ฐานกิจกรรมการเรียนรู้การเลี้ยงปลา

5. ฐานกิจกรรมการเรียนรู้การเลี้ยงปลา

1. นักศึกษา/ประชาชนลงชอ่ื เข้ารว่ มกิจกรรมประจาฐาน
2. นกั ศกึ ษา/ประชาชนศกึ ษาเอกสาร ตารา รูปภาพ และป้ายนเิ ทศเก่ยี วกับฐานการเรยี นรู้
โดยการสังเกต สอบถาม และเรียนรูด้ ว้ ยตนเอง

3. นักศึกษา/ประชาชนรับแบบบันทึกการเรยี นรปู้ ระจาฐานการเรยี นรู้
4. ครู/วิทยากรประจาฐานจดั กระบวนการเรยี นเรียนรตู้ ามแผนการจัดการเรยี นรู้
5. นกั ศกึ ษา/ประชาชนซักถามปญั หา วพิ ากษ์ และสรุปรว่ มกันกับนกั ศกึ ษาประจาฐานการเรียนรู้

และครูประจาฐานการเรียนรู้
6. นกั ศกึ ษา/ประชาชนรับแบบประเมินผลการศึกษาฐานการเรียนรู้
7. สน้ิ สุดกระบวนการเรยี นรู้

ขน้ั ตอนการเลีย้ งปลานลิ ในบ่อดิน
1. กาจัดวัชพชื และพนั ธุ์ไม้น้าต่าง ๆ เช่น กก หญ้า ผกั ตบชวาใหห้ มดโดยนามากองสุมไวแ้ หง้ แล้ว

นามาใช้เปน็ ปุ๋ยหมักในขณะทปี่ ลอ่ ยปลาลงเลีย้ ง ถา้ ในบ่อเกา่ มเี ลนมากจาเป็นตอ้ งสาดเลนขึน้ โดยนาไปเสรมิ คดั
ดินทีช่ ารุด หรอื ใชเ้ ป็นปุ๋ยแกพ่ ชื ผัก ผลไม้ พรอ้ มทงั้ ตกแตง่ เชงิ ลาดและอดั ดินให้แนน่ ดว้ ย
กาจัดศัตรูของปลานลิ ไดแ้ ก่ ปลาจาพวกกนิ เนอื้ เชน่ ปลาชอ่ น ปลาชะโด ปลาหมอ ปลาดุก นอกจากนก้ี ม็ สี ตั ว์

จาพวก กบ เขยี ด งู เป็นตน้ โดยวธิ รี ะบายนา้ ออกให้เหลือนอ้ ยที่สดุ การกาจัดศัตรขู องปลาอาจใช้โล่ต๊ิน
สด หรือแห้ง ประมาณ 1 กิโลกรัม ปริมาณของนา้ ในบ่อ 100 ลกู บาศก์เมตร คือทุบหรือบดโลต่ ิน๊ ให้
ละเอียด นาลงแช่น้าประมาณ 1-2 ปบ๊ี ขยาโลต่ ิ๊นเพอื่ ให้นา้ สขี าวออกมาหลาย ๆ คร้ังจนหมดนาไปสาดใหท้ วั่

บอ่ ศัตรพู วกปลาจะลอยหวั ขึ้นมาภายหลงั โล่ต๊ินประมาณ 30 นาที ใชส้ วิงจบั ข้นึ มา ทเี่ หลือตายพืน้ บ่อจะลอย
ในวันรุ่งข้ึน สว่ นศตั รจู าพวกกบเขยี ดงจู ะหนีออกจากบ่อไป และก่อนปล่อยปลาลงเลี้ยง ควรจะทิง้ ระยะไว้
ประมาณ 7 วนั เพ่ือใหฤ้ ทธิ์ของโลต่ ิน๊ สลายตัวไปหมดเสียก่อน

2. การใสป่ ุ๋ย โดยปกติแลว้ อปุ นสิ ยั ในการกินอาหารของปลานิลจะกนิ อาหารจาพวกแพลงกต์ อน
พชื และสัตว์ แหน สาหรา่ ย ฯลฯ ดงั น้นั ในบ่อเล้ียงปลาควรให้อาหารธรรมชาตดิ งั กล่าวเกิดขนึ้ อยู่เสมอ
จึงจาเปน็ ตอ้ งใสป่ ยุ๋ ลงไปเพือ่ ละลายเป็นธาตุอาหาร ซึ่งพืชนา้ ขนาดเลก็ จาเปน็ ใชใ้ นการปรงุ อาหารและ

เจริญเตบิ โตโดยกระบวนการสังเคราะห์แสง ซึง่ เปน็ โซอ่ าหารอนั ดบั ต่อไป คอื แพลงก์ตอนสัตว์ ไดแ้ ก่ ไร่
นา้ และตวั อ่อนของแมลง ปุย๋ ท่ใี ช้ ไดแ้ ก่ มูลววั ควาย หมู เป็ด ไก่ นอกจากปุ๋ย ทีไ่ ด้จากมลู สัตวแ์ ล้วก็อาจใช้ปุย๋
หมักจาพวกหญา้ และฟางขา้ วป๋ยุ สดตา่ ง ๆ ได้เช่นเดยี วกนั อตั ราสว่ นการใสป่ ๋ยุ คอกในระยะแรก ควรใส่

