ถอดรหัสนวัตกรรม

cfcia

สาํน้กงานกองทุนส'พบส'พน

การส ร้าง เส รม สุ ข ภาพ

ctctci

สํานักงานกองทุนสนบั สนนุ
การส ร้างเสรมํ่ สุขภาพ

ถอดรหัสนวัตกรรม สสส. เล่ม 2

Thaihealth Innovation Book Vol. 2

คณะจัดท�ำ

ณัฐพันธุ์ ศุภกา
นลินี เรืองฤทธิศักดิ์
ณัฐกมล ลือสมบูรณ์
สินธุ์ ราชสีห์

ศิลปกรรมและการออกแบบ

พัฒนภูมิ เพ็ชรกระจ่าง : Art Director
ปณิตา ฤกษ์ปิติวิทย์ : Graphic Designer
จักรกฤษณ์ อนันตกุล : Cover Design

ฝ่ายสนับสนุนงานนวัตกรรม
ส�ำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.)
อาคารศูนย์การเรียนรู้สุขภาวะเลขท่ี 99/8 ซอยงามดูพลี
แขวงทุ่งมหาเมฆ เขตสาทร กรุงเทพฯ 10120
Email: [email protected]
www.thaihealth.or.th

สารบัญ

ค�ำน�ำ P.05
บทน�ำ P.07
01 Innowhale ชุมชนจิตอาสาพัฒนานวัตกรรม P.14
02 Unit ล้างไต ส�ำหรับผู้ป่วยท่ีต้องท�ำการล้างไตด้วยตนเอง P.20
03 ท่ีนอนน�้ำยางพารา ป้องกันแผลกดทับและท่ีนอนเพ่ือสุขภาพ P.26
04 เคร่ืองตรวจความเค็ม
P.32
ในตวั อยา่ งอาหารและปสั สาวะ เพอื่ ลดปจั จยั เสย่ี งทางสขุ ภาพของประชาชน P.38
P.46
05 ใกล้บ้าน สมานใจ โปรแกรมการบ�ำบัดดูแลเชิงรุกในชุมชนส�ำหรับผู้ติดสุรา P.52
06 ธนาคารเหล้า P.58
07 กองทุนน�้ำชาในมัสยิด กิจการเพื่อพัฒนาเด็ก เยาวชนและชุมชน P.64
08 กระบวนการสร้างสรรค์ แคมเปญการตลาดเพื่อสังคมของ สสส. P.70
09 “FeelFit®” เคร่ืองวัดและติดตามการมีกิจกรรมทางกาย P.76
10 Doctor Me แอปพลิเคชันเพ่ือสุขภาพของคนไทย P.82
11 วิธีวิทยาการส�ำรวจ สถานการณ์คนไร้บ้าน
12 การประเมินคุณภาพ ข้อเสนอโครงการ สสส. P.88
13 โปรแกรมระบบข้อมูลต�ำบล P.96
P.104
(Thailand Community Network Appraisal Program: TCNAP) เครอ่ื งมอื สง่ เสรมิ การเรยี นรชู้ มุ ชน P.110

14 กลไกสภาผู้น�ำชุมชน ในการขับเคลื่อนชุมชนน่าอยู่
15 การปรับสภาพบ้าน เพ่ือคนพิการและผู้สูงอายุโดยชุมชน
16 “ถนนข้าวเหนียว” ต้นแบบสงกรานต์ปลอดเหล้า

กอครทสั
นวฅั กรรม สสส.

เล่ม2

Thai health Innovation Booh Vol.2

ำค�ำน�

“นวัตกรรม” ของส�ำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) ท่ีได้
ด�ำเนินการร่วมกับภาคีเครือข่าย คือนวัตกรรมเพื่อด�ำเนินการด้านสร้างเสริมสุขภาพ
ในหลากหลายรูปแบบทั้งชิ้นงาน กระบวนการท�ำงาน กลไก และองค์ความรู้ โดยมี
องค์ประกอบ 3 ประการคือ เป็นสิ่งใหม่ ใช้แก้ไขปัญหา และน�ำไปสู่การเปล่ียนแปลง
นอกจาก 3 องค์ประกอบของนวัตกรรมแล้ว ยังได้น�ำกระบวนการที่ก่อให้
เกดิ นวตั กรรมทางสงั คมทเ่ี ปน็ ลกั ษณะของโมเดลกน้ หอย (Spiral Model) มาอธบิ าย
ถึงการเกิดนวัตกรรมเป็นวิธีการพัฒนาแบบหมุนรอบตามข้ันตอนที่ท�ำให้เกิด
ความรู้ ประสบการณ์ใหม่แบบไม่รู้จบ เป็นวงจรหมุนเวียนท่ีหมุนเป็นเกลียว ก่อให้เกิด
การพัฒนาอย่างต่อเนื่อง โดยผลงานนวัตกรรมสร้างเสริมสุขภาพที่ได้รวบรวม
ภายในเล่มน้ีนอกจากแสดงให้เห็นถึงข้ันตอนของกระบวนการนวัตกรรมแล้วยังท�ำ
ให้เห็นถึงความพยายามท่ีไม่รู้จบของภาคีเครือข่ายในการสร้างสังคมเพ่ือสุขภาวะ
ฝ่ายสนับสนุนงานนวัตกรรม สสส.

INNOVATION
PROCESS

บทน�ำ

คำ� วา่ “นวตั กรรม” หรอื Innovation นน้ั มหี ลากหลายกนั ไปตามแตจ่ ดุ ยนื ของผนู้ ยิ าม
ในบริบทของ สสส. นวัตกรรมท่ี สสส. ด�ำเนินการอยู่น้ันมีความ “แตกต่าง” จาก
นวัตกรรมในแวดวงวิทยาศาสตร์หรืออุตสาหกรรม ในลักษณะของการค้นพบสิ่งใหม่
หรือประดิษฐกรรมใหม่ๆ ที่สามารถน�ำไปใช้ประโยชน์ได้อย่างเป็นรูปธรรม และ/หรือ
สามารถนำ� ไปจำ� หนา่ ยเพอ่ื ผลกำ� ไรทางธรุ กจิ แตก่ ลบั เปน็ นวตั กรรมทสี่ รา้ งมลู คา่ เพม่ิ
หรือส่งผลประโยชน์ต่อสังคม ซ่ึงก็คือ “นวัตกรรมทางสังคม” (Social Innovation)
นวัตกรรมของ สสส. ประกอบไปด้วย 3 องคป์ ระกอบหลกั คือ 1) การมีพื้นฐานมาจากปญั หา 2) เปน็
วิธกี ารใหม่ และ 3) ก่อให้เกิดการเปล่ยี นแปลงท่ตี อบโจทยก์ ารแกป้ ัญหาสงั คมดา้ นสุขภาพและสรา้ งสงั คม
ทเ่ี ออื้ ตอ่ การมสี ขุ ภาวะทดี่ ี โดยมกี ลยทุ ธไ์ ตรพลงั ในการทำ� งานรว่ ม นน่ั คอื การสรา้ งองคค์ วามรู้ การขบั เคลอ่ื น
ทางสังคม และการก�ำหนดนโยบายและกฎระเบียบทีเ่ ก่ยี วข้อง

องคป์ ระกอบนวตั กรรมของ สสส.

lf

Base on Problem New Smart Change
มพี ้ืนฐานจากปัญหา เปน็ วิธกี ารใหม่ กอ่ ให้เกิด
การเปล่ียนแปลง

INTRO | 7

ยุทธศาสตรไ์ ตรพลัง
เปรยี บเทยี บปญั หาท่เี กิดขึ้นเปน็ ดงั ภูเขาลูกหน่งึ การจัดการกบั ภเู ขาหรอื สรา้ งการเปลีย่ นแปลงต้องอาศยั พลงั 3 อยา่ งคือ

องคค์ วามรู้ K นโยบาย/ กฎระเบยี บ
Knowledge Policy
ตอ้ งมคี วามรู้อยา่ งเพยี งพอ ต่อเนือ่ ง Knowledge
เท่าทันสถานการณ์ และเหมาะสม เปน็ การขยายการมีส่วนร่วมให้
ต่อกลุม่ เป้าหมาย กวา้ งมากขน้ึ การสรา้ งนโยบายและ

การขบั เคลื่อนทางสงั คม ปัญหา P กฎระเบียบท�ำใหเ้ กิดระบบและ
Social Movement Problem โครงสรา้ ง และสร้างผลกระทบท่ี
Policy ยาวนาน ยิ่งนโยบาย/ กฎระเบยี บ
ต้องระดมพลังในการท�ำงาน S ได้จากความรู้และเป็นทย่ี อมรับ
มเี ปา้ หมายรว่ ม มีทกั ษะใน
การทำ� งานรว่ มกับ Social Movement จากสงั คม เกดิ ความรว่ มมือใน
มเี ครอื ข่ายเชือ่ มโยงกัน ทางปฏบิ ตั ิก็จะมีความยั่งยืน

นวัตกรรมทางสังคมคืออะไร?
มีผู้ให้ค�ำจ�ำกัดความและนิยามของนวัตกรรมทางสังคมที่หลากหลาย เช่นเดียวกับนิยามของนวัตกรรม แต่ใจความส�ำคัญของนวัตกรรม
ทางสงั คมคอื นวตั กรรมใหม่ทางความคิดทพ่ี ฒั นาสังคมและช่วยเสริมสร้างความสามารถทางสังคม (Caulier-Grice, 2010) ตัง้ แตร่ ะบบการ
ศึกษา การพฒั นาชมุ ชน สขุ ภาพ รวมไปถงึ เรอ่ื งอน่ื ๆ เพอ่ื พัฒนาให้สงั คมยัง่ ยืน
โดยสรุปแล้วนวัตกรรมทางสังคมจะแสดงถึงรูปแบบของการสร้างสรรค์ท่ีจะน�ำไปสู่การปฏิรูปสถาบันหน่วยงานหรือนโยบายใหม่ๆ
(Damanpour, 1991;Drazin, Glynn,&Kazanjian, 1999; Gryskiewicz, 2000)

8 | INTRO

กระบวนการนวัตกรรมทางสังคม (Social Innovation Process)
กระบวนการที่กอ่ ใหเ้ กดิ นวัตกรรมทางสงั คมสามารถอธิบายไดใ้ นรูปแบบของโมเดลกน้ หอย (Spiral Model) ดังตาราง

The Young Foundation Open Book of Social European Commission Nesta Introduction to
(2007) Innovation (2010) (2013) Innovation (2013)

1. Generation of 1. Prompts: 1. Ideas: 1. Opportunities &
possibilities: All the factors which Identification of new/ challenges:
Practice, imagination, highlight the need for unmet/ inadequately met Initiating factors like a crisis,
beneficiaries and user and prompt innovation. social needs new evidence, inspirations,
inputs generate Diagnosing the problem 2. Prototyping & Piloting: diagnosing the root causes of
possibilities. and framing the question Development of new a problem identifying the
2. Prototypes: 2. Proposals: solutions in response to opportunities
Startups, incubators, Idea generation these social needs 2. Generating ideas:
learning by doing and 3. Prototypes: 3. Implementation: Idea creation, create methods
pilots road test ideas e.g. Ideas get tested in practice Evaluation of the 3. Developing & testing:
Pledge bank, new models 4. Sustaining: effectiveness of new Trial, testing and prototyping
of refugee integration. Idea becomes everyday solutions in meeting social 4. Making the case:
3. Growth: practice needs Build up firm evidence
Organizational growth, 5. Scaling: 4. Scaling: 5. Delivering & implementing:
emulation, replication and Range of strategies for Scaling up of effective Everyday practice, identifying
franchise to achieve scale growing and spreading an social innovations what is working well, enable
e.g., Medicines Sans innovation the long term financial
Frontiers, Wikipedia, 6. Systemic Change: sustainability
Grameen, Teach First, Ultimate goal of social 6. Growing & scaling:
Reach Out!. innovation Range of strategies for
growing and spreading
an innovation, emulation
and inspiration
7. Changing systems:
Systemic innovation

ตารางที่ 1: กระบวนการนวตั กรรมทางสังคม

INTRO | 9

ธ 1. Idea 2. Generating 1. Opportunities 7. Changing
Ideas & Challenges Systems
2. Prototyping
& Piloting 4. Scaling 3. Developing
& Testing
4. Making 6. Growing
the Case & Scaling

3. Implementation 5. Developing
& Implementing

จากโมเดลก้นหอย แสดงให้เหน็ ถึงขัน้ ตอนของการเกิดนวัตกรรมทางสังคมตามแตท่ ่ีสถาบนั น้นั ๆ ใหค้ �ำจำ� กดั ความ โดย
ส่วนใหญ่แล้วแต่ละขั้นตอนจะมีการระบุถึงวิธีการหรือกระบวนการบางอย่างในการก้าวข้ามไปสู่ข้ันที่สูงกว่า แต่ขั้นตอนเหล่า
น้ีอาจไม่ได้มีความต่อเน่ืองตามล�ำดับเสมอไป บางคร้ังมีการกระโดดข้ามขั้น หรือย้อนกลับไปจุดเดิมหรือจุดเริ่มต้นตามแต่
สถานการณ์ (Murray et. al., 2010) ซึ่งรปู แบบท่นี ยิ มใชม้ ากทส่ี ุดคือ 6 ขน้ั ตอนของ Open Book of Social Innovation
โดย The Young Foundation สหราชอาณาจกั ร

