kestabilan dalam Tumbuhan 78

Praktis Sumatif 2 15 Praktis Sumatif 6 84

Bab Teknik Mengukur Parameter Bab Koordinasi Badan 86
Kesihatan Badan 17
3 7

7.1 Sistem Endokrin Manusia 86

3.1 Suhu Badan 17 7.2 Gangguan kepada Koordinasi
3.2 Kadar Denyutan Nadi 20
3.3 Tekanan Darah 22 Badan 89
3.4 Indeks Jisim Badan
24 7.3 Minda yang Sihat 92
(Body Mass Index, BMI) 26
Praktis Sumatif 7 93
Praktis Sumatif 3
Tema 3: Penerokaan Unsur dalam Alam

Tema 2: Penyenggaraan dan Bab Unsur dan Bahan 96
Kesinambungan Hidup
8

8.1 Asas Jirim 96

4Bab Teknologi Hijau dalam 8.2 Jadual Berkala Unsur Moden 98
Melestarikan Alam 28
8.3 Isotop 103

4.1 Kelestarian Alam Sekitar 28 Praktis Sumatif 8 105

4.2 Sektor Tenaga 30 Bab

4.3 Sektor Pengurusan Sisa dan Air Sisa 9 Kimia Industri 108

32

4.4 Sektor Pertanian dan Perhutanan 35 9.1 Aloi 108

4.5 Sektor Pengangkutan 36 9.2 Kaca dan Seramik 112

4.6 Teknologi Hijau dalam Kehidupan 37 9.3 Polimer 115

Praktis Sumatif 4 38 Praktis Sumatif 9 119

Bab Tema 1: Kaedah Saintifik

1 Langkah Keselamatan
di dalam Makmal

Penerbit Ilmu Bakti Sdn. Bhd1.1Peralatan Perlindunganmenggunakan arus elektrik,
Diri dan Fungsinya mengeluarkan haba dan mudah
pecah.
1 Makmal sains mempunyai bahan
kimia dan peralatan yang boleh 4 Peralatan perlindungan diri ialah
membahayakan kesihatan dan kelengkapan yang diperlukan untuk
keselamatan murid. memberikan perlindungan kepada
pemakainya daripada bahaya.
2 Bahan kimia di makmal terdiri
daripada bahan yang bersifat mudah 5 Penggunaan peralatan perlindungan
terbakar, mengakis, berasid, diri sangat penting bagi memastikan
mudah meletup atau bertoksik. keselamatan murid semasa
menjalankan eksperimen di makmal
3 Peralatan di makmal pula sains.
terdiri daripada peralatan yang

Gogal Topeng muka Sarung tangan getah

Melindungi mata daripada Melindungi hidung dan Melindungi tangan daripada
terkena percikan bahan mulut daripada terhidu bahan kimia berbahaya.
kimia berbahaya. bahan kimia dan debu.
Baju makmal
Kasut bertutup/ kasut keselamatan

• Sebagai lapisan keselamatan yang Melindungi kaki daripada tumpahan
mudah dibuka sekiranya berlaku bahan kimia dan serpihan kaca.
kecemasan.

• Mengelakkan kerosakan pada pakaian
daripada terkena bahan kimia.

Rajah 1.1 Peralatan perlindungan diri pada murid dan fungsinya

Istilah Penting • Mengakis – Corrosive • Berasid – Acidic
• Mudah terbakar – Flammable • Bertoksik – Toxicity
• Mudah meletup – Explosive

1

Bahan Sisa yang Boleh Dibuang ke di dalam bekas-bekas tertentu dan
dalam Singki
dihantar ke tempat pelupusan.
1 Cecair atau larutan yang mempunyai 2 Jangan mencampur atau mengumpul
nilai pH antara 5 hingga 9.
bahan kimia yang tidak serasi dalam
2 Cecair atau larutan dengan kepekatan
rendah dan tidak berbahaya. satu bekas dan pastikan hanya
smiseankgiimsi ia43. daripada botol dengan
Bahan Sisa yang Tidak Boleh 3 Jangan simpan botol sisa kimia di
Dibuang ke dalam Singki

1 Bahan sisa yang tidak boleh dibuang
ke dalam singki perlu dikumpulkan
Penerbit Ilmu Bakti Sdn. Bhd tempat yang tertutup seperti dalam BAB 1 TINGKATAN 4

laci makmal.
4 Rajah 1.3 menunjukkan bahan-

bahan yang tidak boleh dibuang ke

dalam singki. Peta Buih

Sebatian pelarut Bahan sisa pepejal Bahan dengan
organik seperti logam, kaca nilai pH kurang
daripada 5 dan
dan plastik lebih daripada 9

Bahan biobahaya Bahan-bahan Bahan kimia seperti
seperti bangkai dan yang tidak asid, gris, minyak, cat
minyak dan hidrogen
mikroorganisma boleh dibuang
ke dalam peroksida
singki

Bahan buangan Bahan mudah
radioaktif terbakar
Bahan mudah
meletup Bahan toksik

Rajah 1.3 Bahan yang tidak boleh dibuang ke dalam singki

Istilah Penting • Sisa organik – Organic waste • Radioaktif – Radioactive
• Pelarut organik – Organic solvent