ประมาณ 250-300 กก./ไร่/เดอื น สว่ นในระยะหลงั ควรลดลงเพียงครงึ่ หนงึ่ หรอื สงั เกตจากสีของนา้ ในบอ่
ถา้ ยังมสี เี ขียวออ่ นแสดงว่ามอี าหารธรรมชาติ เพียงพอ ถา้ น้าใสป่ ราศจากอาหาร ธรรมชาติกเ็ พม่ิ อัตราส่วนให้
มากข้นึ และในกรณที ห่ี าป๋ยุ คอกไมไ่ ด้ก็ อาจใช้ปุ๋ยวิทยาศาสตร์ สูตร 15 : 15 : 15 ใส่ประมาณ 5 กก./ไร่/

เดอื น กไ็ ด้ วธิ ีใสป่ ุ๋ย ถ้าเปน็ ป๋ยุ คอกควรตาก บอ่ ให้แหง้ เสยี กอ่ น เพราะป๋ยุ สดจะทาใหน้ ้ามแี กส๊ จาพวก
แอมโมเนียละลายอยู่นา้ หนกั มากเป็นอตั รายตอ่ ปลา การใสป่ ยุ๋ คอกใช้วธิ หี ว่านลงไปในบอ่ ใหล้ ะลายน้า
ท่ัว ๆ บอ่ สว่ นป๋ยุ หมักหรือป๋ยุ สดนนั้ ควร กองสมุ ไว้ ตามมมุ บอ่ 2-3 แหง่ โดยมไี มป้ กั ลอ้ มเปน็ คอกรอบกองปุ๋ย

เพ่ือปอ้ งกันมใิ หส้ ่วนท่ียังไมส่ ลายตวั กระจดั กระจาย
3. อัตราปลอ่ ยปลาเลี้ยงในบอ่ ดิน ขน้ึ อยู่กบั คุณภาพนา้ อาหาร และการจัดการเป็น

สาคญั โดยทว่ั ไป จะปล่อยลกู ปลาขนาด 3-5 ซม. ลงเลยี้ งในอตั รา 1-3 ตวั /ตารางเมตร หรอื 2,000 -

5,000 ตัว/ไร่
4. การใหอ้ าหาร การใสป่ ๋ยุ เป็นการใหอ้ าหารแกป่ ลานิลที่สาคัญมากวิธหี นงึ่ เพราะจะไดอ้ าหาร

ธรรมชาติ ทม่ี โี ปรตีนสูงและราคาถูก แตเ่ พ่ือเปน็ การเร่งใหป้ ลาท่ีเล้ียงเจริญเติบโตขึ้นหรือถกู ตอ้ งตามหลกั

วชิ าการ จึงควรให้อาหารจาพวกคารโ์ บไฮเดรทเปน็ อาหารสมทบด้วย เช่น รา ปลายขา้ ว กากมะพรา้ ว มนั
สาปะหลงั หน่ั ต้ม ให้สุก และเศษเหลอื ของอาหารที่มโี ปรตนี สูง เช่น กากถัว่ เหลืองจากโรงทาเต้าหู้ กากถั่ว
ลสิ ง อาหารผสมซง่ึ มปี ลาป่น ราข้าว ปลายขา้ ว มจี านวนโปรตนี ประมาณ 20% เศษอาหารท่เี หลอื จากโรงครัว

หรือภตั ตาคาร อาหารประเภทพชื ผัก เชน่ แหนเปน็ สาหรา่ ย ผักตบชวาสับใหล้ ะเอยี ด เปน็ ต้น อาหารสมทบ
เหลา่ นีค้ วรเลือกชนดิ ท่มี รี าคาถกู และหาได้สะดวกส่วนปริมาณที่ให้ก็ไมค่ วรเป็น 4% ของนา้ หนกั ปลาที่
เลี้ยง หรอื จะใช้วธิ สี งั เกตจากปลาที่ข้นึ มากนิ อาหารจากจดุ ทใี่ ห้เป็นประจา คอื ถ้ายังมีปลานลิ ออกันอยมู่ าก

เพื่อรอกินอาหารกเ็ พิม่ จานวนอาหารมากขึน้ ตามลาดับทกุ 1-2 สัปดาห์ ในการให้อาหารสมทบมขี ้อพงึ ควร
ระวงั คือ ถ้าปลากนิ ไมห่ มด อาหารจมพืน้ บอ่ หรือละลายนา้ มากก็ทาใหเ้ กิดนา้ เน่าเสียเป็นอันตรายตอ่ ปลาที่
เลย้ี ง และ/หรอื ต้องเพม่ิ ค่าใชจ้ า่ ยในการสบู ถ่าย เปลีย่ นนา้ บอ่ ย ๆ