OpR'OMPT

o
PROPOSAL
SYSTEM CHANGEi

PROTOTYPE

SUSTAINING SCALING

อยา่ งไรกต็ ามกระบวนการของนวตั กรรมทางสงั คมทง้ั 6 ขนั้ ตอนนน้ั สว่ นใหญม่ อี ตั ราความสำ� เรจ็ อยตู่ ำ�่ กวา่ 10% (Wyatt,
2014) โดยสาเหตหุ ลกั ทนี่ วตั กรรมทางสงั คมไมป่ ระสบความสำ� เรจ็ มหี ลายประการ เชน่ การวเิ คราะหป์ ญั หาและความตอ้ งการ
ท่ีไม่ถูกต้อง การขาดการมีส่วนร่วมและการไม่ค�ำนึงถึงความต้องการของผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย การไม่พัฒนาเครือข่ายการแลก
เปลยี่ นเรยี นรู้ การขาดการวเิ คราะหช์ อ่ งวา่ งและจดุ อ่อน รวมทงั้ การขาดการสอ่ื สารกับสว่ นต่างๆ ทเ่ี กีย่ วข้อง (Diaz, 2014)
การขาดทักษะท่ีจำ� เป็น การขาดความตระหนกั ในการด�ำเนนิ การ การขาดเงินทุนสนบั สนุนฯลฯ รวมทัง้ การล�ำดบั ข้ันการตัดสิน
ใจภายในหน่วยงานมากเกินไป เป็นตน้ (Murray et al, 2010)

1 0 | INTRO

ฒChecklist ขั้นตอนของกระบวนการของนวัตกรรมทางสังคม

นวัตกรรมทางสังคมท้ัง 6 ข้ันตอนท่ีอยู่ในเล่มนี้ มีการท�ำร่างเช็คลิสต์ท่ีสามารถรวบรวมประเด็นได้อย่างครอบคลุม
ชว่ ยในการวเิ คราะหแ์ ละประเมนิ ผลการดำ� เนนิ งาน โดยทง้ั 6 ขน้ั ตอนมดี งั น้ี (รวบรวมจาก Wyatt, 2002 และ Murray et al, 2010)

Checklist ข้ันตอนของ Social Innovation Process

Prompts Proposals Prototypes Sustaining Scaling System Change

• แรงบันดาลใจ • รวบรวมไอเดยี • ทดสอบ • มงี บประมาณ/ • ทำ� ตาม/ แลก • เกดิ การเคลอ่ื นไหว
(Inspiration) (Framing Ideas) (Testing) แหลง่ งบประมาณ เปลยี่ น/ แพรก่ ระจาย ทางสงั คม
• ปัญหา • ออกแบบ • มีการวัดผลความ สำ� หรบั อนาคต (Copying/ Sharing/ (Social Movement)
(Problems) กระบวนการ สำ� เรจ็ (Secure Finance Diffusion) • เกดิ นโยบาย/
• สาเหตุของปัญหา (Design Methods) (Measure of for future/ Source • สรา้ งแรงบนั ดาลใจ กฎหมาย/ กฎ/
(Causes of • วางแผน Success) of Fund) (Inspire) ระเบยี บใหม่
problems) (Planning) • มผี ลผลิต • มีกลยุทธแ์ ละ • รว่ มมอื / (Policy/ Law/
• หลักฐาน • ระบกุ ารมีสว่ นร่วม (Output) ผลการดำ� เนนิ งาน สรา้ งเครอื ขา่ ย Regulation/
(Evidences) (Identify เกดิ ผลลพั ธ์ ทช่ี ัดเจน (Collaborative/ legislation)
• ความต้องการและ incentive to (Outcome) (Specific Tactics/ Networking) • เปลย่ี นแนวความ
ความสามารถ participate) • สรา้ งเครอื ข่าย Evidence) • รณรงค/์ คดิ และทศั นคติ
(Needs and ใหม่ๆ (Creating • มแี ผนธรุ กจิ สรา้ งความตระหนกั / (Changing
Capacities) real networks) (Business Model) การสนบั สนนุ Mindset &
(Campaign/ Attitude)
Awareness • สรา้ งบรบิ ท/
Raising/ สง่ิ แวดลอ้ มใหม่
Advocacy/ (Create new
Champion) Context)

ตารางท่ี 2: Checklist ขน้ั ตอนของกระบวนการของนวัตกรรมทางสังคม

INTRO | 1 1

สรปุ ขั้นตอนของกระบวนการของนวัตกรรมทางสังคม

ขั้นที่ 1 ข้ันท่ี 2 ข้ันที่ 3

Prompt Proposal Prototype
รับร้ถู ึงปัญหา วิเคราะหป์ ญั หา มีแผนการทำ� งาน วธิ กี ารท�ำงาน ปฏิบตั ิงานตามแผนการท�ำงาน
และความตอ้ งการได้ และมไี อเดยี ที่เปน็ วธิ ีการท่ที กุ คนท่ีเก่ียวข้อง มีการวดั ผล การประเมินผลการ
ท�ำงาน และสร้างเครือขา่ ยในการ
ในการแก้ไขปญั หา มีสว่ นรว่ ม
แลกเปลย่ี นเพ่ือพฒั นางาน
ขั้นที่ 4 ข้ันที่ 5
ข้ันที่ 6
Sustaining Scaling
มีแหลง่ ทรพั ยากรทีส่ ามารถ ขยายการทำ� งานโดยสามารถ System Change
เปลี่ยนความคดิ ทศั นคติ
ท�ำงานได้อยา่ งตอ่ เนอ่ื ง ถา่ ยทอด สรา้ งใหเ้ กดิ ให้ คา่ นยิ ม การขบั เคลือ่ นทางสังคม
มยี ทุ ธศาสตร์การท�ำงานที่ชดั เจน แรงบนั ดาลใจ มเี ครอื ขา่ ยทเี่ ขม้ แขง็ นโยบาย กฎ ระเบียบ สร้างระบบ
ในการขยายการทำ� งานในประเดน็ การท�ำงาน/ ประเดน็ ใหม่
มีแผนการท�ำงานในระยะยาว ทเ่ี กย่ี วขอ้ ง ประเดน็ การทำ� งานอนื่ ๆ
ท่ีไม่จำ� เปน็ ต้องใชง้ บประมาณของ หรอื พน้ื ทอ่ี น่ื ๆ ผลติ เพอื่ วางจำ� หนา่ ย
สสส. มโี มเดลธุรกิจ/ แผนธุรกจิ
(กรณเี ปน็ product)
(กรณเี ปน็ product)

โดยสรุปแล้ว การพัฒนานวัตกรรมทางสังคมมีความคล้ายคลึงกับการพัฒนานวัตกรรมโดยทั่วไป นั่นคือ เริ่มต้นจาก
ปัญหาทพ่ี บหรอื ความต้องการ และจึงรวบรวมปัญหาและสร้างนวตั กรรมขนึ้ เพือ่ นำ� ไปพัฒนาการท�ำงานหรือระบบขน้ึ มาใหม่
และทดลองใช้นวัตกรรมนำ� ไปปรบั ปรงุ และพฒั นาจนสามารถแก้ไขปัญหาท่ีพบไดจ้ ริง
นวัตกรรมทางสังคมเร่ิมต้นข้ึนด้วยไอเดีย ความคิดสร้างสรรค์ หรือแรงบันดาลใจท่ีอยากให้เกิดสิ่งดีๆ ข้ึนในสังคม
ด้วยหนึ่งความคิดง่ายๆ ท่ีมีพลังเปล่ียนแปลงสังคม และไม่ว่านวัตกรรมใดๆ ท่ีเจ้าหน้าท่ีและภาคีของ สสส. ด�ำเนินการอยู่
ประเด็นส�ำคัญของนวัตกรรมน้ันอยู่ท่ีว่า นวัตกรรมก็คือ ความคิดหรือแนวคิดใหม่ๆ เร่ืองใดก็ตามที่สามารถน�ำไปใช้
ประโยชน์ได้ (Innovation is new ideas that work) (Mulgan, Geoff, et al, 2007) จากโจทยท์ างสงั คม จุดประกาย
ให้เกิดแนวคิดมุมมองใหม่ ท่ีชักชวนให้ร่วมตระหนักคุณค่าและความส�ำคัญ น�ำไปสู่ความร่วมมือร่วมใจที่จะท�ำประโยชน์
ตามองค์ประกอบของนวตั กรรม สสส. นัน่ คอื มีพน้ื ฐานมาจากปญั หา เป็นวธิ กี ารใหม่ และก่อให้เกดิ การเปลย่ี นแปลง

1 2 | INTRO

เอกสารอา้ งองิ

- Caulier-Grice, J. (2010). Social innovation exchange. Retrieved September 1, 2010, from http://
socialinnovator.info/blog/ social-innovator/what-social-innovation
- Damanpour, F. (1991). Organizational innovation: A meta analysis effects of determinants and moderators.
Academy of Management Journal, 34, 555-590.
- Diaz (2014). Five common mistakes in the designing process of a Social Innovation Project. June 27,
2014. http://ado2.es/five-common-mistakes-designing-process-social-innovation-project/
- Drazin, R., Glynn, M.A.,&Kazanjian, R. K. (1999). Multilevel theorizing about creativity in organizations:
A sense making perspective. Academy of Management Review, 286-323.
- Gryskiewicz, S. (2000). Cashing in on creativity at work. Psychology Today, 33, 62-67.
- Mulgan, Geoff, et al. “Social innovation: what it is, why it matters and how it can be accelerated”. (2007).
SKOLL Centre for Social Entrepreneurship Working Paper, Oxford: Said Business School.)
- Murray, Caulier-Grice, Mulgan (2009). Generating Social Innovation: tools, techniques and methods.
Lisbon, http://www.slideshare.net/sixslides/generating-social-innovation-tools-techniques-and-methods
- Murray, Caulier-Grice, Mulgan (2010). The Open Book Of Social Innovation. The Young Foundation, 12.
- The Young Foundation. http://www.socialinnovator.info/process-social-innovation/prompts-and-
inspirations
- Wyatt, Sylvia. What is social innovation? And why should universities be interested?.http://www.slideshare.
net/UniversitiesUK/s-wyatt-what-is-social-innovation-jan2014
- กาญจนา แสงลมิ้ สวุ รรณ. นวตั กรรมทางสงั คม: ประโยชนท์ มี่ มี ากกวา่ ทคี่ ดิ , Social Innovation: More Value Than You
Can Imagine. มหาวทิ ยาลยั กรงุ เทพ. http://www.bu.ac.th/knowledgecenter/executive_journal/july_sep_12/
pdf/aw02.pdf

INTRO | 1 3

DIGITAL WELLNESS CO-CREATION
COMMUNITY
ด้านนวัตกรรมทางสังคม
จากคนหลากหลายสาขา Mon Tues UJed Thu Fri Sat รนท

13 14 15 16 1 9]

o 20 21 22 23 2 6]

•|,| 27 28 29 30 J

o

INNOVATION t WEEKEND
FOR THE BLIND INNOVATOR

กิจกรรมการสร้าง ฒ
นวัตกรรมเพื่อคนตาบอด
นวัตกรวันหยุด
เพ่ือสร้างสรรค์สังคม

ไ
o.

6 NEW SMART

1 i code จุดประกายให้คนทั่วไป
for blind หันมาใส่ใจและร่วมเป็น
ส่วนหน่ึงในการร่วม
แลกเปลี่ยนเรียนรู้

0 1 4 | INNOWHALE

.