3

(c) Menggunakan selimut kebakaran kecuali kebakaran yang
(i) Diperbuat daripada dua disebabkan oleh logam
dan gas yang tidak
lapisan gentian kaca. memungkinkan ledakan.
(ii) Sesuai untuk memadam (ii) Dapat menghalang api
daripada merebak semula
kebakaran kecil dan kerana kelembapan yang
sederhana. dihasilkan tahan lebih lama.
(iii) Boleh memadamkan api (iii) Tidak mencemarkan tanah
pada badan mangsa dengan serta tidak membahayakan
menyelimut badan mangsa. manusia dan haiwan.
(d) Menggunakan pemadam api ABC
(i) Sesuai untuk memadamkan
semua jenis kebakaran,
Penerbit Ilmu Bakti Sdn. Bhd BAB 1 TINGKATAN 4
Kaedah Penggunaan Alat Pemadam Kebakaran

1 Alat pemadam kebakaran perlu digunakan dengan cara yang betul bagi memadam

kebakaran kecil.
2 Singkatan Pull, Aim, Squeeze dan Sweep (PASS) boleh digunakan sebagai langkah

penggunaan alat pemadam kebakaran. Peta Alir

Pull Aim
1 Tarik pin untuk memecahkan 2 Halakan hos alat pemadam
kunci keselamatan sebelum kebakaran sekurang-kurang
mencabut pin tersebut 2.0 – 2.5 meter dari punca api

Squeeze Sweep
4 Gerakkan hos alat pemadam
3 Tekan pemicit pada alat kebakaran ke kiri dan ke
pemadam kebakaran kanan pada punca api

Rajah 1.4 Cara penggunaan alat pemadam kebakaran

Menjalankan Audit Alat Pemadam Kebakaran di Sekolah

1 Audit alat pemadam kebakaran di sekolah perlu dilakukan bagi memastikannya

berfungsi dengan baik dan memenuhi standard yang telah ditetapkan.
2 Aspek-aspek yang perlu diberi penekanan semasa audit:

(a) Tarikh luput (b)  Jenis pemadam kebakaran

7

Kaedah Heimlich Manoeuvre

1 Langkah pertama apabila mangsa tercekik, minta mangsa batuk sekiranya mangsa
masih mampu kerana batuk merupakan kaedah paling efektif untuk merawat
mangsa tercekik.

2 Sekiranya kaedah batuk tidak berjaya, tepuk di bahagian antara dua tulang belikat
mangsa sebanyak lima kali, sehingga bendasing yang tersumbat itu keluar.

3 Jika bendasing masih tersumbat, lakukan kaedah Heimlich Manoeuvre. Rajah 2.3
menunjukkan kaedah Heimlich Manoeuvre.

Peta Alir
BAB 2 TINGKATAN 4 Bakti Sdn. Bhd
1 Penyelamat perlu berdiri di belakang 2 Peluk mangsa dari belakang, letakkan
mangsa dan membongkokkan badan genggaman tangan kanan di antara
mangsa sedikit ke hadapan. pusat dan bawah rusuk mangsa.
Letakkan tangan kiri di atas tangan
kanan yang digenggam.

3 Letakkan genggaman tangan yang 4 Tekan dan sentak ke atas dengan kuat
anda genggam di antara pusat dan cepat. Tekanan yang diberikan
dengan bawah rusuk mangsa. akan menyebabkan tekanan di dalam
Letakkan tangan anda yang lagi satu peparu bertambah, lalu menolak
di atas tangan yang anda genggam bendasing keluar.
dengan kemas.

u
Penerbit Ilm
Rajah 2.3 Kaedah Heimlich Manoeuvre

4 Kaedah Heimlich Manoeuvre juga pinggang seperti kerusi, bongkokkan
boleh dilakukan ke atas diri sendiri badan dan tolak badan dengan
seluruh tenaga pada kerusi tersebut.
sekiranya tiada orang berdekatan
SEMAK CEPAT 2.2
semasa tercekik.
5 Mangsa hanya perlu meletakkan 1 Adakah tercekik boleh membawa maut?
2 Bagaimanakah tercekik boleh membawa
tangan (mengikut kaedah Heimlich
Manoeuvre) di antara pusat dengan maut?
bawah rusuk dan beri tekanan 3 Namakan kaedah yang digunakan untuk

kepada bahagian tersebut dengan menyelamatkan mangsa yang tercekik.
4 Apakah kepentingan kaedah Heimlich
membongkokkan badan.
6 Sekiranya mangsa tiada tenaga, Manoeuvre?

