e-book ระบบนิเวศ ชั้นม.3

แนะนาการใชง้ าน

คลิกเพือ่ ไปหน้าถดั ไป
คลิกเพื่อย้อนกลับ
คลิกเพื่อกลับไปหนา้ แรก
คลิกเพื่อไปหน้าสุดท้าย
คลิกเพือ่ กลับมาหนา้ สารบัญ
คลิกเพือ่ ปิดหนังสือ/ปิดโปรแกรม
คลิกเพือ่ ศึกษาข้อมลู เพิ่มเติม

ก

คานา

หนังสืออิเล็กทรอนิกส์ เรื่อง ระบบนิเวศ กลุ่มสาระการเรียนรู้วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี
สาหรับนักเรียนช้ันมัธยมศึกษาปีที่ 3 จัดทาขึ้นเพือ่ ให้นักเรียนใช้ประกอบการเรียนการสอนในช่ัวโมง
เรียนและสามารถศึกษาได้ตามต้องการ ประกอบด้วยเน้ือหาเกีย่ วกับข้อมูลพ้ืนฐานต่าง ๆ ของระบบ
นิเวศ โครงสร้างของระบบนิเวศ องค์ประกอบของระบบนิเวศ ความสัมพันธ์ของสิ่งมีชีวิตในระบบ
นิเวศ การถ่ายทอดพลังงานและการสะสมสารพิษในระบบนิเวศ รวมท้ังวัฏจักรของสารในระบบ
นิเวศ การจัดทาหนังสืออิเล็กทรอนิกส์ มีวัตถุประสงค์ เพื่อผลิตสื่อการเรียนการสอนที่ทันสมัย
ส่งเสริมให้มีการศึกษาค้นคว้าผ่านสื่อเทคโนโลยี สามารถศึกษาได้ท้ังในเวลาเรียนและนอกเวลา
เรียน โดยไม่จากดั เวลา

การจัดทาหนังสืออิเล็กทรอนิกส์เล่มน้ี ผู้จัดทาขอขอบพระคุณผู้เชี่ยวชาญทุกท่านที่ให้ความ
ช่วยเหลือ และหวังเป็นอย่างยิ่งว่าจะอานวยประโยชน์ต่อผู้เรียนและผู้ที่สนใจให้เกิดความเข้าใจได้
เป็นอย่างดี

ผ้จู ดั ทา

ข

สารบัญ หน้ า
ก
รายการ ข
แนะนาการใชง้ าน ค
คานา ง
สารบญั
จุดประสงคก์ ารเรยี นรู้ 1
ระบบนิ เวศ 3
4
ความหมายของระบบนิ เวศ 5
ประเภทของระบบนิ เวศ 14
โครงสรา้ งของระบบนิเวศ 23
องคป์ ระกอบของระบบนิเวศ 33
ความสัมพนั ธข์ องส่ิงมชี วี ติ ในระบบนิเวศ 39
การถา่ ยทอดพลงั งาน – การสะสมสารพษิ ในระบบนิเวศ 40
วฏั จกั รของสาร
สรุปทบทวน
แบบฝึกหัด

ค

จดุ ประสงค์การเรียนรู้

1. อธบิ ายปฏสิ ัมพันธข์ ององคป์ ระกอบของระบบนิเวศได้
2. อธบิ ายรูปแบบความสัมพันธส์ ่ิงมชี วี ิตกับส่ิงมชี วี ิตรูปแบบต่าง ๆ ได้
3. อธบิ ายการถา่ ยทอดพลังงานจากผ้ผู ลติ ไปยงั ผู้บรโิ ภคลาดบั ตา่ ง ๆ ได้
4. อธบิ ายความสัมพันธข์ องผู้ผลติ ผบู้ รโิ ภค และผู้ยอ่ ยสารอนิ ทรยี ์

ในระบบนิ เวศได้
5. อธบิ ายการสะสมสารพิษในโซอ่ าหารได้
6. สรา้ งแบบจาลองการถา่ ยทอดพลงั งานในสายใยอาหารได้
7. อธบิ ายแนวทางการรกั ษาสมดุลของระบบนิเวศได้

ง

ระบบนิ เวศ (Ecosystem)