01 INNOWHALE
ชุมชนจิตอาสาพัฒนานวัตกรรม

ชุมชนจิตอาสาท่ีสร้างแรงบันดาลใจในการพัฒนานวัตกรรมสาธารณะ สร้างสรรค์
สิ่งดีๆ เพื่อแก้ปัญหาสังคม และเผยแพร่กรณีศึกษาของนวัตกรรมสังคมด้านสุขภาวะ
ที่น่าสนใจทั้งในและต่างประเทศให้เป็นท่ีรู้จัก

ฒเรุ่ความเปน็ มาและความส�ำคญั (Base on problem) INNOVATION
PROCESS
แนวคดิ Digital Wellness Community ภายใต้โครงการพัฒนาสื่อดจิ ทิ ัลและนวัตกรรมเพื่อสุขภาวะ
เป็นการรวมบุคคลดา้ นสขุ ภาพกบั ดา้ นเทคโนโลยี เพือ่ มาสรา้ งสรรคพ์ ฒั นานวตั กรรมสุขภาวะ ซึง่ Digital 5] [๙
Wellness Community คือชุมชนส�ำหรับผู้ท่ีอยากพัฒนาวงการนวัตกรรมสุขภาวะโดยจะน�ำความเป็น “•J
เทคโนโลยีดจิ ิทัลทไ่ี มว่ า่ จะเปน็ Mobile, Data science, Social media และอน่ื ๆ มารวมกบั Wellness
(สขุ ภาวะ) ทใี่ ชแ้ ทนคำ� วา่ Health ซง่ึ จะเนน้ ไปแคส่ ขุ ภาพอยา่ งเดยี ว โดย Wellness ประกอบดว้ ยการพฒั นา M
กาย ใจ ปัญญา และสงั คมให้ดียิ่งขึน้ โดย Digital Wellness Community เปิดโอกาสให้ทกุ คนทีส่ นใจได้
เข้ามามีส่วนร่วมในการช่วยแชร์ข้อมูล ช่วยลงมือท�ำกิจกรรมที่ตนเองถนัด ไม่ว่าจะเป็นด้านใดก็ตาม โดย PROMPT
สสส. ร่วมกับภาคีเครือข่าย ทั้งกระทรวงสาธารณสุข ภาครัฐและภาคเอกชนท่ีท�ำงานด้านข้อมูลข่าวสาร [o] PROPOSAL
สุขภาพ และนกั พฒั นาแอปพลเิ คชันและสตารท์ อัพ (startup) ดา้ นสขุ ภาพมารว่ มกนั นำ� เสนอผลงานและ
แลกเปลยี่ นวสิ ยั ทศั น์ และแนวทางในการนำ� เทคโนโลยมี าใชเ้ พอ่ื การสรา้ งเสรมิ สขุ ภาวะ สนบั สนนุ การพฒั นา PROTOTYPE
นวัตกกรรมเทคโนโลยเี พอ่ื การสร้างเสรมิ สขุ ภาพอย่างยัง่ ยนื SUSTAINING
Innowhale เป็นชุมชนส�ำหรับคนที่สนใจด้านเทคโนโลยี ส่ิงประดิษฐ์ และสื่อดิจิทัล เพ่ือสร้างการ SCALING
เปล่ียนแปลงทางสังคมอย่างย่ังยืน โดยได้รับการสนับสนุนจาก สสส. ผ่านโครงการพัฒนาส่ือดิจิทัลและ SYSTEM CHANGE
นวัตกรรมเพ่ือสุขภาวะ ซึ่งเป็นการร่วมก่อต้ังของกิจการเพ่ือสังคมที่สร้างชุมชนเพื่อการแลกเปล่ียนเรียนรู้
สรา้ งแรงบนั ดาลใจในการเปลีย่ นแปลงสงั คม คอื Good Factory, Zero Sum Good และ Ma:D เพอื่ เป็น INNOWHALE | 1 5
พื้นที่การพบกันระหว่างการพัฒนาสังคมกับนวัตกรรมเทคโนโลยี สิ่งประดิษฐ์ และส่ือดิจิทัล ในการมุ่งไป
สู่การแก้ไขปัญหาสังคมร่วมกัน และเปิดพ้ืนท่ีให้คนรุ่นใหม่ท่ีสนใจการพัฒนานวัตกรรมของตนเองได้เข้า
มาพบปะแลกเปลีย่ นกับผู้คนท่ีหลากหลาย ซงึ่ เปดิ ตวั อยา่ งเป็นทางการ ในงาน Whale Watch เมอ่ื วันท่ี
18 ตลุ าคม 2558

ฒรุ่วิธีการท�ำงานท่ีสร้างจุดเปล่ียน (New Smart) นวัตกรวันหยุด (Weekend Innovator)

ชุมชนจิตอาสาและสังคมแห่ง ปิ๊ง
การเรียนรู้ด้านนวัตกรรม
Innowhale เป็นชุมชนที่จุดประกายให้คนทั่วไปหันมาใส่ใจและ (INSPIRED)
ร่วมเป็นส่วนหน่ึงในการร่วมแลกเปลี่ยนเรียนรู้ ทำ� อะไรดีๆ เพื่อสังคม
กลมุ่ เปา้ หมายหลกั คอื คนวยั ทำ� งานและนกั ศกึ ษาทต่ี อ้ งการใชเ้ วลาวา่ ง การแลกเปล่ียนประสบการณ์ ระดม
วันหยุดเสาร์-อาทิตย์ ซึ่งมีการรวมตัวเพ่ือพัฒนานวัตกรรมช่วยเหลือ ความคิด และคัดเลือกไอเดียที่จะน�ำไป
เพ่ือนมนุษย์ และตอบโจทย์การแก้ไขปัญหาทางสังคม ผ่านการร่วม
เรยี นร้ทู กั ษะใหมๆ่ ช่วยคดิ ชว่ ยทำ� ใหเ้ กิดขนึ้ โดยเชญิ ชวนใหผ้ ู้สนใจเขา้ พัฒนาให้เกิดข้ึนจริง
ร่วมเป็นนวัตกรอาสาพัฒนานวัตกรรมสุขภาวะท่ีน�ำไปใช้แก้ปัญหา
สงั คมได้จริงผ่านกจิ กรรม “นวัตกรวันหยุด (Weekend Innovator)” ป๊ะ

12 ร !? (INVOLVE)

6 7 8 9 1C ฐ) การชักชวน นวัตกรอาสาจาก
หลากหลาย สายงาน มาร่วมสร้าง
13 14 15 16 1ไ J
20 21 22 23 2i นวัตกรรมด้วยกัน

27 28 29 30 ปัง

i (INNOVATE)

rm รว่ มกนั สร้างสรรค์นวัตกรรม
สาธารณะกับผเู้ ชย่ี วชาญ
และกระบวนกร

ริ 1 6 | INNOWHALE

การเปล่ียนแปลง (Change) Innowhale มี
facebook page
กจิ กรรมหลกั ของ Innowhale คอื Weekend Innovator หรือนวตั กรวนั หยดุ
ในปจั จบุ นั ดำ� เนนิ การจดั แลว้ 3 ครง้ั ซง่ึ ในแตล่ ะครง้ั จะมคี วามแตกตา่ งกนั ไปตามธมี และ เปน็ ชอ่ งทางในการสรา้ งชมุ ชนจติ อาสา
สถานการณใ์ นสังคม และสงั คมแหง่ การเรยี นรู้ และเปน็ กลไก
หนึ่งท่ีสนับสนุนการพัฒนานวัตกรรม
กิจกรรมนวัตกรวันหยุดตอนที่ 1 เพ่ือสุขภาวะ ส�ำหรับนวัตกรอาสา
มีช่ือว่า Innovation for the Blind นวัตกรรมเพื่อคนตาบอด เริ่มต้นด้วยการ พัฒนานวัตกรรมสุขภาวะ ท่ีน�ำไปใช้
ยกตวั อย่างนวัตกรรมเพือ่ ผพู้ ิการทางสายตา, รบั ฟงั ประสบการณต์ รงจากผู้ที่ท�ำงานกับ แก้ปัญหาสังคมได้จริง นอกจากน้ีมี
ผู้พิการทางสายตา, เชิญเพื่อนคนตาบอดมาให้ข้อมูลนวตั กรอาสาถกู แบง่ ออกเปน็ 6 ทมี บลอ็ กทีอ่ พั เดต เรื่องราวเกี่ยวกับกรณี
เพื่อท�ำนวัตกรรมที่ออกมาเป็นรูปเป็นร่าง ซึ่งนวัตกรรมท่ีได้รับความสนใจมากที่สุด ศึ ก ษ า น วั ต ก ร ร ม เ พ่ื อ สั ง ค ม ทั้ ง ใ น
คือ Universal Card for the Blind ฉลากผลติ ภณั ฑ์ช่วยให้คนตาบอดเลือกซ้ือสินค้า และต่างประเทศ รวมถึงเร่ืองราวเส้น
ในร้านค้าได้สะดวกย่ิงขึ้น โดยมีการไปทดลองใช้ที่ร้านสะดวกซื้อในมหาวิทยาลัย ทางนวัตกรรมของผู้สร้างสรรค์สิ่งดีๆ
ธรรมศาสตร์ ศนู ยร์ งั สติ สว่ นคนทไี่ มถ่ นดั อกั ษรเบรลล์ กส็ ามารถใชโ้ ทรศพั ทม์ อื ถอื สแกน ที่ตอบโจทย์ปัญหา สังคม เพ่ือเป็น
QR Code เพอื่ ฟังขอ้ มลู สนิ ค้าไดท้ นั ที แนวคิดและเรื่อง ราวบันดาลใจส�ำหรับ
กจิ กรรมนวัตกรวนั หยุดตอนที่ 2 ผู้สนใจ
ช่ือว่า Infographic for Changes เพื่อออกแบบส่ือสร้างสรรค์เพ่ือความ
เปล่ียนแปลงมาร่วมเรียนรู้และลงมือสร้างสรรค์อินโฟกราฟิคเพ่ือสังคม โดยมกี ารแบง่ Mon Tues UUed Thu Fri Sat รนท
หวั ขอ้ ทเ่ี ปน็ เรอื่ งใกลต้ วั เชน่ ภาวะทางสขุ ภาพของคนไทย สถานการณ์ มลพิษในอากาศ
ส่ีกลุ่มครัวเรือนไทย (ความไม่เท่าเทียม, เหล่ือมล้�ำด้านรายได้และชีวิตความเป็นอยู่) 1 2 3@©
พลงั งานไทย ในความเปลยี่ นแปลง ความมนั่ คง ทางอาหารของคนไทย และความเตบิ โต 6 7 8 9 10@@
ทางเศรษฐกิจทรี่ ากฐาน 13 14 15 16 17@@
กจิ กรรมนวตั กรวันหยดุ ตอนที่ 3 20 21 22 23 24@@
Media for Good ร่วมเรียนรู้และพัฒนาสื่อสร้างสรรค์เพื่อสังคมในประเด็น
สงั คมสูงวยั 27 28 29 30

INNOWHALE | 1 7

Co-Creation 4 กระบวนการหลัก ของ Co-Creation
กระบวนการ Co-Creation ด้านนวัตกรรมทางสังคมจาก
คนหลากหลายสาขา ไม่ว่าจะเป็น Designer, Developer, Engineer 1 2
เปน็ ตน้ ซง่ึ มาจากความคดิ ทแ่ี ตกตา่ ง ทกั ษะทห่ี ลากหลาย การร่วมแลก
เปลี่ยน เรียนรู้ และสร้างสรรค์ส่ิงดีๆ ร่วมกัน ผลงานที่ผ่านการร่วม พูดคุยเพื่อความเข้าใจ ระดมสมอง
เรียนรู้และสรา้ งสรรคข์ องเหลา่ นวตั กร และถอื วา่ เปน็ นวตั กรรมทที่ กุ คน
เป็นเจ้าของ และสามารถน�ำแนวคิด ไปพัฒนาต่อยอดหรือน�ำร่อง 3 4
ขยายผลเพอ่ื เปน็ ประโยชน์ต่อสาธารณะต่อไป
ผลิตงานด้วยใจอาสา ทดลองใช้จริง

•|.| HEALTH
#Tech4Good Forum:
I ฟอร่ัมที่เปดิ โอกาสใหน้ วตั กร Health Startup บุคลากรด้านสุขภาพ นกั ศึกษา และ
บุคคลทั่วไปทสี่ นใจ มารว่ มแลกเปลยี่ นเรยี นรู้ แสดงทศั นะในการพฒั นาแนวทางสนบั สนนุ
III :iท. นวตั กรรมเทคโนโลยี เพอื่ การสรา้ งเสรมิ สุขภาพ โดยแลกเปลี่ยนกนั ในหวั ข้อ
1 8 | INNOWHALE • Opening Remark : การสรา้ ง social impact ด้วยนวัตกรรมสขุ ภาวะ
• Social Innovations & Social Enterprises
• Funding Health Innovations การสนบั สนนุ นวตั กรรมเพื่อสขุ ภาวะ
• Pitching (การนำ� เสนอแผนธรุ กจิ ในระยะเวลาจำ� กดั )
: การนำ� เสนอจาก 8 ทมี สตารท์ อพั ดา้ นสขุ ภาวะ
• Fireside Chat : Creating Health and Wellness Innovations

สรุปองคป์ ระกอบนวัตกรรม

Innowhale ชุมชนจติ อาสาพัฒนานวตั กรรม

BASE ON PROBLEM CHANGE

แนวคิด Digital Wellness Community เป็นการรวม • กระบวนการ Co-Creation ด้านนวัตกรรมทางสังคม
บุคคลด้านสุขภาพกับด้านเทคโนโลยี เพ่ือมาสร้างสรรค์พัฒนา จากคนหลากหลายสาขา
นวัตกรรมสุขภาวะ เปิดโอกาสให้ทุกคนท่ีสนใจ ได้เข้ามามีส่วน • HEALTH #Tech4Good Forum
ร่วมในการช่วยแชร์ข้อมูล ช่วยลงมือท�ำกิจกรรมท่ีตนเองถนัด • กิจกรรม Weekend Innovator หรือนวัตกรวันหยุด
ไม่ว่าจะเป็นด้านใดก็ตาม

NEW SMART ไตรพลงั

Innowhale เป็นชุมชนจิตอาสาส�ำหรับคนท่ีสนใจ ๐
ด้านเทคโนโลยี สิ่งประดิษฐ์ และสื่อดิจิทัล เพื่อสร้างการ
เปล่ียนแปลงทางสังคมอย่างย่ังยืน โดยเชิญชวนให้ผู้สนใจ
เข้าร่วมเป็นนวัตกรอาสาพัฒนานวัตกรรมสุขภาวะท่ีน�ำไปใช้
แก้ปัญหาสังคมได้จริง ผ่านกิจกรรมนวัตกรวันหยุด
(Weekend Innovator)

Social Knowledge

INNOWHALE | 1 9

INNOVATION การพัฒนาต้นแบบ o
FOR HEALTH จากการศึกษา

ต้นแบบ “UNIT ล้างไต” จาก Unit ที่เล็กท่ีสุด
แบบประหยัดและสะดวก ปรับปรุงให้ท้ังใช้ได้สะดวก
และมีประสิทธิภาพ
เกิดจากการพัฒนา เพื่อให้ กับผู้ป่วยทุกกรณี
ผู้ป่วยสามารถล้างไตได้เอง
\

p

1KJ£•® @
••
การพัฒนาต้นแบบ
I \I จากการศึกษา

แนวทางในการออกแบบ
unit ล้างไตทีส่ ามารถ
ถอดประกอบและเคล่อื นย้าย
เพอื่ สง่ ตอ่ ใหก้ บั ผปู้ ว่ ยรายอนื่
ได้ดว้ ยรถเพียงคันเดียว