cari objek yang sama paras dengan

14

BAB 3 TINGKATAN 4 Info Dinamik Bakti Sdn. Bhdsemasa darah dipam oleh jantung
ke seluruh tubuh badan manusia.
Wanita mengandung mempunyai 2 Tekanan darah diukur dengan
kadar denyutan nadi yang lebih tinggi menggunakan sfigmomanometer
berbanding sebelum mengandung dalam unit milimeter merkuri
kerana perlu mengepam lebih banyak (mmHg).
darah yang mengandungi oksigen 3 Sfigmomanometer yang pertama
dan nutrisi yang mencukupi ke seluruh dicipta oleh Samuel Siegfried Karl
badan. Sekiranya wanita mengandung Ritter pada tahun 1881, kemudian
mempunyai kadar denyutan nadi ditambah baik oleh Scipione Riva-
yang rendah, ini boleh memberi kesan Rocci pada tahun 1896 dan Dr.
terhadap bayi yang akan dilahirkan Harvey Cushing pada tahun 1901.
nanti seperti bayi bersaiz lebih kecil atau 4 Terdapat dua versi alat
kelahiran pra-matang. sfigmomanometer, iaitu,
sfigmomanometer analog dan
SEMAK CEPAT 3.2 sfigmomanometer digital.
5 Sfigmomanometer analog adalah
1 Apakah maksud nadi dan kadar denyutan yang terbaik berdasarkan piawaian
nadi? yang tepat dalam mengukur bacaan
tekanan darah yang digunakan
2 Senaraikan titik nadi yang terdapat pada bersama stetoskop.
badan manusia. 6 Sfigmomanometer digital boleh
digunakan sekiranya ingin
3 Berapakah kadar denyutan nadi bagi memantau bacaan tekanan darah
lelaki dewasa yang normal? di rumah.

4 Apakah tujuan mengetahui kadar
denyutan nadi?

u Imbas Kod QR atau layari https://
3.3 Tekanan Darah www.youtube.com/
watch?v=W1Sn7tclMRo untuk
Alat Mengukur Tekanan Darah menonton video tentang cara
1 Tekanan darah ialah tekanan yang mengukur tekanan darah
menggunakan sfigmomanometer
dikenakan oleh darah pada arteri digital dengan tepat.
Penerbit Ilm
Untuk tujuan pembelajaran

SYmmSHg SYmmSHg
171 9DmIAmHg
171 DmIAmHg 11 88START/STOPPUL/mSinE
9 PUL/mSinE
M
11 88START/STOP

M

Rajah 3.2 Sfigmomanometer analog Rajah 3.3 Sfigmomanometer digital

Istilah Penting
• Sfigmomanometer – Sphygmomanometer

22

Cara menurunkan jisim badan Peta Buih

Banyakkan mengambil makanan yang Makan secara sederhana dan
berkhasiat seperti buah-buahan, sayur- mengikut masa yang sesuai

sayuran dan makanan rendah lemak

Penerbit Ilmu Bakti Sdn. BhdBerdisiplin untuk mencapai sasaranCaraMelakukan senaman lebih kerap BAB 3 TINGKATAN 4
penurunan jisim badan menurunkan seperti berjoging, berbasikal dan
jisim badan
berenang

Mendapatkan nasihat pakar Memantau BMI
pemakanan (pakar diet) untuk saranan sendiri dari

makanan yang sesuai untuk diambil semasa ke semasa
pada setiap hari

Rajah 3.4 Cara menurunkan jisim badan

Cara meningkatkan jisim badan Peta Buih
Makan mengikut waktu yang tetap
Minum susu untuk
mendapatkan lebih protein

Memastikan tidur cukup dan Cara Mengambil snek yang
berkualiti meningkatkan padat dengan nutrien untuk

jisim badan menambah kalori

Melakukan senaman yang Mengambil makanan yang
lebih berat untuk meningkatkan berkhasiat lebih daripada biasa

kekuatan badan

Rajah 3.5 Cara meningkatkan jisim badan

25

Info Dinamik SEMAK CEPAT 3.4

Ahli terapi fizikal boleh membantu 1 Apakah maksud BMI?
individu yang obes dengan 2 Aishah ialah seorang remaja berusia 18
menyediakan jadual aktiviti khas untuk
menurunkan berat badan seperti cara tahun. Beliau mempunyai ketinggian 145
menjaga berat badan, kesihatan dan cm dan berat badan 63 kg.
kekuatan fizikal dalam jangka masa Adakah Aishah mempunyai BMI normal?
panjang. Jelaskan.
3 Nyatakan dua kesan kekurangan berat
badan.
4 Senaraikan dua tindakan yang boleh
diambil bagi mengatasi BMI melebihi
normal.
BAB 3 TINGKATAN 4 Bakti Sdn. Bhd

Praktis Sumatif 3

uArahan: Jawab semua soalan.  3 Rajah 1 menunjukkan termometer
Penerbit Ilm makmal.
 1 Termometer manakah yang paling
sesuai untuk mengukur suhu Rajah 1
objek yang berada pada jarak yang
jauh? Antara teknik berikut, yang
A Termometer rektal manakah betul semasa menyukat
B Termometer klinik suhu dengan menggunakan
C Termometer makmal termometer tersebut?
D Termometer inframerah A Mengambil bacaan suhu objek
apabila suhu termometer lebih
 2 Antara berikut, yang manakah daripada 35°C
merupakan kelebihan termometer B Memegang termometer pada
inframerah? batang secara menegak tanpa
A Boleh mengukur suhu objek memegang bebuli termometer
yang bergerak C Memegang termometer pada
B Boleh mengukur suhu objek batang secara menegak dengan
yang berada pada jarak yang memegang bebuli termometer
jauh D Merendam bebuli di dalam
C Mempunyai pencerutan untuk cecair dengan menyentuhkan
mengekalkan bacaan suhu yang bebuli ke dasar bikar
ditunjukkan
D Mempunyai bebuli yang direka
khas untuk keselamatan

