พระมหาธรรมราชาที่ 1 (ลิไทย)

พระมหาธรรม
ร า ช า ที 1 ( ลิ ไ ท ย )

ก ษั ต ริ ย ลาํ ดั บ ท่ี 6 แ ห ง ก รุ ง สุ โ ข ทั ย

พ ร ะ ร า ช ป ร ะ วั ติ

พระมหาธรรมราชาที 1 หรอื พระบาทกมรเตงอัญ
ศรสี ุรยิ พงศ์รามมหาราชาธริ าช, พระบาทกมรเตงอัญฦๅ
ไทยราช, พระยาลือไทย หรอื พญาลิไทย ทรงเปนพระ
โอรสพระยาเลอไท และพระราชนัดดาของพอ่ ขุน
รามคําแหงมหาราช ทรงเปนพระมหากษัตรยิ ์ของ
อาณาจักรสุโขทัยราชวงศ์พระรว่ งลําดับที 5 และเปน
กษัตรยิ ์องค์ที 6 แห่งกรุงสุโขทัย ขึนครองราชย์ต่อจาก
พระยางัวนําถม เดิมทรงปกครองเมอื งศรสี ัชนาลัย ใน
ฐานะองค์อุปราชหรอื รชั ทายาทเมอื งสุโขทัย พระยาลิไท
ต้องใช้กําลังทหารเข้ามายึดอํานาจเพราะทีสุโขทัยเกิดการ
กบฏการสืบราชบัลลังก์ ไมเ่ ปนไปตามครรลองครองธรรม
พระยาลิไทยกทัพมาแย่งชิงราชสมบัติได้ และขึนครอง
ราชย์ใน พ.ศ. 1890 ทรงพระนามวา่ พระศรสี ุรยิ พงศ์ราม
มหาธรรมราชาธริ าช ในศิลาจารกึ มกั เรยี กพระนามเดิมวา่
"พญาลิไท" หรอื เรยี กย่อวา่ พระมหาธรรมราชาที 1

เมอื พระมหาธรรมราชาที ๑ (พระยาลิไท) เสด็จขึนครอง
ราชสมบัติ สมเด็จพระรามาธบิ ดีที ๑ พระเจ้าอู่ทอง ได้
ส่งกองทัพจากศรอี ยุธยามาโจมตี และยึดเมอื ง
พษิ ณุโลก (สองแคว) ไวไ้ ด้ ทําให้อาณาจักรสุโขทัยเกิด
ความไมม่ นั คง และไมป่ ลอดภัย เพราะเมอื งพษิ ณุโลก
อยู่ใกล้กับสุโขทัยมาก ดังนัน พระมหาธรรมราชาที๑
(พระยาลิไท) จึงทรงส่งคณะราชฑูต ไปขอเจรญิ พระ
ราชไมตรกี ับสมเด็จพระรามาธบิ ดีที ๑ (พระเจ้า
อู่ทอง)และได้ขอเมอื งพษิ ณุโลกคืนจากสมเด็จพระ
รามาธบิ ดีที ๑ (พระเจ้าอู่ทอง) ซึงก็ทรงโปรดเกล้าฯ
พระราชทานให้ หลังจากนันพระมหาธรรมราชาที ๑
(พระยาลิไท) ก็ทรงเสด็จไปประทับอยู่ ณ เมอื ง
พษิ ณุโลก เปนเวลา ๗ ป คือ ตังแต่ พ.ศ. ๑๙๐๕ - พ.ศ.
๑๙๑๒ เพอื ปองกันมใิ ห้ทางกรุงศรอี ยุธยา ส่งกองทัพ
ไปรุ กรานกรุ งสุโขทัยและทรงมอบให้พระขนิษฐาองค์
หนึงของ พระองค์ปกครอง กรุงสุโขทัยแทน ในป พ.ศ.
๑๙๑๒ สมเด็จพระรามาธบิ ดีที ๑ (พระเจ้าอู่ทอง) เสด็จ
สวรรคต พระมหาธรรมราชาที ๑ (พระยาลิไท) ได้เสด็จ
กลับไปครองกรุ งสุโขทัยดังเดิม