2 0 | Unit ล้างไต

02 UNIT ล้างไต
ส�ำหรับผู้ป่วยท่ีต้องท�ำการล้างไตด้วยตนเอง

ผลงานต้นแบบของนิสิตคณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์
ทไ่ี ดจ้ ากเรยี นรแู้ ละทำ� การออกแบบบนพน้ื ฐานของความเปน็ จรงิ รวมถงึ การตอบสนอง
ความต้องการและการปรับปรุงคุณภาพชีวิตของคนในสังคม

ฒความเป็นมาและความส�ำคญั (Base on problem) INNOVATION
PROCESS
Action Design เป็นหนึ่งในวิชาเลือกของคณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์
และสนบั สนุนโดย สสส. ภายใตโ้ ครงการพัฒนาเครือขา่ ยความรกู้ ารออกแบบสงิ่ แวดล้อม การสรา้ งสรรค์ _
ผลงานด้วยการมีส่วนร่วมของผู้ที่เกี่ยวข้อง เพื่อการสร้างเสริมสุขภาวะและการปรับเปล่ียนพฤติกรรมเชิง
บวก เพ่ือสร้างบุคลากรด้านการออกแบบและจัดการสิ่งแวดล้อมที่มีความรู้ และความตระหนักถึงความ PROMPT
จ�ำเป็นของการออกแบบส่ิงแวดล้อมท่ีเอื้อต่อการสร้างสุขภาวะอย่างมีส่วนร่วม รวมถึงส่งเสริมให้สังคมมี PROPOSAL
ความตระหนักในความส�ำคัญของส่ิงแวดล้อมสรรค์สร้างท่ีเอ้ือต่อการสร้างสุขภาวะ เกิดการเรียนรู้การใช้ เร)่ PROTOTYPE
พนื้ ท่ี เพื่อนำ� ไปสู่การปรบั เปล่ียนพฤตกิ รรมในการดำ� เนินชวี ติ และสร้างเครือข่ายความร่วมมอื ระหว่างวชิ า SUSTAINING
ชพี อ่ืนๆ ที่เก่ยี วขอ้ ง ส่กู ารพัฒนาการออกแบบสง่ิ แวดลอ้ มสรรค์สรา้ งอย่างตอ่ เนือ่ งในวงกว้าง SCALING
โครงการนี้มุ่งเน้นให้นิสิตได้เรียนรู้และท�ำการออกแบบบนพื้นฐานของความเป็นจริง รวมถึงการ SYSTEM CHANGE
ตอบสนองความต้องการและการปรับปรุงคุณภาพชีวิตของคนในสังคมโดยร่วมมือกับโรงพยาบาลล�ำสนธิ
อ�ำเภอล�ำสนธิ จังหวัดลพบุรี ลงพื้นที่ส�ำรวจสภาพบ้านผู้ป่วยภาวะพ่ึงพิงจ�ำนวน 4 หลัง พร้อมท้ังศึกษา Unit ล้างไต | 2 1
เรยี นรู้แนวทางการปรบั บา้ นและพ้ืนทส่ี ำ� หรับผู้ป่วยอย่างใกล้ชิดกับ คุณประมวล ศรีพทิ กั ษ์ นายชา่ งประจ�ำ
โรงพยาบาล โดยมีแนวคิดในการออกแบบปรับปรุงว่า “ปรับพื้นท่ีโดยได้ประสิทธิภาพสูงสุดเพ่ือบรรลุ
เปา้ หมายในการรักษาในงบประมาณทนี่ ้อยที่สุด”

ฒรุ่วิธีการท�ำงานท่ีสร้างจุดเปลี่ยน (New Smart)

ต้นแบบ “Unit ล้างไต” แบบประหยัดและสะดวก
จากการลงพื้นที่บ้านตาน้อยของนิสิตร่วมกับเจ้าหน้าที่โรงพยาบาล พบว่าตาน้อยมีภาวะข้อเข่าเสื่อม
ความดัน เบาหวาน เกา๊ ท์ รวมทั้งมภี าวะหลงลมื และสมองเส่ือมร่วมดว้ ย รวมท้ังตานอ้ ยเรม่ิ มีภาวะไตเสอ่ื ม
คาดการณ์ว่าจะต้องท�ำการฟอกไตในระยะยาว แต่เนื่องจากตาน้อยมีปัญหาเร่ืองความจ�ำ อีกทั้งยังมีภาวะ
ของโรคไตร่วมด้วย ทีมสุขภาพของโรงพยาบาลคาดการณ์ว่าในอนาคตตาน้อยต้องได้รับการล้างไตอย่าง
ต่อเนื่อง ในขณะเดียวกันปัญหาด้านค่าใช้จ่ายและการเดินทางท�ำให้ตาน้อยไม่สามารถไปล้างไตท่ี
โรงพยาบาลหรือศูนย์ฟอกไตได้ จึงเกิดแนวคิดในการออกแบบ “Unit ลา้ งไต” สำ� หรับผู้ป่วยทีต่ อ้ งท�ำการ
ล้างไตดว้ ยตนเอง
เพอื่ ใหบ้ รรลเุ ปา้ หมายในการรกั ษากลมุ่ ผปู้ ว่ ยทมี่ ปี ญั หาสขุ ภาพใกลเ้ คยี งกนั ทมี นกั ศกึ ษาและทมี สขุ ภาพ
จึงได้ก�ำหนดโจทย์แนวทางในการออกแบบ Unit ล้างไตท่ีสามารถถอดประกอบและเคลื่อนย้ายเพ่ือส่งต่อ
ให้กับผู้ป่วยรายอ่ืนได้ โดยคำ� นึงถึงขนาดและนำ้� หนักในการขนส่งท่ีสามารถบรรทุกได้ด้วยรถกระบะ 1 คัน
และสามารถประกอบตดิ ต้งั ไดด้ ว้ ยคน 2 คน บนสภาพพืน้ ทท่ี ่หี ลากหลาย

i Unit ล้างไตตาน้อย
จากต้นแบบ ตาน้อย 001 ท่ีออกแบบให้เป็น Unit ที่เล็กที่สุด
ilia พัฒนามาเป็นต้นแบบ ตาน้อย 002 ท่ีเน้นพ้ืนที่ใช้สอยมากขึ้นค�ำนึง
ถึงรถเข็น และการใช้งานมากข้ึน แต่ด้วยขนาดที่ใหญ่ข้ึนท�ำให้ขนย้าย
ไดย้ าก และกลายเปน็ ตน้ แบบ ตานอ้ ย 003 ทปี่ รบั ปรงุ จากขอ้ เสนอแนะ
จากโรงพยาบาลทสี่ ามารถใชไ้ ดก้ บั ผปู้ ว่ ยทกุ กรณี รวมถงึ ผปู้ ว่ ยตดิ เตยี ง
รวมทง้ั ไดม้ กี ารแกไ้ ขเรอ่ื งการขนยา้ ยและการประกอบไดด้ ว้ ยคนไมเ่ กนิ
5 คน เมอ่ื พบั แลว้ จะมขี นาด 12 x 24 เมตร กางแลว้ มขี นาด 24 x 3 เมตร
นอกจากนยี้ งั มีการออกแบบชั้นเตอื นความจ�ำ ซงึ่ ก็คอื ชน้ั วางของ
เพื่อให้สามารถเก็บถุงล้างไตและอุปกรณ์อย่างเป็นระบบ สามารถ
เคลอ่ื นยา้ ยไดส้ ะดวก งา่ ยตอ่ การใชง้ าน โดยมกี ารใชส้ เี พอื่ ใหง้ า่ ยตอ่ การ
จำ� ของผปู้ ว่ ยรายทมี่ ปี ญั หาดา้ นความจำ� และผดู้ แู ลในการตรวจสอบถงุ
น�้ำล้างไตแบบ one day pack ซ่ึงสามารถเปิดใช้งานได้ทันทีโดยไม่
จ�ำเปน็ ตอ้ งยกถุงน้�ำยาล้างไตขนึ้ ลง

2 2 | Unit ลา้ งไต

กระบวนการพัฒนา Unit ล้างไตตาน้อย คานอ้ ย 003

คานอ้ ย001 คานอ้ ย 002 • ปรับปรุงจากข้อเสนอแนะ
จากโรงพยาบาล
• ออกแบบให้เป็น Unit • ที่เน้นพื้นที่ใช้สอยมากข้ึน • สามารถใช้ได้กับผู้ป่วย
ที่เล็กที่สุด • ค�ำนึงถึงรถเข็น ทุกกรณี รวมถึงผู้ป่วย
และการใช้งานมากข้ึน ติดเตียง
• ขนาดที่ใหญ่ท�ำให้ขนย้าย • สามารถขนยา้ ยและประกอบ
ได้ยาก ได้ด้วยคนไม่เกิน 5 คน
• เม่ือพับแล้วจะมีขนาด
12 x 24 เมตร กางแล้วมี
ขนาด 24 x 3 เมตร

การเปล่ียนแปลง (Change) \ 51

• ท�ำการพัฒนาแบบต่อ และผลิตเป็นยูนิตต้นแบบ ขนาดอัตราส่วน 1:1 เพ่ือส่งต่อ Unit ล้างไต | 2 3
ให้กับทางโรงพยาบาลลำ� สนธิ
• กลุ่มนิสิตเจ้าของผลงานเข้าร่วมน�ำเสนอผลงานในการประชุมแลกเปล่ียนเรียนรู้
จากงานประจ�ำสู่งานวิจัย (R2R) คร้ังท่ี 9 “R2R 9 แห่งการเรียนรู้ 9 สู่นโยบาย”
ภายใต้หัวข้อเร่ือง “สุขตามสภาพ (แวดล้อม)” บูรณาการของศาสตร์ท่ีแตกต่างใน
วนั ที่ 6 กรกฎาคม 2559 เพื่อรับฟังความคิดเห็นและข้อแนะน�ำจากบุคคลากร
ในวงการการแพทย์

การล้างไตทางช่องท้อง ข้นั ตอนการเปลีย่ นน�้ำยา

การล้างไตทางช่องท้อง เป็นการท�ำความสะอาด ๏ลา้ งไตด้วยตนเอง
เลือดและขจัดของเหลวส่วนเกินออกจากร่างกายโดยใช้ เปลี่ยนน�้ำยา
ตวั กรองทมี่ อี ยตู่ ามธรรมชาตซิ ง่ึ กค็ อื เยอ่ื บผุ นงั ชอ่ งทอ้ ง
ของร่างกาย เย่ือบุผนังช่องท้องเป็นเย่ือบางๆ ที่ห่อหุ้ม ๏ ปล่อยน้�ำยาเก่า
ช่องท้อง หรือเป็นเย่ือท่ีแบ่งช่องในท้อง ซึ่งบรรจุอวัยวะ ออกจากท้อง
ต่างๆ ท้ังกระเพาะอาหาร ม้าม ตับ และล�ำไส้ น�้ำยาล้างไต
จะถูกใส่เข้าไปในช่องท้อง เย่ือบุผนังช่องท้องจะท�ำหน้าที่ ๏ ปล่อยน้�ำยาใหม่เข้าท้อง
กรองของเสียและของเหลวออกจากเลือดไปสู่น�้ำยา ๏ ปลดสายและ
ล้างไต หลังจากน้ัน 2-3 ชั่วโมง น้�ำยาล้างไตท่ีมีของเสีย
อยู่จะถูกปล่อยออกจากช่องท้องและถูกแทนที่ด้วยน้�ำยา ค้างน�้ำยาไว้ในท้อง
ใหม่ที่เติมเข้าไป ท้ังหมดนี้เรียกว่าการเปล่ียนถ่ายน้�ำยา
ล้างไตและการแลกเปล่ียนของเสีย (EXCHANGE)

2 4 | Unit ลา้ งไต

สรุปองค์ประกอบนวตั กรรม

Unit ลา้ งไตส�ำหรบั ผ้ปู ่วยทีต่ ้องทำ� การล้างไตดว้ ยตนเอง

BASE ON PROBLEM CHANGE

• มุ่งเน้นนิสิตได้เรียนรู้และท�ำการออกแบบบนพื้นฐานของ พัฒนาแบบต่อ และผลิตเป็นยูนิตต้นแบบ ขนาด 1:1
ความเป็นจริง รวมถึงการตอบสนองความต้องการและการ เพ่ือส่งต่อให้กับทางโรงพยาบาล
ปรับปรุงคุณภาพชีวิตของคนในสังคม
• แนวคิดในการออกแบบปรับปรุงว่า “ปรับพื้นท่ีโดยได้
ป ร ะ สิ ท ธิ ภ า พ สู ง สุ ด เ พ่ื อ บ ร ร ลุ เ ป ้ า ห ม า ย ใ น ก า ร รั ก ษ า ใ น
งบประมาณที่น้อยท่ีสุด”