26

1 Profasa 2 Metafasa Peta Alir

Sentriol Membran Gentian gelendong
bergerak ke kutub nukleus Sentromer pada
terurai gentian gelendong
bertentangan

Kromatid beradik
(kromosom)

Kromosom tersusun pada satah
khatulistiwa. Sentromer setiap
kromosom melekat pada gentian
gelendong. Metafasa berakhir
apabila sentromer mula membahagi.
Penerbit Ilmu Bakti Sdn. BhdSel mula membahagi pada peringkat BAB 5 TINGKATAN 4
ini. Kromosom memendek dan
menebal. Setiap kromosom mereplikasi
membentuk dua kromatid kembar
yang bercantum pada sentromer.
Gentian gelendong mula terbentuk di
antara sentriol dan membran nukleus
dan nukleolus terurai pada peringkat
akhir profasa.

3 Anafasa 4 Telofasa Dua
Kromatid menjadi sel
kromosom Satu set anak
di kutub kromosom

Sentromer membahagi dua. Setiap Jurang
kromatid kembar terpisah dan sitoplasma
bergerak ke kutub bertentangan
(pengutuban) akibat daripada Berlaku apabila kromatid sampai
pengecutan gentian gelendong. ke kutub bertentangan. Membran
Di kutub, kromatid menjadi nukleus dan nukleolus terbentuk
kromosom. semula. Pembahagian sitoplasma
berlaku yang membentuk dua sel
anak yang mempunyai bilangan
kromosom dan maklumat genetik
yang sama dengan sel induk.

Rajah 5.5 Proses mitosis

5 Peringkat telofasa sel tumbuhan Meiosis
berbeza dengan peringkat
telofasa sel haiwan. Pembahagian 1 Meiosis ialah proses pembahagian sel
sitoplasma bermula apabila vesikel yang menghasilkan empat sel anak
yang dihasilkan oleh jasad Golgi (gamet) yang tidak seiras dengan
berkumpul di bahagian tengah setiap satunya mengandungi separuh
sel. Vesikel akan melakur dan daripada bilangan kromosom sel
membentuk plat sel. Plat sel akan induk.
mengunjur ke luar dan bersambung
dengan membran plasma untuk 2 Meiosis berlaku dalam organ
membentuk dua sel anak yang pembiakan untuk menghasilkan
akhirnya membentuk dinding sel. gamet (sel pembiakan).

Istilah Penting

• Kromatid kembar – Sister chromatid   •  Sentromer – Centromere  •  Gentian gelendong – Spindle fibre
• Sentriol – Centriole • Satah khatulistiwa – Equitorial plate   •  Pengutuban – Polarisation
• Meiosis – Meiosis

43

Persamaan dan perbezaan antara mitosis dengan meiosis

Mitosis Persamaan Meiosis

Kedua-dua proses melibatkan pembahagian sel dan replikasi DNA

Perbezaan Bakti Sdn. Bhd

BAB 5 TINGKATAN 4 Dalam sel soma Tempat Dalam sel pembiakan
pembahagian (testis, ovari dan anter)

berlaku

Sekali Bilangan Dua kali
pembahagian sel

Dua sel anak Bilangan sel anak Empat sel anak
Bilangan kromosom Bilangan kromosom Bilangan kromosom separuh
sama seperti sel induk daripada sel induk
Sel anak mempunyai dalam sel anak Sel anak mempunyai
kandungan genetik yang Kandungan kandungan genetik yang
sama seperti sel induk genetik berbeza daripada sel induk dan
juga antara satu sama lain

Tidak berlaku Pindah silangu Berlaku
Sekali Bilangan Dua kali

Tiada pembahagian Ada
Penerbit Ilm sitoplasma
Variasi

Rajah 5.7 Perbandingan antara mitosis dengan meiosis

Kepentingan mitosis dan meiosis (d) Membolehkan bahan baka

1 Kepentingan mitosis: daripada sel induk diturunkan
(a) Menghasilkan sel-sel baharu
bagi menggantikan sel-sel yang kepada sel anak.
telah rosak atau mati. (e) Bagi sesetengah organisma,
(b) Menambahkan bilangan sel
untuk proses pertumbuhan. mitosis membolehkan
(c) Menjamin bilangan kromosom
pada sel baharu adalah sama pembiakan secara aseks
dengan bilangan kromosom
pada sel induk. berlaku. Contohnya:
(i) Belahan dedua yang
Istilah Penting
berlaku kepada Amoeba
sp. dan Paramecium sp.
(ii) Pertunasan sel yang
berlaku pada yis dan hidra

•  Belahan dedua – Spore formation         •  Pertunasan – Budding
•  Pembiakan vegetatif – Vegetative reproduction

46

Aktiviti 6.1

Tujuan: Prosedur:
Mengumpul maklumat tentang masalah 1 Murid diminta bekerja dalam kumpulan.
berkaitan dengan sendi dan otot dalam 2 Murid diminta mencari maklumat
kehidupan harian.
berdasarkan sumber-sumber yang boleh
Bahan: dipercayai.
Buku, media elektronik 3 Maklumat yang diperoleh dibincangkan
dan dikumpulkan dalam bentuk
persembahan media seperti PowerPoint.
4 Murid diminta membuat persembahan
di dalam kelas.
BAB 6 TINGKATAN 4 Bakti Sdn. Bhd
Perbincangan:

1 Sendi merupakan struktur yang penting dalam pergerakan.
2 Namun begitu, apabila usia semakin meningkat, pelbagai masalah boleh timbul berkaitan

pergerakan dan sokongan dalam badan manusia.
3 Antara masalah yang dihadapi adalah seperti berikut:

Masalah Punca Gejala Cara mengatasi
Osteoporosis Kepadatan
tulang Sakit punggung, Diet mengandungi
mengurang postur tubuh menjadi vitamin D dan kalsium.
bongkok, ketinggian
mengurang, tulang
mudah retak.