พ ร ะ ร า ช ก ร ณี ย กิ จ

ศาสนา
พระยาลิไทยทรงเลือมใสในศาสนาพุทธเปนอย่างมาก

นโยบายการปกครองทีใช้ศาสนา เปนหลักรวมความเปนปก
แผน่ จึงเปนนโยบายหลักในรชั สมยั นี ด้วยทรงดํารวิ า่ การจะ
ขยายอาณาเขตต่อไปเช่นเดียวกับในรชั กาลพอ่ ขุนรามคําแหง
พระอัยกา ก็จักต้องนําไพรพ่ ลไปล้มตายอีกเปนอันมาก
พระองค์จึงทรงมพี ระราชประสงค์ทีจะปกครองบ้านเมอื งเช่น
เดียวกับพระเจ้าอโศกมหาราชทีทรงปกครองอินเดีย หรอื หลัก
ธรรมทศภิษราชธรรม ให้เจรญิ ได้ด้วยการส่งเสรมิ พระพุทธ
ศาสนา และสังสอนชาวเมอื งให้ตังอยู่ในศีลธรรมอันจะเปนวธิ ี
รกั ษาเมอื งให้ยังยืนอยู่ได้

ทรงสรา้ งเจดีย์ทีเมอื งนครชุม (กําแพงเพชร) พ.ศ. ๑๙๐๒
ทรงประดิษฐานรอยพระพุทธบาททีเขาสุมนกุฏ ซึงอยูน่ อก
เมอื งสุโขทัย พ.ศ. ๑๙๐๔ โปรดให้สรา้ งวดั ปามะมว่ ง (สุโขทัย)
พระองค์ทรงมคี วามเคารพเลือมใสศรทั ธาในพระพุทธศาสนา
มาก ได้ผนวชเปนสามเณรในพระราชมณเฑียร และผนวช
เปนพระภิกษุทีวดั ปามะมว่ ง ในกรุงสุโขทัย

ทรงโปรดให้หล่อพระพุทธ
รูปปางมารวชิ ัย มขี นาดเท่ากับองค์
พระพุทธเจ้า ถวายพระนามวา่
พระศรศี ากยมุนี ประดิษฐานที
พระวหิ ารวดั พระ ศรรี ตั นมหาธาตุ
สุโขทัย พสกนิกรทังหลายก็คล้อย
ตามหันมาเลือมใสตามแบบอย่าง
พระองค์

กิตติศัพท์ของพระพุทธศาสนาในสุโขทัยจึงเลืองลือ
ไปไกล พระสงฆช์ ันผูใ้ หญ่หลายรูปได้ออกไปเผยแพร่
ธรรมในแควน้ ต่าง ๆ เช่น อโยธยา หลวงพระบาง
เมอื งน่าน แมแ้ ต่พญากือนาแห่งอาณาจักรล้านนาก็
นิมนต์พระสุมณเถระจากสุโขทัยไปเพอื เผยแพรธ่ รรม
ทีอาณาจักรล้านนา

นอกเมอื งสุโขทัยทางทิศตะวนั ตก ทรงอาราธนา
พระสามสิ ังฆราชจากลังกาเข้ามาเปนสังฆราชในกรุง
สุโขทัย เผยแพรเ่ พมิ ความเจรญิ ให้แก่พระศาสนามาก
ยิงขึน ทรงสรา้ งและบูรณะวดั มากมายหลายแห่ง รวม
ทังการสรา้ งพระพุทธรูปเปนจํานวนมาก เช่น
พระพุทธชินสีห์ พระศรศี าสดา และพระพุทธรูปองค์
สําคัญองค์หนึงของประเทศคือ พระพุทธชินราช
ปจจุบันประดิษฐานอยู่ทีวดั พระศรรี ตั นมหาธาตุ
วรมหาวหิ าร