NEW SMART ไตรพลงั

จากการลงพื้นท่ีเยี่ยมบ้าน พบว่าปัญหาด้านค่าใช้จ่าย ๐
และการเดนิ ทาง ทำ� ใหผ้ ปู้ ว่ ยไมส่ ามารถไปลา้ งไตทโี่ รงพยาบาล
หรือศูนย์ฟอกไตได้ จึงเกิดแนวคิดในการออกแบบ “Unit
ล้างไต ส�ำหรับผู้ป่วยท่ีต้องท�ำการล้างไตด้วยตนเอง”

Social Knowledge

Unit ลา้ งไต | 2 5

INNOVATION I MATERIAL
FOR HEALTH I
I•8 วัสดุท่ีหาได้ง่ายในท้องถิ่น
ลักษณะพิเศษ เI ถูกน�ำมาใช้ในการผลิต
เช่น ยางพารา ท่ียืดหยุ่นได้ดี
เม่ือมีการใช้ท่ีนอนผู้นอนจะ และผ้าผ้ายทอย้อมคราม
รู้สึกคล้ายมีวัสดุมาพยุง ท่ีมีความสามารถในการ
ร่างกายไว้ทุกส่วนเหมือน
นอนลอยอยู่บนน�้ำ I •8 ระบายอากาศและช่วย
ยับยั้งแบคทีเรีย
r
I•8
/ การพัฒนา
ทีมพยาบาลได้พัฒนา
2 6 | ทนี่ อนน้�ำยางพารา มาจากการศึกษาผู้ป่วย
และลักษณะแผลกดทับ
เพื่อช่วยในการดูแล
และลดค่าใช้จ่าย

fI4

03 ท่ีนอนน้�ำยางพารา
ป้องกันแผลกดทับและท่ีนอนเพ่ือสุขภาพ

ท่ีนอนป้องกันแผลกดทับจากภูมิปัญญาชาวบ้าน ใช้วัสดุในประเทศ ช่วยในการบ�ำบัด
รักษาแผลกดทับให้หายเร็วขึ้นและไม่กลับมาเป็นอีก รวมท้ังป้องกันแผลกดทับที่จะ
เกิดใหม่ในผู้ป่วยติดเตียงท่ีช่วยเหลือตัวเองไม่ได้ และผู้ป่วยโรคเรื้อรังอ่ืนๆ ด�ำเนินงาน
ภายใต้โครงการส่งเสริมดูแลผู้ป่วยติดเตียงในอ�ำเภอเมือง จังหวัดตาก

ฒความเป็นมาและความส�ำคญั (Base on problem) INNOVATION
PROCESS
แผลกดทบั เปน็ การบาดเจบ็ บรเิ วณผวิ หนงั และชนั้ ใตผ้ วิ หนงั ทเ่ี กดิ จากการกดทบั บรเิ วณปมุ่ กระดกู และ
แรงกดทับจากภายนอก (วัสดุรองรับหรอื เก้าอน้ี ่ัง) เปน็ ปญั หาสาํ คญั ท่มี ักเกดิ ในผู้ปว่ ยสงู อายุ มผี ลกระทบ _
ท้ังทางด้านร่างกายและจิตใจผู้ป่วย ทั้งอาการปวดทุกข์ทรมาน คุณภาพชีวิตลดลง ระยะเวลารักษาตัวอยู่
นานขนึ้ อกี ทงั้ ทำ� ใหเ้ กดิ คา่ รกั ษาพยาบาลสงู รวมไปถงึ มคี วามเสยี่ งตอ่ ชวี ติ ของผปู้ ว่ ย นอกจากนอ้ี าการแผล PROMPT
กดทบั ทำ� ใหบ้ คุ ลากร ทีมผดู้ แู ลมีภาระงานเพิม่ ข้นึ เปน็ ภาระการดูแล สร้างค่าใช้จ่ายของครอบครัวเพิม่ ขึ้น PROPOSAL
ดงั นั้น การปอ้ งกนั และการจดั การแผลกดทับเปน็ บทบาททส่ี ําคญั ในการใหก้ ารดแู ลและพยาบาลผปู้ ่วย เร่) PROTOTYPE
การลดปจั จัยเสีย่ งของการเกดิ แผลกดทบั เป็นการปอ้ งกนั การเกดิ แผลกดทบั ไดด้ ที สี่ ดุ ซ่ึงทำ� ได้หลาย SUSTAINING
แนวทาง การพยาบาลส่วนใหญท่ ่ผี ู้ป่วยได้รับคือการพลกิ ตะแคงตัวทุก 1 - 2 ชั่วโมง และการใชอ้ ุปกรณ์ SCALING
SYSTEM CHANGE
I ชว่ ยลดแรงกด เชน่ ทน่ี อนลมทมี่ เี ครอื่ งปม๊ั ลมทมี่ รี าคาคอ่ นขา้ งแพง การบำ� รงุ รกั ษา ซอ่ มแซมเมอ่ื มกี ารชำ� รดุ
ที่นอนน้�ำยางพารา | 2 7
ก็จะเสียค่าใช้จ่ายค่อนข้างมาก และต้องใช้ไฟฟ้าในการปั๊มลม ส่วนท่ีนอนน้�ำก็ใช้เวลาในการเติมน้�ำค่อนข้าง
นาน และมีนำ�้ หนักมาก สว่ นถุงนำ�้ (Urine bag) ซ่งึ เปน็ วสั ดทุ างการแพทย์ที่นำ� เข้าจากต่างประเทศ อีกท้ัง
เป็นวัสดุสังเคราะห์ (PVC) ที่ใช้งานก็บาง ไม่ทนทานและมีอายุการใช้งานสั้น ท�ำให้ผู้ป่วยที่มีฐานะยากจน
กจ็ ะประสบปัญหาเกี่ยวกับแผลกดทบั คอ่ นขา้ งมาก

ฒรุ่วิธีการท�ำงานที่สร้างจุดเปล่ียน (New Smart) คุณสมบัติและประโยชน์
ยางพาราและผ้าฝ้ายทอย้อมคราม
พัฒนาอุปกรณ์ลดแผลกดทับ
ราคาประหยัดจากงานวิจัยเชิงพัฒนา ยางพารา
ทน่ี อนปอ้ งกนั แผลกดทบั เกดิ จากการศกึ ษาวจิ ยั เชงิ พฒั นาในกลมุ่ • มคี วามยดื หยนุ่ ตัวดี ทนการเสียดสี
ผปู้ ว่ ยแผลกดทับ จำ� นวน 60 ราย ตง้ั แตป่ ี 2556 – 2557 ในพนื้ ที่ รับแรงกระแทก ทนความร้อนไดด้ ี
รพ.สต.บา้ นปากหว้ ยไมง้ าม ตำ� บลหนองบวั เหนอื อำ� เภอเมอื ง จงั หวดั ตาก • สามารถใชบ้ ำ� บดั รักษาป้องกัน
เบื้องต้นนั้น งานวิจัยน้ีได้ศึกษาเกี่ยวกับความหมายและกลไกการเกิด แผลกดทับในผปู้ ่วยและเป็นทน่ี อน
แผลกดทบั การแบง่ ระดบั แผลกดทบั ปจั จยั ทม่ี ผี ลตอ่ การหายของแผล เพ่ือสุขภาพในคนทั่วไป
กดทับ รวมถึงวิธีการต่างๆ ในการป้องกันและจัดการกับแผลกดทับ • ทำ� ให้ระบบการไหลเวยี นในรา่ งกาย
ซึ่งผู้ป่วยเหล่าน้ีมีความจําเป็นที่จะต้องได้รับการดูแลจากทีมสุขภาพ ดขี ึ้น
โดยเฉพาะพยาบาลที่มีบทบาทสําคัญในการส่งเสริมและให้ความรู้แก่
ตวั ผปู้ ว่ ยเพอื่ ชว่ ยให้สามารถดูแลตนเองและตระหนัก เห็นความสาํ คญั +
ของการปฏิบัติตนท่ีถูกต้องเมื่อมีแผลกดทับ รวมทั้งการให้ความรู้แก่
ผู้ดูแล/ครอบครัว เพ่ือให้สามารถดูแลผู้ป่วยได้อย่างมีประสิทธิภาพ ผา้ ฝ้ายทอย้อมคราม
และสามารถจัดการกับปัญหาต่างๆ ท่ีอาจเกิดข้ึนเม่ือมีผู้ป่วยที่มี • ชว่ ยในการระบายความรอ้ นไดด้ ี
แผลกดทับเกิดขึ้น จากการวิจัยได้มีการพัฒนานวัตกรรมท่ีนอนน้�ำ ยบั ย้ังเชอ้ื โรค เชอื้ แบคทเี รยี เชอื้ รา
ดว้ ยวิธีการใหม่ๆ เพื่อใหค้ วามชว่ ยเหลือผปู้ ว่ ย/ ครอบครวั ในการดูแล และชว่ ยสมานแผล
ผปู้ ว่ ยใหม้ ปี ระสทิ ธภิ าพและลดปญั หาจากการดแู ลในระยะยาวทจี่ ะชว่ ย • ลดการอบั ชืน้ อากาศถ่ายเทได้ดี
เพ่ิมคณุ ภาพชวี ติ ผปู้ ว่ ยตอ่ ไป • ใชเ้ วลาในการรกั ษานอ้ ยลง
ในงานวจิ ยั ไดม้ กี ารพฒั นาอปุ กรณก์ ารดแู ลฟน้ื ฟผู ปู้ ว่ ยจนเกดิ เปน็ • ลดการเกดิ แผลกดทบั ลกุ ลามได้
นวัตกรรมท่ีนอนน�้ำซ่ึงพัฒนาขึ้นมาโดยพยาบาลวิชาชีพของ รพ.สต. เปน็ อยา่ งดี
โดยเคร่ืองมือดังกล่าวมีค่าใช้จ่ายค่อนข้างต�่ำกว่าอุปกรณ์จากต่าง • ทำ� ใหร้ ะบบไหลเวยี นในรา่ งกายดขี น้ึ
ประเทศ จากการประยกุ ตน์ ำ� เอาคณุ สมบตั พิ เิ ศษของยางพาราธรรมชาติ
และผ้าฝา้ ยทอย้อมคราม และนำ้� จากธรรมชาติบำ� บัดรักษาแผลกดทบั
ใ ห ้ ห า ย เ ร็ ว ข้ึ น แ ล ะ ไ ม ่ ก ลั บ ม า เ ป ็ น อี ก แ ล ะ ป ้ อ ง กั น แ ผ ล ก ด ทั บ
ท่จี ะเกดิ ใหม่

2 8 | ท่นี อนนำ้� ยางพารา

คุณลักษณะเฉพาะ

1. ลอนนำ้� ทำ� จากยางพาราธรรมชาติ หนาเหนยี ว และมคี วามยืดหยุ่นท่ีด ี
ทำ� ความสะอาดงา่ ย ไม่เป็นเชอื้ รา ไม่มฝี ่นุ ละออง
2. ลอนนำ�้ แตล่ ะลอนมีจกุ ปดิ -เปิดเพ่ือบรรจนุ �้ำเขา้ (เพอ่ื ใช้ทน่ี อน) หรอื
นำ� นำ�้ ออก (เพอื่ จัดเกบ็ และขนย้าย) และปิดทา้ ยเฉพาะลูก จงึ สามารถ
เปลี่ยนลอนนำ้� ได้ลูกตอ่ ลูก
3. ลอนนำ้� แต่ละลอนบรรจุน�ำ้ ประมาณ 10,000 CC ที่นอนทงั้ ผืนจึงบรรจุน�้ำ
มากกว่า 100,000 CC เมอ่ื ใชน้ อนจึงมคี วามเย็นสบาย หลับไดน้ าน ไมม่ ีไรฝ่นุ
มคี วามยืดหยุน่ ป้องกนั แผลกดทบั และเปน็ ทีน่ อนเพ่ือสุขภาพ
4. มลี อนนำ�้ 11 ลอน นอนสบาย ขนาดใกลเ้ คียงมาตรฐาน
5. รับนำ�้ หนกั ได้มากถงึ 120 กโิ ลกรัม/ลอน โดยกล่มุ อุตสาหกรรมยาง
สถาบันวจิ ัยยาง การยางแหง่ ประเทศไทยให้การรบั รอง
6. ผา้ คลุมลอนนำ้� เปน็ ผ้าฝา้ ยทออยา่ งดี มคี ุณสมบตั ริ ะบายอากาศได้ดี ไมอ่ ับช้นื
สามารถถอดซักทำ� ความสะอาดไดอ้ ยา่ งสะดวก
7. ขนาดท่ีนอน ยาว กว้าง และสูง 180x93x11 เซนติเมตร
8. อายกุ ารใชง้ านนาน 6 - 10 ปี

เม่ือมกี ารใชท้ นี่ อน ผ้นู อนจะรู้สกึ คลา้ ยมวี ัสดุมาพยงุ ร่างกายไวท้ ุกสว่ นเหมือนนอนลอยอยู่บนนำ�้ ผลทร่ี ่างกายไดร้ ับจาก
การนอนลักษณะน้ีคือ น�้ำหนักตัวของผู้นอนจะกระจายอย่างสม่�ำเสมอ แรงกดท่ีกระท�ำต่อร่างกายของผู้นอนที่เกิดข้ึน
ทุกจุดสัมผัสเมื่อนอนบนท่ีนอนปกติจะลดลงและกระจายสู่ท่ีนอนอย่างสม�่ำเสมอทุกส่วน เม่ือผู้นอนนอนบนท่ีนอนน้�ำจะไม่มี
แรงต้านจากการกดทับของร่างกายกับท่ีนอน ท�ำให้ระบบไหลเวียนโลหิตดีข้ึนจึงไม่เกิดแผลกดทับ อีกทั้งแผลกดทับท่ีเป็น
สามารถหายเป็นปกตอิ ยา่ งรวดเรว็