Distrofi otot Otot menjadi Sering jatuh, otot betis Terapi fizikal,
lemah membesar, kelopak mata pembedahan pada
berpunca terkulai (ptosis), sukar tulang belakang atau
daripada berjalan. kaki, menggunakan alat
mutasi gen u bantu sokongan seperti
tongkat.
Penerbit Ilm
Artritis Kerosakan Sakit sendi, sendi Kurangkan berat
sendi, bengkak, sakit apabila badan, terapi fizikal,
jangkitan bergerak, sendi menjadi guna alat bantu bagi
kuman kejang, otot betis mengurangkan tekanan
menjadi kecut. pada sendi.

Aktiviti 6.2 seperti buku dan Internet tentang kerjaya
berkaitan dengan kepakaran seperti
Tujuan: ahli ortopedik, ahli kiropraktor dan ahli
Mengumpul maklumat tentang kerjaya fisioterapi.
berkaitan pakar ortopedik, ahli kiropraktor 2 Setiap kumpulan diminta untuk
dan ahli fisioterapi. berbincang dan membuat rumusan
bagi setiap maklumat kepakaran yang
Bahan: diperoleh.
Buku, media elektronik 3 Seorang wakil kumpulan diminta
menyampaikan hasil dapatan kumpulan
Prosedur: masing-masing di hadapan kelas.
1 Setiap murid diminta mengumpulkan

maklumat daripada pelbagai sumber

76

Praktis Sumatif 6

Arahan: Jawab semua soalan. Bakti Sdn. Bhd A Belalang
B Cacing
  1 Rajah 1 menunjukkan pergerakan C Udang
seekor cacing tanah. D Lipas

BAB 6 TINGKATAN 4   5 Antara pernyataan berikut, yang
manakah tidak benar tentang
Rajah 1u haiwan vertebrata akuatik?
A Ikan dapat mengatasi masalah
Antara berikut, permukaan rintangan air semasa berenang
yang manakah membolehkan dengan mempunyai bentuk larus
cacing ini bergerak paling cepat? B Otot yang terdapat pada ikan
disusun dalam bentuk bongkah
Menganalisis dan bertindak secara antagonis
C Pergerakan ekor ke kiri dan ke
A Kaca kanan menghasilkan daya tujah
B Kayu yang menolak badan ikan ke
C Plastik hadapan
D Kepingan logam D Badannya panjang dan
meruncing ke bahagian anterior
  2 Mengapakah tulang belakang
manusia boleh lentur?  6 Mekanisme yang manakah tidak
A Terdapat bendalir di antara dilakukan oleh katak semasa
tulang-tulang vertebra bergerak di darat?
B Cakera rawan antara tulang A Katak mempunyai kaki
vertebra adalah sangat lembut belakang yang panjang yang
C Tiada ligamen yang mengikat dilekati oleh otot yang besar.
tulang-tulang vertebra Ini dapat memberi kekuatan
D Turus vertebra terdiri daripada kepada katak untuk melompat
banyak tulang B Sebelum katak melompat, kaki
Penerbit Ilm belakang akan dilipat menjadi
  3 Ketika fasa yang manakah lelaki bentuk ‘Z’
C Selain daripada melompat,
dan perempuan mempunyai kadar katak juga menggunakan kaki
belakang yang kuat untuk
pertumbuhan pesat yang sama ? berjalan di darat
A Bayi C Dewasa D Katak mendarat dengan kaki
B Remaja D Kanak-kanak hadapannya yang pendek yang
bertindak sebagai penyerap
  4 Antara berikut, haiwan yang hentakan
manakah yang tidak terlibat
dengan proses ekdisis?

84

 3 Apabila logam asing dicampurkan  4 Pengaloian menghasilkan struktur
ke dalam logam tulen, susunan atom atom yang kuat dan keras, dapat
baharu terbentuk. Ini menghalang menjadikan rupa logam lebih
atom logam tulen daripada mudah berkilat dan dapat mencegah
menggelongsor antara lapisan kakisan logam.
kerana ketiadaan ruang yang besar
antara atom logam tulen.  5 Jadual 9.1 menunjukkan contoh aloi
dan komposisi unsur dalam aloi.