ระบบนิเวศ (Ecosystem) หมายถึง
• กล่มุ ส่ิงมีชวี ิตทงั้ พืช สัตว์ และจุลินทรยี ท์ ่อี าศัย

อย่บู รเิ วณเดยี วกัน มีความสัมพันธก์ ัน
ระหว่างส่ิงมีชวี ิตกับส่ิงมีชวี ิต และ
ระหว่างส่ิงมีชวี ิตกับส่ิงไม่มีชวี ิต
อย่างเป็นระบบ
• โลกเป็นระบบนิ เวศท่ีมีขนาดใหญ่
ท่ีสุดเรยี กว่า โลกของส่ิงมชี ีวติ
(Biosphere)

1

โลก ลำดับขั้นของระบบนิ เวศ

(Biosphere) สิ่งมชี ีวิตชนิดต่างกันท่มี าอยู่รวมกัน
จ ะ มี ค ว า ม สั ม พั น ธ์ ใ น รู ป แ บ บ ใ ด
โลกเปน็ ระบบนิเวศที่ รปู แบบหนึง่
มขี นาดใหญท่ ี่สุด
ประกอบดว้ ย ระบบนเิ วศ กลมุ่ ส่งิ มชี วี ติ ประชากร ส่งิ มชี ีวติ
ส่ิงมชี วี ติ และ (Ecosystem) (Community)
ส่ิงไม่มชี วี ติ (Population) (Organism)
หน่วยความสัมพันธ์ สิ่งมีชีวิตหลาย
ระหว่างส่ิงมีชีวิตกับ ชนิดมาอาศัยอยู่ ส่ิงมีชีวิตชนิด ส่งิ มีชีวติ
สิ่งแวดล้อม ทั้งท่ี ใ น แ ห ล่ ง ท่ี อ ยู่ เดียวกันมาอาศยั ต้องการอาหาร
เ ป็ น สิ่ ง มี ชี วิ ต แ ล ะ เดียวกัน และมี อยูร่ ่วมกนั ใน นา้ และปจั จัย
ส่งิ ไม่มีชวี ิต ความสัมพนั ธ์กนั บรเิ วณเดยี วกัน ทางกายภาพ
และช่วงเวลา ในการ
เดยี วกนั ด้ารงชีวติ

2

ประเภทของระบบนิ เวศ

การแบ่งประเภทของระบบนิ เวศ โดยใชแ้ หล่งท่อี ยเู่ ป็นเกณฑ์

ระบบนิ เวศ

ระบบนิ เวศบนบก (Terrestrial Ecosystem): ระบบนิเวศในนำ้ (Aquatic Ecosystem):
ระบบนิ เวศที่กลุม่ ส่ิงมชี วี ติ ภายในระบบอาศัยอยู่ ระบบนิ เวศที่กล่มุ ส่ิงมีชวี ิตภายในระบบอาศัย
บนพื้นดิน เชน่ ระบบนิ เวศทุ่งหญา้ ระบบนิ เวศ อยใู่ นแหล่งนาต้ า่ งๆ เชน่ ระบบนิ เวศในสระ
บนขอนไม้ เป็นต้น ระบบนิ เวศในทะเล เป็นต้น

3

การแบ่งประเภทของระบบนิ เวศ โดยใชอ้ งค์ประกอบภำยในระบบนิเวศเป็นเกณฑ์

ระบบนิ เวศนำ้จืด ระบบนิ เวศนำ้เค็ม

ระบบนิ เวศป่ำไม้ ระบบนิ เวศป่ำชำยเลน

4

โครงสรำ้ ง โครงสรำ้ งของระบบนิเวศ
ของ
กลมุ่ ส่ิงมีชีวิต (Community): กลุ่มของส่ิงมชี วี ิตต่าง ๆ
ระบบนิ เวศ ท่อี าศัยอย่ภู ายในระบบนิ เวศ ซง่ึ อาจมีหน่ึ งชนิ ดหรอื
มากกว่าหน่ึ งชนิ ดข้นึ ไปกไ็ ด้

แหลง่ ท่ีอยู่ (Habitat): บรเิ วณท่มี สี ่ิงมชี วี ติ
อาศัยอยู่ เชน่ บรเิ วณท่งุ หญา้ ในหนองนา้
เป็นตน้