ทนี่ อนน�้ำยางพารา | 2 9

การเปล่ียนแปลง (Change) mfr /f ,\n

งานพัฒนาตอ่ ยอดและผสมผสาน , O' i
เปน็ งานทพ่ี ฒั นาตอ่ ยอดโดยการนำ� ยางพารามาทดแทนดว้ ยถงุ นำ�้
ยางพาราธรรมชาติซึ่งเป็นวัสดุในประเทศ ยางมีคุณสมบัติต่อแรงดึง โ0!
(Tensile Strength) สงู เมอ่ื แรงภายนอกมากระทำ� หมดไป ยางจะกลบั
คืนสู่รูปร่างและขนาดเดิมอย่างรวดเร็วและเหนียวติดกัน เมื่อน�ำ lilM>
ยางพารามาประดิษฐ์โดยน�ำน้�ำมาบรรจุเข้าในท่อยางพาราข้ึนรูปแล้ว
นำ� ทอ่ ยางพาราสอดในผา้ ฝา้ ยทเ่ี ยบ็ เปน็ ชอ่ งตารางหลายๆ ชอ่ งประกอบ
ในลกั ษณะเปน็ ทนี่ อน แลว้ นำ� มาใหผ้ ปู้ ว่ ยตดิ เตยี งทไี่ มส่ ามารถชว่ ยเหลอื
ตวั เองได้ใชน้ อนแทนทน่ี อนปกตเิ พอื่ รักษาแผลกดทับ
นวตั กรรมจากวสั ดุในประเทศ
ที่นอนน้�ำยางพาราน�ำคุณสมบัติของน้�ำด้านความเย็นคุณสมบัติ
ของผ้าฝ้ายที่มีความโปร่ง ระบายอากาศได้ดี คุณสมบัติของครามใน
การช่วยยับยัง้ เช้ือโรค และคุณสมบตั ขิ องยางพารามาประยกุ ต์ใช้ เมอื่ ผู้
ป่วยนอนบนที่นอนน�้ำจะไม่มีแรงต้านทานจากการกดทับของร่างกาย
ทำ� ใหร้ ะบบไหลเวยี นดขี น้ึ จงึ ไมเ่ กดิ แผลกดทบั อกี ทง้ั ทแ่ี ผลกดทบั ทเ่ี ปน็
จะสามารถหายอย่างรวดเร็ว เป็นส่ิงประดิษฐ์ท่ีส่งเสริมการใช้ผ้าฝ้าย
ทอย้อมครามซ่ึงเป็นภูมิปัญญาชาวบ้านและส่งเสริมการใช้ยางพารา
จึงเป็นการส่งเสริมการใช้วัสดุในประเทศให้เกิดประโยชน์และส่งเสริม
เศรษฐกจิ ภายในประเทศ โดยไดร้ บั การขน้ึ ทะเบยี นบญั ชสี งิ่ ประดษิ ฐไ์ ทย
จากคณะอนุกรรมการก�ำหนดความต้องการของภาครัฐท่ีใช้นวัตกรรม
ไทย เม่ือเดือนกรกฏาคม 2559

3 0 | ทน่ี อนน�ำ้ ยางพารา

สรุปองคป์ ระกอบนวตั กรรม

ทนี่ อนนำ้� ยางพาราปอ้ งกนั แผลกดทบั และทนี่ อนเพอื่ สขุ ภาพ

BASE ON PROBLEM CHANGE

• แผลกดทับเป็นปัญหาสําคัญที่มักเกิดในผู้ป่วยสูงอายุ พัฒนาต่อยอดโดยการน�ำยางพารามาทดแทนด้วย
มีผลกระทบทั้งทางด้านร่างกายและจิตใจผู้ป่วยท�ำให้บุคลากร ถุงน้�ำยางพาราธรรมชาติซึ่งเป็นวัสดุในประเทศ ผนวกกับ
ทีมผู้ดูแลมีภาระงานเพ่ิมขึ้น อีกท้ังยังเป็นภาระการดูแลและ คุณสมบัติของน้�ำด้านความเย็น คุณสมบัติของผ้าฝ้าย
ค่าใช้จ่ายที่เพ่ิมขึ้นของครอบครัว ที่มีความโปร่ง ระบายอากาศได้ดี คุณสมบัติของครามใน
• อุปกรณ์ช่วยลดแรงกด เช่น ท่ีนอนลมหรือที่นอนน�้ำมีราคา การช่วยยับย้ังเชื้อโรค
ค่อนข้างแพง หรือต้องน�ำเข้าจากต่างประเทศ ไม่ทนทานและ
มีอายุการใช้งานส้ัน

NEW SMART ไตรพลัง

การศึกษาวิจัยเชิงพัฒนากลุ่มผู้ป่วยแผลกดทับ และ Ao
พัฒนาอุปกรณ์การดูแลฟื้นฟูผู้ป่วย พัฒนาโดยพยาบาล
วิชาชีพซ่ึงมีค่าใช้จ่ายค่อนข้างต�่ำกว่าอุปกรณ์จากต่างประเทศ AA
โดยประยุกต์น�ำเอาคุณสมบัติพิเศษของยางพาราธรรมชาติ
และผ้าฝ้ายทอย้อมคราม และน�้ำจากธรรมชาติบ�ำบัดรักษา

Knowledge *ÿ Social

ทนี่ อนน้�ำยางพารา | 3 1

INNOVATION ราคาประหยัด
FOR HEALTH เหมาะกับอาหารไทย

K พัฒนาเคร่ืองตรวจวัดความเค็มใน
อาหารที่เหมาะสมกับบริบทของไทย
1 โดยมีการคิดสมการของเคร่ืองปรุง
อาหารใหเ้ หมาะสมกบั สตู รอาหารไทย
ท้ังกลุ่มน้�ำใส น้�ำกะทิ แม้กระทั่ง
นำ้� ปลารา้ ทม่ี โี ซเดยี มคลอไรดส์ งู มาก

1 3 2 | เครื่องตรวจความเคม็

04 เคร่ืองตรวจความเค็ม
ในตัวอย่างอาหารและปัสสาวะ
เพ่ือลดปัจจัยเส่ียงทางสุขภาพของประชาชน

อุปกรณ์จากการพัฒนาต่อยอดเคร่ืองมือวัดปริมาณโซเดียมในอาหารและปัสสาวะ
ตอบสนองต่อโซเดียมอย่างรวดเร็วและมีขนาดเล็กพกพาสะดวก เพื่อให้ผู้เกี่ยวข้อง
นำ� ไปใชแ้ ละเพอ่ื ใหป้ ระชาชนตระหนกั ถงึ ความสำ� คญั ของการควบคมุ ความเคม็ ในอาหาร
ซ่ึงเป็นปัจจัยเส่ียงทางสุขภาพของประชาชน

ฒความเปน็ มาและความส�ำคัญ (Base on problem) INNOVATION
PROCESS
มนษุ ยต์ อ้ งการโซเดยี มประมาณ 8 – 15 กรมั / วนั เพอ่ื ทดแทนสว่ นทถ่ี กู ขบั ออกทางปสั สาวะ เหงอื่ และ
อุจจาระ โดยมีไตท�ำหน้าท่ีหลักในการขับและปรับปริมาณโซเดียมในร่างกาย ซึ่งในอาหารเกือบทุกชนิดจะ _
มีโซเดียมเป็นองค์ประกอบในระดับที่แตกต่างกัน อย่างไรก็ตามการบริโภคโซเดียมในปริมาณสูงจะ
เกิดการรบกวนการดูดซึมและการใช้อาหาร และท�ำให้ไตต้องท�ำงานหนักเพ่ือรักษาระดับโซเดียมในร่างกาย PROMPT
ในระยะยาวอาจส่งผลให้การทำ� งานลดลงและเส่ือมสภาพ PROPOSAL
ในปัจจุบันหลายประเทศท่ัวโลกรวมถึงประเทศไทยได้มีการรณรงค์ลดบริโภคเค็มหรือลดโซเดียม เร่) PROTOTYPE
เพอื่ ใหป้ ระชาชนเกดิ ความตระหนกั ถงึ อนั ตรายของการบรโิ ภคอาหารโซเดยี มสงู โดยตลอดหลายปที ผ่ี า่ นมา SUSTAINING
สสส. ไดร้ ่วมมือกบั ทุกภาคส่วนเพือ่ ใหค้ นไทยมสี ขุ ภาพดีอยา่ งตอ่ เนอ่ื ง และพบว่าส่วนใหญ่ประชาชนมักจะ SCALING
บรโิ ภคโซเดยี มเขา้ ไปโดยไมร่ ตู้ วั เพราะโซเดยี มไมไ่ ดม้ รี สเคม็ จดั แบบเกลอื เพยี งอยา่ งเดยี วแตม่ อี ยใู่ นรปู แบบ SYSTEM CHANGE
เครอื่ งปรงุ รส จำ� พวกผงชรู ส ผงปรงุ รส ซปุ กอ้ น ผงฟทู ใ่ี ชท้ ำ� ขนมปงั สารกนั บดู ซง่ึ พบไดใ้ นอาหารและเครอื่ ง
ดมื่ รวมถงึ ในอาหารตามธรรมชาติ ซงึ่ โซเดยี มจากรปู แบบเหลา่ นเี้ ปน็ สาเหตสุ ำ� คญั ของการเกดิ โรคไมต่ ดิ ตอ่ เครื่องตรวจความเค็ม | 3 3
เรื้อรัง โดยเฉพาะโรคความดันโลหิตสูง ไต หลอดเลือดหัวใจ หลอดเลือดสมอง ดังนั้นการรณรงค์เร่ืองนี้

จึงมีเป้าหมายในการสนับสนุนและส่งเสริมให้คนไทยปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการบริโภคอาหาร รวมทั้งลด
ปริมาณโซเดยี มในอาหารสำ� เรจ็ รูป ซง่ึ เป็นผลิตภัณฑท์ ีไ่ ดร้ ับความนยิ มและเอื้ออำ� นวยต่อวิถีชีวิตประจำ� วัน
เพอื่ ใหป้ ระชาชนมีทางเลอื กในการบริโภคอาหารท่ดี ีมีคณุ ภาพมากขึ้น
การวิเคราะห์ปริมาณโซเดียมในปัสสาวะสามารถบ่งบอกถึงความผิดปกติในการท�ำงานของไตได้
นอกจากนกี้ ารควบคมุ ปรมิ าณโซเดยี มในอาหารไมใ่ หส้ งู เกนิ กวา่ คา่ มาตรฐานกเ็ ปน็ กลไกหนง่ึ ทจ่ี ะชว่ ยปอ้ งกนั
ไมใ่ หเ้ กดิ ภาวะสขุ ภาพถดถอยจากการเสอื่ มของไต โดยทว่ั ไปการวเิ คราะหป์ รมิ าณโซเดยี มในหอ้ งปฏบิ ตั กิ าร
จะใช้เทคนิคสเปคโตรสโกปี ได้แก่ Atomic Absorption Spectroscopy ซ่ึงเป็นวิธีที่มีความแม่นย�ำสูง
แต่อาจมีค่าใช้จ่ายสูงและต้องใช้เวลาในการตรวจวิเคราะห์ผล ส่วนเคร่ืองตรวจวัดความเค็มในอาหาร
ท่ีประเทศไทยใช้อยู่ส่วนมากเป็นเทคโนโลยีน�ำเข้าจากประเทศญี่ปุ่นและเกาหลีใต้ นอกจากวัดความเค็ม
ในอาหารแลว้ ยงั ใชใ้ นงานตรวจสอบระดบั ความเคม็ เพอ่ื ความเทย่ี งตรงของสตู รอาหาร แตเ่ มอื่ มาใชก้ บั อาหาร
ไทยท่ีมีความหลากหลายของเคร่ืองปรุง ระดับความเค็มที่คนญี่ปุ่นและเกาหลีใต้บริโภคก็ต่างจากคนไทย
ท�ำใหค้ ่าความเค็มไมต่ รงกบั บริบทของไทย

* ฒเรุ่วิธีการท�ำงานท่ีสร้างจุดเปล่ียน (New Smart)

% เครื่องมือการตรวจวัดความเค็มราคาประหยัด
และเหมาะกับอาหารไทย
ริ 3 4 | เคร่ืองตรวจความเคม็ เครอื ขา่ ยลดบรโิ ภคเคม็ ภายใตก้ ารสนบั สนนุ จาก สสส. รว่ มกบั คณะวศิ วกรรมศาสตร์
ภาควชิ าวศิ วกรรมชวี การแพทย์ มหาวทิ ยาลยั มหดิ ล พฒั นาเครอ่ื งมอื อยา่ งงา่ ยทสี่ ามารถ
ตรวจวัดระดับปริมาณโซเดียมทัง้ ทใ่ี ช้ตรวจในอาหารกอ่ นจะบรโิ ภค และตรวจในปสั สาวะ
หลงั จากมกี ารบรโิ ภคอาหารไปแลว้ โดยพฒั นาเครอื่ งตรวจวดั ความเคม็ ในอาหารทเ่ี หมาะ
สมกบั บรบิ ทของไทย โดยมกี ารคดิ สมการของเครอื่ งปรงุ อาหารใหเ้ หมาะสมกบั สตู รอาหาร
ไทย ทัง้ กลุ่มน�้ำใส น้�ำกะทิ แม้กระท่งั นำ�้ ปลาร้าท่มี โี ซเดยี มคลอไรดส์ งู มาก ซงึ่ สามารถวัด
ความเคม็ ไดส้ งู สดุ ที่ระดับ 20% ดังน้นั จงึ เหมาะกับการใชใ้ นอาหารไทยทม่ี รี สจดั มากกว่า
เครอ่ื งท่นี �ำเข้าจากตา่ งประเทศ ท่ีส�ำคัญราคาถูกกวา่ เครอื่ งนำ� เขา้ 5 – 6 เท่า