Jadual 9.1 Contoh aloi berdasarkan komposisi unsurnya
Penerbit Ilmu Bakti Sdn. Bhd
Aloi Atom logam tulen Atom asing utama BAB 9 TINGKATAN 4

Keluli Ferum 99.9 % Karbon 1%

Keluli nirkarat Ferum 74% Kromium 18% ; Karbon 8%

Keluli karbon Ferum 99% Karbon 1%

Gangsa Kuprum 88% Timah 12%

Piuter Timah 96% Kuprum 3% ; Antimoni 1%

Loyang Kuprum 75% Zink 25%

Kupronikel Kuprum 75% Nikel 25%

Duralumin Aluminium 95% Kuprum 3% ; Magnesium 1% ; Mangan 1%

Eksperimen 9.1

Tujuan: Pembaris meter
Mengkaji kekerasan dan kekuatan aloi
berbanding logam tulennya. Kaki retort Pemberat 1 kg
Bebola keluli
Pernyataan masalah:
Adakah loyang (aloi kuprum) lebih keras Pita selofan
daripada kuprum tulen?
Bongkah loyang
Hipotesis:
Diameter lekuk pada loyang lebih kecil Rajah 9.3
daripada diameter lekuk pada kuprum tulen.
5 Diameter lekuk yang terbentuk pada
Pemboleh ubah: permukaan bongkah loyang diukur
Dimanipulasikan – Jenis bongkah logam dengan menggunakan pembaris meter.
Bergerak balas – Diameter lekuk
Dimalarkan– Tinggi pemberat/ Jisim pemberat 6 Keputusan direkodkan dalam jadual.
7 Langkah 2 hingga 5 diulangi untuk
Radas dan Bahan:
Bongkah kuprum, bongkah loyang, bebola mendapatkan purata diameter lekuk.
keluli, pita selofan, benang, pembaris meter, 8 Eksperimendiulangdenganmenggunakan
pemberat 1 kg, kaki retort
bongkah kuprum tulen.
Prosedur:
1 Radas dan bahan disediakan seperti Rajah Pemerhatian/Keputusan:

9.3. Jenis Diameter Purata
2 Sebiji bola keluli dilekatkan pada permukaan bongkah lekuk (mm) diameter
bongkah loyang dengan menggunakan 12
logam 2.0 2.2 (mm)
pita selofan. 3.5 3.3
3 Pemberat 1 kg digantung setinggi 50 cm Loyang 2.1
Kuprum 3.4
dari permukaan bongkah loyang.
4 Pemberat dilepaskan supaya jatuh ke atas Perbincangan:
1 Lekuk pada bongkah loyang lebih kecil
bebola keluli.
berbanding lekuk pada bongkah kuprum.
2 Loyang lebih kuat daripada kuprum.

Kesimpulan:
Hipotesis diterima. Aloi adalah lebih keras
dan kuat daripada logam tulen.

109

(a) Memanaskan getah asli dengan  3 Pemvulkanan menjadikan getah
sulfur lebih kuat dan keras, lebih kenyal,
lebih tahan haba dan sukar
(b) Merendamkan getah asli dalam dioksidakan.
larutan sulfur monoklorida

Pemvulkanan S Rantai polimer
S getah asli
S S
S S S Rangkai
silang sulfur
Bakti Sdn. Bhd SSS

BAB 9 TINGKATAN 4 SS

Getah asli Getah tervulkan

Kegunaan getah
tervulkan

Rajah 9.17 Kegunaan getah tervulkan

uTeknologi Terkini Berasaskan Getah milik intelektual oleh LGM yang
Penerbit Ilm mempunyai kelebihan dalam
 1 Malaysia merupakan antara negara bidang seni visual.
pengeluar utama getah asli di dunia.  4 Antara kelebihannya ialah, kering
Selain daripada mengeluarkan getah lebih cepat berbanding cat air dan
asli, Malaysia juga telah berjaya kering lebih lambat berbanding
menghasilkan pelbagai produk akrilik. Ini memberikan fleksibiliti
bermutu daripada getah seperti yang lebih baik dan permainan
sarung tangan, tayar, pengelap dalam karya seni. Selain itu, ia
cermin kereta dan sebagainya. juga mempunyai ciri tambahan lain,
iaitu tinggi rintangan terhadap air
  2 Lembaga Getah Malaysia (LGM) apabila kering.
meneruskan pelbagai kajian dan  5 Ini dapat membantu menghasilkan
penemuan inovasi. Contohnya, karya yang lebih tahan lama dan
penyelidikan dalam membangunkan kotoran warna yang melekat pada
cat berasaskan getah asli. tangan mudah dibasuh. Produk ini
lebih selamat digunakan terutama
 3 Getah colour merupakan satu golongan kanak-kanak kerana tidak
alternatif bagi penggiat seni mengandungi bahan toksik serta
lukisan dalam menghasilkan dapat menghasilkan satu lukisan
karya-karya yang bermutu. Getah yang unik dan menarik.
colour merupakan cat berasaskan  6 Selain cat, inovasi yang turut
air dan merupakan produk mesra dihasilkan ialah rubberised road atau
alam daripada bahan semula jadi.
Ia telah difailkan sebagai hak

118

Bab Tema 1: Penyenggaraan dan Kesinambungan Hidup

3 Kelestarian Alam Sekitar

Penerbit Ilmu Bakti Sdn. Bhd3.1 Kitaran Hayat Produk karbon dioksida yang dibebaskan ke
atmosfera akibat daripada aktiviti
Apakah Jejak Karbon? harian manusia dalam tempoh
1 Jejak karbon atau Carbon footprint tertentu.
2 Jejak karbon terbahagi kepada dua
ialah jumlah gas rumah hijau jenis, iaitu jejak karbon primer dan
(Green House Gases-GHG), khususnya sekunder.