การเจรญิ เตบิ โตและผลผลิต
ปลานลิ เปน็ ปลาทม่ี กี ารเจรญิ เตบิ โตเร็ว เม่อื ได้รบั การเลยี้ งดอู ย่างถูกตอ้ งจะมีขนาดเฉลี่ย 500 กรัม ใน

เวลา 1 ปี ผลผลิตไม่น้อยกว่า 500 กก./ไร่/ปี ในกรณีทเี่ ล้ียงในกระชงั ท่ีคุณภาพนา้ ดีมอี าหารสมทบอยา่ ง
สมบรู ณ์ สามารถใหผ้ ลผลติ ไมน่ อ้ ยกวา่ 5 กโิ ลกรมั /ลูกบาศกเ์ มตร

การจับจาหนา่ ยและการตลาด
ระยะเวลาการจับจาหนา่ ย ไม่แน่นอนขึ้นอยกู่ ับขนาดของปลานิลและความตอ้ งการของ

ตลาด โดยทวั่ ไปเปน็ ปลานลิ ทปี่ ลอ่ ยลงเลย้ี งในบอ่ ร่นุ เดยี วกนั ก็จะใชเ้ วลาประมาณ 1 ปี จึงจะจับ
จาหน่าย เพราะปลานลิ ท่ไี ด้จะมนี า้ หนักประมาณ 2-3 ตวั ต่อกิโลกรมั ซ่ึงเป็นขนาดทีต่ ลาดที่ต้องการส่วน
ปลานลิ ที่ปลอ่ ยลงเลยี้ งหลายรนุ่ ในบอ่ เดียวกนั ระยะเวลาการจบั จ่ายจาหน่ายก็ขึ้นอยกู่ บั ราคาปลาและ
ความต้องการของผ้ซู อ้ื การจบั ปลาทาได้ 2 วิธี ดงั นี้

1. จับปลาแบบไมว่ ิดบอ่ แหง้ จะใชอ้ วนตาหา่ งจับปลา เพราะจะไดป้ ลาท่มี ีขนาดใหญต่ ามที่
ตอ้ งการ การตีอวนจบั ปลากระทาโดยผู้จบั จาหน่ายและยืนเรยี งแถวหนา้ กระดานโดยมรี ะยะห่างกนั
ประมาณ 4.50 เมตร โดยอยูท่ างดา้ นหน่งึ ของบ่อแล้วลากอวนไปยงั อีกดา้ นหนง่ึ ของบอ่ ตามความยาวแล้ว
ยกอวนขึ้น หลกั จากนน้ั กน็ าสวิงตักปลาใสเ่ ข่งเพื่อชัง่ ขาย ทาเชน่ นีเ้ ร่ือยไปจนได้ปริมาณตามท่ตี อ้ งการ
สว่ นปลาเลก็ ก็คงปลอ่ ยเลีย้ ง

2. จับปลาแบบวดิ บอ่ แหง้ กอ่ นทาการจบั ปลาจะตอ้ งสบู นา้ ออกจากบอ่ ใหเ้ หลอื น้อยแลว้ จงึ ตอี วนจบั
ปลาเชน่ เดยี วกบั วธิ ีแรก จนกระทง่ั ปลาเหลอื จานวนน้อยจงึ สบู นา้ ออกจากบ่ออกี คร้งั หน่ึง และขณะเดยี วกนั ก็ตี
นา้ ไลป่ ลาใหไ้ ปรวมกันอยใู่ นรอ่ งบอ่ ร่องบอ่ นจี้ ะเป็นสว่ นทลี่ กึ อยดู่ า้ นหนึ่งของบอ่ เมื่อนาไปบอ่ แหง้ ปลาก็จะมา
รวมกนั อยทู่ รี่ ่องบอ่ และเกษตรกรผเู้ ล้ียงปลาก็จบั ปลาขนึ้ จาหน่ายต่อไป การจบั ปลาลักษณะนสี้ ว่ นใหญจ่ ะทา
ทุกปใี นฤดแู ลง้ เพอ่ื ตากบอ่ ใหแ้ หง้ และเริ่มต้นเล้ียงปลาในฤดกู ารผลติ ตอ่ ไป

ตลาดของปลานลิ ส่วนใหญ่ยงั ใชบ้ ริโภคในตา่ งประเทศ อย่างไรก็ตาม มีโรงงานหอ้ งเย็นเรมิ่ รับซ้อื
ปลานลิ ปลานลิ แดง เพอ่ื แปรรูปสง่ ออกจาหน่ายต่างประเทศ เชน่ สหรฐั อเมริกา อติ าลี ฝร่งั เศส ออสเตรเลยี
เป็นต้น โดยโรงงานจะรบั ซื้อปลาขนาด 400 กรัมข้นึ ไป เพื่อแชแ่ ขง็ ส่งออกทงั้ ตัว และรบั ซอ้ื ปลาขนาด
100-400 กรมั เพื่อแลเ่ ฉพาะเนอ้ื แช่แขง็ หรือนาไปแปรรปู เพอื่ สง่ ออกต่อไป