เคร่ืองมือนี้ใช้หลักการน�ำไฟฟ้ามาตรวจสอบความเค็ม โดยปลายของเครื่องจะมีวัสดุน�ำไฟฟ้า เมื่อน�ำเครื่องจุ่มลงใน
อาหารแต่ละชนิด จะแสดงปริมาณเกลือ (โซเดียม) หรือความเค็มของอาหารชนิดนั้นเป็นเปอร์เซ็นต์ โดยมี 2 โหมด คือ
โหมดสม้ ตำ� และโหมดตม้ ยำ� สว่ นอาหารประเภทอื่นๆ สามารถนำ� มากำ� หนดเขา้ เครอ่ื งทดสอบความเคม็ ไดเ้ ชน่ กนั ขน้ึ อยกู่ ับว่า
ต้องการใหก้ ำ� หนดอาหารชนดิ ใดลงไปในเครอื่ งทดสอบ โดยมีลักษณะเปน็ แผน่ ทำ� จากสารทม่ี คี วามจ�ำเพาะเจาะจงกบั โซเดยี ม
หลกั การทำ� งานคลา้ ยกระดาษลติ มสั โดยนำ� ปสั สาวะไปหยดบนแผน่ ทดสอบเพยี ง 1 หยด แผน่ จะเปลยี่ นสตี ามปรมิ าณโซเดยี ม
ท่ีมีอยู่ในปัสสาวะจากสีอ่อน ซ่ึงแสดงว่ามีปริมาณโซเดียมน้อย ไปสีเข้มข้ึนที่มีปริมาณโซเดียมมาก โดยสามารถวัดปริมาณ
โซเดยี มในปสั สาวะไดใ้ นระดบั ตงั้ แต่ 0.1-1% ซง่ึ แผน่ ทดสอบจะมสี เี ขม้ มากเมอ่ื มปี รมิ าณโซเดยี มในปสั สาวะตงั้ แตร่ ะดบั 0.5%
ข้ึนไป ขณะนี้สามารถผลติ ไดใ้ นราคาตน้ ทุนแผน่ ละ 3 บาท แต่หากนำ� เขา้ จากตา่ งประเทศจะมรี าคา 40 – 120 บาท แผน่ ทดสอบ
โซเดยี มในปัสสาวะน้ี สามารถใชง้ านไดง้ ่าย เหมาะสำ� หรบั นำ� ไปใช้ในการคดั กรองผทู้ ่มี คี วามเสยี่ งต่อโรคไต
เครอื่ งตรวจวดั ความเคม็ ในตวั อยา่ งอาหารและในปสั สาวะ สามารถแสดงผลใน 2 วนิ าทใี นรปู แบบตวั เลขพรอ้ มอโี มตคิ อน
ซึ่งพัฒนาโดยนักวิจัยมหาวิทยาลัยมหิดลในเครือข่ายลดบริโภคเค็ม หวังสร้างความตระหนักรู้และกระตุ้นคนไทยหันมาใส่ใจ
ปัญหาการบรโิ ภคเคม็ มากยง่ิ ขน้ึ

การเปล่ียนแปลง (Change) ๐1

• ต้นแบบเคร่ืองตรวจวัดความเค็มในอาหารที่ท�ำขึ้นจากเคร่ืองพิมพ์ เครื่องตรวจความเคม็ | 3 5
3 มิติ ที่มีขนาดเล็กพกพาสะดวก ใช้งานง่าย เหมาะกับการตรวจสอบ
วดั ความเคม็ ของอาหารไทย และสามารถวดั ความเคม็ ไดใ้ นปรมิ าณทส่ี งู
กว่าอปุ กรณจ์ ากตา่ งประเทศ
• เคร่ืองวัดความเค็ม Prototype 4 ท่ีใช้วัดปริมาณโซเดียมใน
อาหาร ซึ่งได้พัฒนาต่อยอดจากเดิมให้มีความแม่นย�ำ และในส่วนของ
หน้าจอแสดงผลให้มีลักษณะท่ีสวยงามและบุคคลทั่วไปสามารถเข้าใจ
ไดง้ ่ายขึ้น
• เคร่ืองวัดปริมาณโซเดียมชนิดแผ่นทดสอบ ท่ีใช้วัดประมาณ
โซเดียมในปัสสาวะ แสดงเปล่ียนแปลงของสีที่มีความแตกต่าง
ทั้งเฉดสีและความเข้มของสีเม่ือมีปริมาณโซเดียมในตัวอย่างที่ระดับ
ความเข้มข้นในช่วงต่างๆ

ข้อมูลการบริโภคเค็มของคนไทย 8ล้าน หรือประมาณ 17.6% ของประชากร
คือจ�ำนวนคนไทยเป็นโรคไตเร้ือรัง
x2 คนไทยบรโิ ภคเคม็ 4,000 มลิ ลกิ รมั
ตอ่ วนั ซึ่งมากกวา่ ทีอ่ งคก์ าร ผู้ป่วยไตวายเรื้อรังระยะ
อนามัยโลกแนะน�ำไว้ 7,800สุดท้าย มีถึง 4 หม่ืนคน
ราย
คนไทยได้รับความเค็มจากท้ังน�้ำปลา ป่วยเพ่ิมปีละกว่า
ซีอิ๊วขาว เกลือ กะปิ และซอสหอยนางรม

5เท่า คือจ�ำนวนท่ีมีผู้ป่วยโรคความดัน 1/3 คือผู้เสียชีวิตจากไตวายก่อนวัยอันควร
โลหิตเพ่ิมข้ึน และก่อให้เกิดโรคหัวใจ จากผู้เสียชีวิตจ�ำนวน 13,536 คน
อัมพฤกษ์ อัมพาต และโรคไต

มาลด “ความเค็ม” กันเถอะ ปรมิ าณโซเดยี มทอ่ี งคก์ าร 1
• ชิมก่อนปรุง อนามยั โลกแนะนำ� คอื กนิ เคม็ ไดไ้ ม่
เกนิ วนั ละ 2,000 มลิ ลกิ รมั หรอื ช้อนชา
เครื่องปรุงรสเกือบทุกชนิดมีโซเดียมสูงอยู่แล้ว
• ลดการกินอาหารแปรรูป หากลดการบรโิ ภคโซเดยี ม 10%
เน่ืองจากมีส่วนผสมของเกลือสูง ได้แก่ ไส้กรอก ลงมาตำ่� กวา่ 2,000 มลิ ลกิ รมั
หมูยอ แหนม เบคอน ปลาเค็ม ไข่เค็ม เต้าหู้ย้ี ตอ่ วนั จะลดความเสย่ี งตอ่
ผักผลไม้ดอง ฯลฯ โรคหวั ใจไดอ้ ยา่ งนอ้ ย
• หลีกเลี่ยงการกินอาหารจานด่วน และ
ลดการกินขนมกรุบกรอบ
• ถ้ากินอาหารส�ำเร็จรูป ใส่เครื่องปรุงเพียง
ครึ่งซองก็พอ
• ลดความถี่ในการกินอาหารทอด และ
ลดการกินน�้ำจิ้มให้น้อยลง เพราะในน�้ำจ้ิม
ก็มีโซเดียมสูง

3 6 | เครอื่ งตรวจความเค็ม

สรุปองคป์ ระกอบนวตั กรรม

เครือ่ งตรวจความเค็มในตัวอยา่ งอาหารและปัสสาวะ
เพอ่ื ลดปจั จยั เส่ยี งทางสขุ ภาพของประชาชน

BASE ON PROBLEM CHANGE

• ประเทศไทยได้มีการรณรงค์ลดบริโภคเค็มหรือลดโซเดียม ต้นแบบเคร่ืองตรวจวัดความเค็มที่ใช้วัดปริมาณโซเดียม
เพื่อให้ประชาชนเกิดความตระหนักถึงอันตรายของการบริโภค ในอาหารจากปัสสาวะเหมาะกับการตรวจสอบวัดความเค็ม
อาหารโซเดียมสูง ของอาหารไทย และสามารถวัดความเค็มได้ในปริมาณท่ีสูง
• การวเิ คราะหป์ รมิ าณโซเดยี มในปสั สาวะบง่ บอกถงึ ความผดิ กว่าอุปกรณ์จากต่างประเทศ และราคาถูกกว่า
ปกติในการท�ำงานของไตได้แต่การวิเคราะห์ปริมาณโซเดียมใน
ห้องปฏิบัติการมีค่าใช้จ่ายสูงและต้องใช้เวลาในการตรวจ
วิเคราะห์ผล
• เครื่องตรวจวัดความเค็มในอาหารที่ไทยใช้อยู่ส่วนมากเป็น
เทคโนโลยีน�ำเข้าจากต่างประเทศ แต่ค่าความเค็มไม่ตรงกับ
บริบทของอาหารไทย

NEW SMART ไตรพลัง

พัฒนาเครื่องมืออย่างง่ายที่สามารถตรวจวัดระดับ •A
ปรมิ าณโซเดยี มทงั้ ทใ่ี ชต้ รวจในอาหารทเ่ี หมาะสมกบั บรบิ ทของ
คนไทย และอาหารไทย

1A
Knowledge Social

เคร่อื งตรวจความเคม็ | 3 7

COMMUNITY :พ' ใกล้ตัว ช่วยได้ ร
WELLNESS
A เน้นการท�ำงานโดยคนใกล้บ้าน
ผู้ติดสุราเร้ือรัง ซ่ึงหมายถึงบุคลากรทีมสุขภาพใน
คนช่วยสมานใจ พ้ืนที่เพ่ือสมานใจให้สามารถลด
กลุ่มผู้ติดสุราเร้ือรัง รุนแรง ละ เลิก การดื่มสุราได้อย่างต่อ
เป็นปัญหาเชิงซ้อน และต้องการ การให้การสนับสนุนในการบ�ำบัด เนื่องและยั่งยืน
การบ�ำบัดดูแลต่อเนื่องระยะยาว ดูเเล ทั้งการให้ความรู้ การดูแล
ท�ำให้ผู้ติดสุราหลังรับการรักษา ฟื้นฟูสภาพร่างกาย การช่วย PL ¥
และจ�ำหน่ายสู่ชุมชนไม่สามารถ เหลือด้านอ่ืนๆ เช่น การหางาน
ลด ละ เลิกการด่ืมสุราได้อย่าง
ยั่งยืน และมีการกลับมารักษาซ้�ำ ••
จ�ำนวนมาก
o

o

3 8 | ใกลบ้ ้าน สมานใจ

05 ใกล้บ้าน สมานใจ
โปรแกรมการบ�ำบัดดูแลเชิงรุกในชุมชนส�ำหรับผู้ติดสุรา

โปรแกรมบ�ำบัดดูแลและฟื้นฟูสภาพผู้ติดสุราเชิงรุกในชุมชนส�ำหรับผู้ดื่มสุราแบบติด
(Alcohol Dependence) หลงั จำ� หนา่ ยจากการบำ� บดั รกั ษาเพอ่ื เปน็ การดแู ลระยะยาว
หลงั การรกั ษาทเี่ นน้ การปอ้ งกนั การกลบั ไปดม่ื สรุ าซำ้� มงุ่ สง่ เสรมิ การลด ละ เลกิ การดมื่
สรุ าอยา่ งตอ่ เนอ่ื งและยงั่ ยนื และเพมิ่ คณุ ภาพชวี ติ ใหส้ ามารถอยใู่ นครอบครวั และสงั คม
ไดอ้ ยา่ งมคี วามสขุ

ฒเรุ่ความเปน็ มาและความส�ำคญั (Base on problem) INNOVATION
PROCESS
ประเทศไทยมีผู้ติดสรุ าทัง้ หมด 2.94 ลา้ นคน โดยเขา้ รับการบำ� บัดรักษาจำ� นวน 120,000 ราย และ
มีโอกาสกลับไปดื่มสุราซ�้ำมากกว่า 50% ภายใน 6 เดือนแรก และต้องกลับมารักษาซ�้ำในโรงพยาบาล _
ในปี 2553 สสส. ภายใต้แผนงานวิจัยระบบสุรา (ผรส.) ได้พัฒนารูปแบบการดูแลผู้มีปัญหาการดื่มสุรา
ในระบบสุขภาพ (Integrated Management of Alcohol Intervention Program; I-MAP Health) PROMPT
ขน้ึ ในพนื้ ท่ี 10 จังหวัดประกอบดว้ ยมาตรการหลัก 4 มาตรการคอื PROPOSAL
1) มาตรการจดั การระยะแรกเพอ่ื ค้นหาผู้ท่มี ปี ัญหาจากการด่มื สุราใหไ้ ด้ตง้ั แตร่ ะยะเริ่มแรกและให้การ เร)่ PROTOTYPE
ดแู ลรกั ษาเบ้ืองต้น SUSTAINING
2) มาตรการบำ� บดั รกั ษาภาวะถอนพษิ สรุ าและโรครว่ มทางกาย เพอื่ ปอ้ งกนั และรกั ษาภาวะขาดสรุ าและ SCALING
โรคทางกายที่พบรว่ ม SYSTEM CHANGE
3) มาตรการการบำ� บัดรักษาและฟนื้ ฟูสภาพ เพื่อเสรมิ สรา้ งแรงจูงใจในการละ ลด เลิกดืม่ และน�ำเข้า
สขู่ บวนการบำ� บัดฟ้นื ฟทู างจติ ใจ ป้องกันการกลบั ด่ืมซำ้� ใกล้บา้ น สมานใจ | 3 9
4) มาตรการดูแลระยะยาวหลงั การรกั ษา เพือ่ ใหผ้ ูป้ ่วยสามารถคงอยูใ่ นสงั คมได้โดยไม่ดืม่ สุรา