Jejak karbon Peta Pokok

Jejak karbon primer Jejak karbon sekunder BAB 3 TINGKATAN 5

Hasil proses pembakaran secara langsung Hasil daripada proses kitar produk yang
bahan api fosil digunakan dalam proses pembuatan
sehingga penguraian

Contoh: penggunaan kenderaan bermotor Contoh: produk yang dimakan setiap hari

Rajah 3.1 Jenis jejak karbon

3 Rajah 3.2 menunjukkan proses-proses yang mempengaruhi jejak karbon.

Pembebasan gas Tenaga elektrik Imbangan
rumah hijau Pengangkutan

CO2

Air

Gas Kitar semula
Aktiviti
persendirian Sisa

Bahan api

Rajah 3.2 Jejak karbon (carbon footprint)

Istilah Penting
• Jejak karbon – Carbon footprint

209

Prosedur: Peta Alir
(a) Carta alir prosedur penghasilan mikroorganisma efektif (EM):

Bahan dan peralatan Masukkan 10 l air ke Masukkan 1 kg gula merah ke dalam
disediakan dalam bekas plastik bekas. Kacau hingga larut sepenuhnya.
20 l (berpenutup) Masukkan 1 botol minuman susu kultur.

Penerbit Ilmu Bakti Sdn. BhdKemudian, masukkanTinggalkan1ruang dalamBuka penutup bekas setiap
3 kg sisa sayur-sayuran 3 hari untuk mengeluarkan
atau kulit buah-buahan bekas untuk fermentasi. gas terkumpul. Kemudian,
yang telah dicincang. Tutup dan simpan bekas di
tempat yang redup. tutup semula bekas.

Kacau bahan di dalam Cecair Tapiskan semua cecair yang terhasil
bekas setiap 3 hari untuk mikroorganisma dan perah bahan campuran dalam

mempercepat proses efektif boleh bekas tersebut. Pastikan pH di
pereputan. Kacau bahan- digunakan selepas bawah 3.5 dan mempunyai bau

bahan terapung. 3 bulan. masam-harum.

1 BAHAGIAN BEKAS BAB 3 TINGKATAN 5
3 MESTI KOSONG

AIR 10 LITER
Boleh menggunakan air hujan
ataupun air paip yang sudah

ditakung beberapa hari

CAMPURAN SISA DAPUR, TUMBUH-
TUMBUHAN, BUAH-BUAHAN = 3 kg
Buah nanas yang tidak dibuang kulit

dan buah labu amat digalakkan

GULA MERAH 1 kg + 1 BOTOL
MINUMAN SUSU KULTUR

Rajah 3.5 Panduan proses fermentasi penghasilan cecair mikroorganisma efektif (EM)

(b)  Carta alir prosedur penghasilan bebola lumpur mikroorganisma efektif (EM)

Peta Alir

Bahan dan 3 000 ml cecair mikroorganisma 3 kg dedak beras dimasukkan ke dalam
peralatan efektif dimasukkan ke dalam bekas berisi cecair mikroorganisma
disediakan. bekas yang bersih. efektif. Gaul hingga sebati.

Campuran dedak beras Bentukkan adunan tadi Simpan kesemua bebola
dan cecair mikroorganisma menjadi bebola. ke dalam kotak dan
dicampurkan bersama 6 kg letakkan di tempat

tanah merah. Gaul rata. redup selama 2 minggu.

Uji bebola (EM) dengan Catat pemerhatian kesan sebelum dan
melemparkannya ke dalam kolam selepas bebola lumpur (EM) dimasukkan
sekolah, akuarium atau kawasan sekitar.
ke dalam kolam atau akuarium.

217

Kertas 1 [40 markah] Masa: 1 jam 15 minit
Penerbit Ilmu Bakti Sdn. Bhd
Arahan: Kertas soalan ini mengandungi 40 soalan. Jawab semua soalan.

1 Antara berikut, yang manakah 3 Carta alir di bawah ialah langkah-
padanan peralatan perlindungan langkah mengurus tumpahan
diri serta fungsinya yang benar? merkuri.

Peralatan Fungsi Maklumkan kepada guru atau
pembantu makmal
A Pembilas Melindungi muka
Jadikan kawasan tumpahan sebagai
mata daripada risiko kawasan larangan

terkena bahan Tabur serbuk X untuk menutupi
tumpahan
berbahaya seperti
Hubungi Jabatan Bomba
bromin
Apakah serbuk X?
B Gogal Melindungi A Gris
kerosakan pada B Pasir
pakaian C Sulfur
D Cat minyak
C Sarung Melindungi jari dan
tangan tangan daripada 4 Antara berikut, situasi yang manakah
tindakan haba dan memerlukan bantuan kecemasan
bahan kimia Heimlich manoeuvre dilakukan ke atas KERTAS MODEL
seseorang mangsa?
D Kasut Supaya seragam A Jika seseorang tiada respon selepas
makmal dan kemas diselamatkan akibat lemas
B Jika seseorang kelihatan kebiru-
2 Rajah 1 menunjukkan salah satu biruan menunjukkan tanda-
kaedah bagi mengurus bahan sisa tanda tercekik
biologi. C Jika seseorang tiada respon
dan menunjukkan tanda-tanda
Rajah 1 terkena panahan petir
D Jika seseorang tiada respon
Apakah nama kaedah itu? dan menunjukkan tanda-tanda
A Insinerator terkena renjatan elektrik
B Kitar semula
C Kebuk wasap
D Pembakaran semula