ส่ิงแวดลอ้ ม (Environment): องค์ประกอบท่ีไมม่ ี
ชวี ิต ซง่ึ มคี วามสัมพันธแ์ ละเก่ยี วข้องกบั ระบบ
นิ เวศ เชน่ อากาศ แสง นา้ ดิน แรธ่ าตุ เป็นต้น

5

องค์ประกอบ
ของระบบนิ เวศ

แบ่งออกเป็น 2 ประเภท ดังน้ี

องค์ประกอบท่ีไมม่ ีชีวติ องค์ประกอบท่มี ีชีวิต

ส่วนทที่ าให้ระบบนิ เวศ ส่ิงมีชวี ิตทกุ ชนิ ดทอี่ าศัย
เกิดความสมดลุ ซง่ึ มีอิทธพิ ลต่อ อย่ใู นระบบนิ เวศ
การดารงชวี ิตและการกระจาย
เชน่ พืช จุลินทรยี ์ สัตว์
ของส่ิงมชี วี ติ ในระบบนิ เวศ โดยส่ิงมีชวี ิตแต่ละชนิ ดมี
หากขาดองค์ประกอบท่ีไมม่ ีชวี ติ ความสัมพันธก์ ับส่ิงมชี วี ิตชนิ ดอ่ืน
เหล่านี้ ส่ิงมีชวี ิตจะไม่สามารถ
และมคี วามสัมพันธ์
ดารงชวี ิตอย่ไู ด้ กับส่ิ งแวดล้อม

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

การถา่ ยทอดพลงั งานในระบบนิเวศ

พืชเป็นผู้ผลิตท่สี ามารถ เมื่อสั ตว์กินพืช และสั ตว์
สรา้ งอาหารเองได้ด้วย กิ น สั ต ว์ ต่ อ ไ ป อี ก ท อ ด ห น่ึ ง
การสั งเคราะห์ด้วยแสง พลังงานจากผู้ผลิตจะถ่ายทอด
โดยเปล่ียนพลังงานแสง ไปยังผู้บริโภคผ่านการกินของ
ให้เป็นพลังงานเคมี ส่ิงมีชีวิต เรียกความสัมพันธน์ ี้
ว่า โซอ่ าหาร (food chain)

ธรรมชาติส่ิงมีชวี ิตไม่ได้กิน
สัตว์เพียงชนิ ดเดียว แต่อาจกิน
มากกว่า 1 ชนิ ด จึงทาให้เกิด
โ ซ่ อ า ห า ร ห ล า ย โ ซ่ ท่ี มี ค ว า ม
ซบั ซอ้ นมากข้ึน
เรยี กความสัมพันธน์ ้ีว่า

สายใยอาหาร (food web)

ความสัมพนั ธข์ อง 23
ส่ิงมชี วี ติ รูปแบบใด

ทาใหเ้ กดิ การ
ถา่ ยทอดพลงั งาน

ในระบบนิ เวศ

24

25

26

27

28

29

30

31

สายใยอาหาร (Food web)

• โซอ่ าหารแต่ละโซอ่ าจมีความสัมพันธก์ ับโซอ่ าหารอน่ื ๆ ซง่ึ เกิดเป็นสายใยอาหาร
• สายใยอาหารของกลมุ่ ส่ิงมชี วี ิตทมี่ คี วามสลับซบั ซอ้ นมาก แสดงวา่ ผบู้ รโิ ภคมีทางเลอื ก
• ในการกินอาหารได้หลายทาง ส่งผลให้กล่มุ ส่ิงมีชวี ิตนั้นมีความมัน่ คงในการดารงชวี ิต

32

วฏั จกั รของสาร

33

•
•
•

34

วฏั จกั รคารบ์ อน

• ผผู้ ลติ สามารถดึงแกส๊ คารบ์ อนไดออกไซดใ์ นอากาศ มาใชใ้ นกระบวนการ
สังเคราะห์ดว้ ยแสง
• ผบู้ รโิ ภคไดร้ บั คารบ์ อนจาก
อาหารท่ีกนิ เข้าไป
• ผยู้ อ่ ยสลายจะไดร้ บั
คารบ์ อนจากกระบวนการ
ยอ่ ยสลายอนิ ทรยี สาร
• ส่ิงมีชวี ิตปลอ่ ยคารบ์ อน
คนื ส่ธู รรมชาตโิ ดยการหายใจออก
ซ่งึ ผูผ้ ลิตสามารถนากลบั ไปใชไ้ ด้อกี