ผตู้ ดิ สรุ าทเี่ ขา้ รบั การรกั ษาในระบบสขุ ภาพและจำ� หนา่ ยสชู่ มุ ชนมกี ารกลบั ฐ
มารักษาซำ้� สูงมากกวา่ 1 ครงั้ ใน 1 ปี กอ่ ใหเ้ กดิ ผลกระทบทร่ี ุนแรงท้งั ตอ่ ผูต้ ิด
สรุ า ครอบครวั เศรษฐกจิ สงั คมและระบบสขุ ภาพอยา่ งมาก โดยเฉพาะภาระดา้ น ccorners nd«"“ ',
งบประมาณของรฐั และกระทรวงสาธารณสขุ ดงั นนั้ หากสามารถชว่ ยใหผ้ ตู้ ดิ สรุ า
ลด ละ เลิก การด่มื สุราและไมก่ ลับมารกั ษาซำ�้ ได้ใน 1 ปี จะสามารถเพิม่ คณุ ภาพ gfwtf Lag]
ชวี ติ ของผตู้ ดิ สรุ าและผเู้ กยี่ วขอ้ งและลดภาระของประเทศจากคา่ รกั ษาพยาบาล
ได้ ในการจดั การกบั ปญั หาการด่ืมสรุ าและการบำ� บัดดแู ลในชมุ ชนของประเทศ 4ร่ร-ิ พ
ในปจั จบุ ันเน้นการใช้มาตรการทางสงั คมในการจัดการกับปัญหาการดม่ื สรุ าซ่ึง
สามารถชว่ ยลดปญั หาการดม่ื ในนกั ดมื่ ทว่ั ไป แตไ่ มใ่ ชก่ ลมุ่ ผตู้ ดิ สรุ าเรอ้ื รงั รนุ แรง
ทเี่ ปน็ ปญั หาเชงิ ซอ้ น และตอ้ งการการบำ� บดั ดแู ลตอ่ เนอ่ื งระยะยาว ขณะเดยี วกนั
บคุ ลากรสขุ ภาพยงั ไมม่ แี นวทางในการบำ� บดั ดแู ลและตดิ ตามผตู้ ดิ สรุ าอยา่ งตอ่
เน่ืองและเป็นระบบ ท�ำให้ผู้ติดสุราหลังรับการรักษาและจ�ำหน่ายสู่ชุมชน
ไม่สามารถลด ละ เลิกการด่ืมสุราได้อย่างย่ังยืน และมีการกลับมารักษาซ้�ำ
จ�ำนวนมาก

,?!» “โปรแกรมใกล้บ้าน สมานใจเป็น
นวตั กรรมจากการวิจยั เชงิ ปฏบิ ตั ิการ
r'l แบบมีสว่ นร่วม เน้นการท�ำงานโดย
4 0 | ใกลบ้ ้าน สมานใจ คนใกลบ้ า้ น ซึ่งหมายถงึ บุคลากรทีม

สุขภาพในพนื้ ท่เี พื่อสมานใจให้
สามารถลด ละ เลิก การดื่มสุราได้

อย่างต่อเนอื่ งและยั่งยนื

ฒวิธีการท�ำงานที่สร้างจุดเปลี่ยน (New Smart) การพัฒนาโปรแกรม “ใกล้บ้าน สมานใจ”

โปรแกรมใกล้บ้าน สมานใจ หรือโปรแกรมการบ�ำบัดดูแลเชิงรุกในชุมชน ระยะท่ี 3
(Program of Assertive Community Treatment: PACT) พัฒนาโดย การวิจัยทดลองแบบสุ่ม
ดร.หรรษา เศรษฐบุปผาและคณะ ซ่ึงเป็นความร่วมมือระหว่างคณะพยาบาล และมีกลุ่มควบคุม (RCT)
ศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ โรงพยาบาลสวนปรุง และโรงพยาบาลจอมทอง
จังหวัดเชียงใหม่ โปรแกรมนี้พัฒนาตามแนวคิดการบ�ำบัดดูแลเชิงรุกในชุมชน ระยะท่ี 2
ของสเตนและแซนตอส (Stein & Santos, 1998) ร่วมกับการทบทวน การวิจัยเชิงปฏิบัติการ
วรรณกรรมและศึกษาสถานการณ์ในบริบทของสังคมไทย โดยได้ด�ำเนินการ
พัฒนาโปรแกรมตน้ แบบในจงั หวัดเชียงใหม่ โดยมวี ตั ถปุ ระสงค์ 3 ประการ คือ แบบมีส่วนร่วม
1) ศกึ ษาสถานการณค์ วามตอ้ งการการดแู ลเชงิ รกุ ในชมุ ชนสำ� หรบั ผตู้ ดิ สรุ า ระยะท่ี 1
2) พฒั นาแนวทางการดูแลผู้ตดิ สรุ าตอ่ เนือ่ งหลังจ�ำหน่ายตามแนวคิด การวิจัยเชิงคุณภาพ
การบำ� บดั
3) ศกึ ษาประสทิ ธผิ ลของโปรแกรมใกลบ้ า้ น สมานใจ ภายใตก้ ารสนบั สนนุ
ของแผนงานการบ�ำบัดฟื้นฟูทางเลือกในผู้มีปัญหาการดื่มสุรา (ผลส.) แผน
งานการพัฒนาระบบการดูแลผู้มีปัญหาการด่ืมสุรา (ผรส.) แผนงานวิชาการ
พฒั นารูปแบบการดูแลผเู้ สพสารเสพตดิ ในชมุ ชน สสส.

การดำ� เนนิ การวจิ ยั ไดด้ ำ� เนนิ การเรม่ิ ตน้ จากพนื้ ทภี่ าคเหนอื โดยกระบวนการวจิ ยั เชงิ คณุ ภาพ (Qualitative
study) ควบคู่ไปกับการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม และการวิจัยแบบสุ่มและมีกลุ่มควบคุม
(Randomized Control Trial: RCT) ตอ่ จากนนั้ คณะทำ� งานไดข้ ยายพนื้ ทก่ี ารดำ� เนนิ การโปรแกรมใกลบ้ า้ น สมานใจ
ไปยังพื้นท่ี 4 ภาคของประเทศเพ่ือศึกษาความเป็นไปได้ผลลัพธ์ทางคลินิก และกระบวนการใช้เวลา 1 ปี โดย
ดำ� เนนิ การทจี่ งั หวดั เชยี งราย จงั หวดั อบุ ลราชธานี จงั หวดั ชลบรุ ี และจงั หวดั สรุ าษฎรธ์ านจี นไดน้ วตั กรรมสำ� หรบั
ผู้ติดสุราที่สามารถช่วยให้ผู้ติดสุราลด ละ เลิก การดื่มสุรา เพ่ิมคุณภาพชีวิตท่ีดีและลดการกลับมารักษาซ้�ำใน
ระบบสุขภาพไดอ้ ย่างมปี ระสิทธิผล
โปรแกรมใกลบ้ า้ น สมานใจประกอบด้วยชุดโปรแกรม 5 เลม่ ไดแ้ ก่ โปรแกรมใกล้บา้ น สมานใจ: โปรแกรม
การบ�ำบัด ดูแลเชิงรุกในชุมชนสำ� หรบั ผเู้ ปน็ โรคติดสุรา, ค่มู อื การดแู ลตนเองสำ� หรบั ผู้เป็นโรคตดิ สุรา, คมู่ อื การ
ดแู ล, ผเู้ ปน็ โรคตดิ สรุ าโดยญาต,ิ คมู่ อื การดแู ลผตู้ ดิ สรุ าสำ� หรบั บคุ ลากรสขุ ภาพ และแบบบนั ทกึ ใกลบ้ า้ น สมานใจ
โดยการด�ำเนินงานตามโปรแกรม เน้นการท�ำงานโดยคนใกล้บ้าน ซึ่งหมายถึงบุคลากรทีมสุขภาพในพ้ืนที่
เพือ่ สมานใจให้สามารถลด ละ เลกิ การดมื่ สุรา

ใกล้บ้าน สมานใจ | 4 1

การบ�ำบัดดูแลครอบคลุม ทีมสุขภาพจะติดตามเยี่ยมบ้านผู้ติดสุราและด�ำเนินการสังเกต
ใน 9 องคป์ ระกอบ ประเมิน ซักถาม ให้ความรู้ และฝึกทักษะส�ำหรับผู้ติดสุราและญาติ
ใน 3 ด้าน 9 องค์ประกอบ ได้แก่
คือวิธีการฟื้นฟูสภาพท่ีเก่ียวข้องกับทักษะการด�ำเนินชีวิต
ประจ�ำวัน (rehabilitative approach to daily living 1) การบ�ำบัดดแู ล (Treatment)
skills), การจดั การกบั ภาวะวกิ ฤต (crisis management),
โอกาสในการท�ำงาน (work opportunities), การจัดการ
เอกสาร (entitlements), การส่งเสริมสุขภาพ (health โดยเน้นให้ความรู้เกี่ยวกับเรื่องยา การจัดการกับภาวะวิกฤติ
promotion), การดแู ลเร่ืองยา (medication support), โดยผู้ป่วยและญาติเม่ือมีอาการเมา อาการถอนพิษสุรา หรืออาการ
การช่วยเหลือเรื่องที่พักอาศัย (housing assistance), เจ็บป่วยอันเนื่องมาจากสุรา ให้ค�ำปรึกษาท้ังเร่ืองท่ัวไปและเรื่องท่ี
การจดั การเรอื่ งคา่ ใชจ้ า่ ย (financial management) และ เก่ียวกับการลด ละ เลิกสุรา รวมถึงการช่วยดูแลเก่ียวกับกิจวัตร
การให้การปรึกษา (counseling) ประจำ� วนั การดแู ลความสะอาดของรา่ งกาย การรบั ประทานอาหารที่
เปน็ ประโยชน์ การพักผอ่ นนอนหลบั และการส่อื สารทมี่ ีประสทิ ธิภาพ
การบำ� บดั เชงิ รุกในชุมชน รู้จักใชค้ ำ� ขอโทษ ขอบคุณ และการเงยี บไม่โตแ้ ยง้ เป็นตน้
ตามแนวคดิ สเตนและชานต๊อด
2) การฟื้นฟสู ภาพ
การบำบัดดแู ล
Treatment โดยเนน้ การฟน้ื ฟสู ภาพรา่ งกายและจติ ใจ การออกกำ� ลงั กาย การ
 การดูแลเรอื่ งยา จดั การกบั ความเครยี ด การคดิ เชงิ บวก การฝกึ การควบคมุ ตนเอง เปน็ ตน้
 การจดั การกับภาวะวิกฤติ
 การใหค้ ำปรึกษา 3) การบรกิ ารสนบั สนุนประคับประคอง (Support services)
 การดูแลกิจวัตรประจำวัน

การฟนื้ ฟูสภาพ การบรกิ าร โดยเน้นการสร้างโอกาสในการท�ำงาน การส่งเสริมและหา
Rehabilitation สนบั สนุนประคับประคอง แหลง่ สนบั สนนุ ในการทำ� งานใหผ้ ตู้ ดิ สรุ าตามศกั ยภาพ และจดั หางาน
ในชุมชนเพื่อให้ผู้ติดสุราสามารถประกอบอาชีพได้ตามศักยภาพ และ
 การสง่ เสริมสุขภาพ Support Service มีแหล่งสนับสนุนในการประกอบอาชีพ ยอมรับในการให้โอกาสใน
 การสร้างโอกาสในการทำงาน การทำ� งานและไดร้ บั การยอมรบั ในการทำ� งาน รวมถงึ มคี วามรเู้ กย่ี วกบั
 การเขา้ รบั บรกิ ารสุขภาพ ผลกระทบของการดื่มสุราต่อการท�ำงานการเข้าบริการด้านสุขภาพ
 การดูแลที่อยู่อาศัย จากสถานบริการสุขภาพ และเข้าใจขั้นตอนการรับบริการสุขภาพได้
 การจัดการเงิน อย่างถูกต้องรวมถึงการจัดบ้าน การจัดส่ิงแวดล้อมภายในบ้านและ
บรเิ วณรอบบา้ นใหส้ ะอาด นา่ อยแู่ ละมคี วามปลอดภยั เพอื่ ใหผ้ ตู้ ดิ สรุ า
มกี ารจดั สงิ่ แวดลอ้ ม และอยใู่ นสงิ่ แวดลอ้ มทสี่ ะอาด ปลอดภยั เหมาะสม
การบรหิ ารจัดการการเงนิ การอดเหล้าแลว้ ออมเงิน เป็นต้น

4 2 | ใกลบ้ ้าน สมานใจ