313

Kertas 2 [80 markah] Masa: 2 jam 30 minit

Bahagian A [20 markah]

Arahan: Jawab semua soalan dalam bahagian ini. Masa yang dicadangkan untuk
menjawab bahagian ini ialah 60 minit.

1 Rajah 1 menunjukkan satu termometer klinikal.Penerbit Ilmu Bakti Sdn. Bhd

38 40 42
37 39 41

36
35

Rajah 1

(a) Tandakan (✓) kedudukan mata yang betul semasa membaca skala pada
termometer.

[1 markah] KERTAS MODEL
(b) Selain daripada kedudukan mata yang betul, nyatakan satu lagi teknik

yang perlu diberi perhatian semasa mengendalikan termometer.

[1 markah]
(c) Suhu badan normal manusia ialah 36.9°C. Nyatakan faktor yang

menyebabkan suhu badan melebihi normal.

[1 markah]

321

Jawapan

TINGKATAN 4 mempunyai nilai pH yang mulut mangsa mungkin
kurang daripada 5 dan lebih tidak sampai ke peparunya.
1Bab Langkah Keselamatan daripada 9. 3 Agar mangsa dapat bernafas
di dalam Makmal 2 Bahan-bahan yang tidak boleh dengan lebih baik.
dibuang ke dalam singki 4 Bantuan CPR perlu
Semak Cepat  1.1 perlu dikumpulkan di dalam diteruskan sehingga bantuan
1 • Kot makmal bekas-bekas tertentu dan perlu tiba atau mangsa kelihatan
• Pelindung mata dihantar ke tempat pelupusan. mula memberi gerak balas.
2 Di dalam makmal kimiaPenerbit Ilmu Bakti Sdn. Bhd3 Untuk mencegah daripada
3 Penyiram kecemasan berlakunya tindak balas Semak Cepat 2.2
4 Kerana kabinet aliran bahan kimia seperti letupan.
4 Autoklaf merupakan tempat 1 Ya
laminar hanya sesuai pemanasan yang digunakan ke 2 Bendasing yang tersumbat
untuk menjalankan aktiviti atas sisa biologi dan bekasnya,
berkaitan mikrobiologi. untuk menyahaktifkan boleh menyekat kemasukan
sebarang patogen. gas oksigen yang akan
Semak Cepat  1.2 5 Keracunan boleh berlaku menyebabkan mangsa tidak
apabila tersentuh merkuri boleh bernafas dan seterusnya
1 Bahan sisa pepejal seperti atau berlaku peresapan oksigen gagal dihantar
logam, kaca dan plastik, merkuri melalui kulit. ke otak dan organ-organ
bahan-bahan kimia yang penting di dalam badan.
berbahaya serta bahan yang 3 Kaedah Heimlich Manoeuvre
4 Dapat menyelamatkan
Semak Cepat  1.3 mangsa dengan
1 mengeluarkan bendasing
yang tersumbat pada saluran
pernafasan.

Tarik dan cabut Halakan muncung Tekan pemicit Gerakkan alat Praktis Sumatif 2
pin pada alat alat pemadam atas alat pemadam kebakaran
pemadam kebakaran pada pemadam ke kiri dan ke kanan 1 A 2 B 3 C 4 A
kebakaran. punca api. kebakaran. pada sumber api. 5 A 6 A 7 D 8 B
9 D 10 D
2 Perkara yang perlu diberi 5 C 6 A 7 B 8 C
penekanan semasa audit ialah 9 D 10 C 11 D 12 A
tarikh luput, jenis pemadam 13 D
kebakaran, bilangan jenis
pemadam kebakaran 2Bab Bantuan Kecemasan 3Bab Teknik Mengukur JAWAPAN
dan lokasi alat pemadam Parameter Kesihatan
kebakaran dalam pelan Semak Cepat 2.1 Badan
laluan kecemasan di sekolah.
1 CPR dapat menyelamatkan Semak Cepat  3.1
3 (a) Peralatan elektrik nyawa mangsa dengan
(b) Bahan logam dan bukan mengembalikan degupan 1 36.9°C
jantung dan pernafasannya. 2 Termometer inframerah
logam 3 Jangkitan kuman dan
(c) Bahan cecair dan gas 2 Jika CPR tidak dilakukan
dengan betul, tulang melakukan senaman.
mudah terbakar 4 Apabila seseorang mengalami
(d) Bahan pepejal rusuk mangsa berisiko
untuk patah atau udara yang demam, sistem keimunan
Praktis Sumatif 1 4 B dihembus masuk ke dalam badan akan bertindak balas
1 C 2 A 3 C untuk melawan jangkitan
tersebut. Hasil tindak balas

333