35

วฏั จกั รไนโตรเจน

• พชื สามารถตรงึ ไนโตรเจน
ได้จากอากาศและในดนิ เพ่ือนา
ไปสรา้ งโปรตนี
• เมอ่ื สัตว์กินพืช จะไดร้ บั
ไนโตรเจนในรูปโปรตีนจากพืช
• เมอ่ื พืชและสัตว์ตายจะถูกย่อย
สลายเป็นเกลอื แอมโมเนีย
ซ่งึ บางส่วนถูกแบคทีเรยี
ในดนิ เปล่ยี นเป็นไนเตรต
• ไนเตรตจะถกู เปลย่ี นเปน็
แกส๊ ไนโตรเจน คนื สู่อากาศ
และถูกนากลับมาใชใ้ หม่

36

• ปมรากของพืชตระกลู ถวั่ • แอนาบีนาที่อยรู่ ว่ มกับแหนแดง
เกดิ จากแบคทีเรยี ไรโซเบยี ม สามารถตรงึ ไนโตรเจนจาก
ซ่งึ สามารถตรงึ ไนโตรเจน อากาศได้ โดยจะเปล่ยี นให้เป็น
จากอากาศและในดนิ ได้ สารประกอบไนโตรเจน

37

วฏั จกั รฟอสฟอรสั

• พืชนาฟอสฟอรสั จากธรรมชาตทิ ลี่ ะลายนา้ ไปใชแ้ ละเกบ็ สะสมไว้ในเซลล์
• เมื่อสัตว์กนิ พืชจะไดร้ บั ฟอสฟอรสั ผา่ นกระบวนยอ่ ยสลายสารอาหาร
• เมอื่ พืชและสัตว์ตาย แรธ่ าตุจะกลับลงส่ดู นิ พืชจะนาฟอสฟอรสั ไปใชใ้ นการเจรญิ เตบิ โต

ต่อไป
• การหมนุ เวยี นของฟอสฟอรสั ทเี่ กดิ ข้ึนในทะเล เกดิ จากการทบั ถมของซากปะการงั

เปลอื กหอย และโครงกระดกู สัตว์ ท่ีผา่ นกระบวนการสึกกรอ่ นตามธรรมชาติ

38

สรุปทบทวน เรอื่ ง ระบบนิเวศ

• ระบบนิ เวศ คือ กลุ่มส่ิงมชี วี ติ ไมว่ า่ จะเป็น พืช สัตว์ และจลุ ินทรยี ท์ อ่ี าศัยอยใู่ น
บรเิ วณเดยี วกนั และมคี วามสัมพันธเ์ กี่ยวข้องกนั เป็นระบบ

• ผผู้ ลิต คือ ส่ิงมชี วี ติ ท่สี ามารถสรา้ งอาหารเพ่ือใชใ้ นการดารงชวี ติ ได้เอง ซ่งึ เป็น
จดุ เร่มิ ตน้ ของพลงั งานในระบบนิ เวศ

• ผ้บู รโิ ภค คือ ส่ิงมชี วี ติ ทีไ่ มส่ ามารถสรา้ งอาหารไดเ้ อง จึงตอ้ งบรโิ ภคส่ิงมชี วี ติ
ชนิ ดอน่ื

• ผู้ยอ่ ยสลาย คือ ส่ิงมชี วี ติ ทไ่ี มส่ ามารถสรา้ งอาหารไดเ้ อง ดารงชวี ติ ดว้ ยการยอ่ ย
สลายซากของส่ิงมชี วี ติ ให้กลายเป็นสารอนิ ทรยี ์

• ส่ิงมชี วี ติ ในระบบนิ เวศ มคี วามสัมพันธเ์ กย่ี วข้องกันโดยการถ่ายทอดพลงั งานใน
รูปของโซอ่ าหารและสายใยอาหาร

• นา้ คารบ์ อน ไนโตรเจน และฟอสฟอรสั มกี ารหมนุ เวยี นเป็นวฏั จกั รในระบบ
นิ เวศ ทาให้ระบบนิ เวศอย่ใู นภาวะสมดลุ

39

40

41

42

43

44