พระยาลิไทย ทรงปราดเปรอื งในความรูใ้ นพระพุทธศาสนา
ทรงมคี วามรูแ้ ตกฉานในพระไตรปฎกภาษาบาลี พระองค์ได้
ทรงแบ่งพระสงฆอ์ อกเปน 2 ฝายคือฝาย "คามวาสี" และฝาย
"อรญั วาสี" โดยให้ฝายคามวาสีเน้นหนักการสังสอนราษฎรใน
เมอื งและเน้นการศึกษาพระไตรปฎก ส่วนฝายอรญั วาสีเน้นให้
หนักด้านการวปิ สสนาและประจําอยู่ตามปาหรอื ชนบท ด้วย
ทรงเปนองค์อุปถัมภ์พระศาสนาตลอดพระชนมช์ ีพ ราษฎรจึง
ถวายพระนามวา่ "พระมหาธรรมราชา"

พระยาลิไท ได้สรา้ งและบรรจุพระบรมสารรี กิ ธาตุในพระ
ธาตุช่อแฮ (วดั พระธาตุช่อแฮปจจุบัน) เมอื ป พ.ศ. 1902
นอกจากศาสนาพุทธแล้ว พญาลิไทยยังทรงอุปถัมภ์ศาสนา
ฮินดูด้วยโดยทรงสรา้ งเทวรูปขนาดใหญ่หลายองค์ซึงยงั เหลือ
ปรากฏให้ศึกษาในพพิ ธิ ภัณฑสถานแห่งชาติใน
กรุงเทพมหานครและทีพพิ ธิ ภัณฑสถานแห่งชาติจังหวดั
พษิ ณุโลก

ภาษาและวรรณคดี
ด้านอักษรศาสตรท์ รงพระปรชี าสามารถนิพนธ์

หนังสือไตรภมู พิ ระรว่ งทีนับเปนงานนิพนธท์ ีเก่าแก่ทีสุด
เรอื งหนึงในประวตั ิศาสตรไ์ ทย ด้วยทรงเชียวชาญในพระ
ไตรปฎกจึงทรงนิพนธถ์ ึงเรอื งราวเกียวกับพระพุทธ
ศาสนา ประเพณีในพระพุทธศาสนา โลกมนุษย์ สวรรค์
และนรก สังสอนให้รูจ้ ักเกรงกลัวต่อบาปทําแต่ความดี
นอกจากพระเจ้าลิไทยจะทรงนิพนธว์ รรณคดีเล่มแรก
ของไทยแล้ว ยังทรงดัดแปลงการเขียนหนังสือไทยที
พอ่ ขุนรามคําแหงทรงสรา้ งไว้ โดยกําหนดให้มสี ระข้าง
บน ข้างล่าง ข้างหน้า ข้างหลัง รวมทังแก้ไขรูปพยญั ชนะ
ให้อ่านเขียนสะดวกขึน

การสรา้ งเมอื ง
ทรงทํานุบํารุงบ้านเมอื งให้เจรญิ หลายประการ เช่น

สรา้ งถนนพระรว่ งตังแต่เมอื งศรสี ัชนาลัยผา่ นกรุงสุโขทัย
ไปถึงเมอื งนครชุม (กําแพงเพชร) บูรณะเมอื งนครชุม
ทรงสรา้ งเมอื งสองแคว (พษิ ณุโลก) เปนเมอื งลูกหลวง
โดยการย้ายเมอื งซึงเคยอยู่ทีสองแควซึงเดิมอยู่ทางใต้
(วดั จุฬามณีในปจจุบัน) แต่ยังคงเรยี กวา่ เมอื งสองแคว
ตามเดิม

ความสัมพนั ธร์ ะหวา่ งประเทศ
พระองค์ทรงใช้พระพุทธศาสนามาเปนสือกลางใน

ด้านการเจรญิ สัมพนั ธไมตรแี ละวฒั นธรรมกับแวน่ แควน้
ต่างๆเช่น ทรงส่งพระสงฆไ์ ปเผยแพรพ่ ระพุทธศาสนาใน
ล้านนา