ใบเนื้อหา บรรทัดเหล็ก

เอกสารประกอบการสอน หน่วยท่ี 2

รหสั วชิ า 20101-2009 ช่ือวิชา งานวัดละเอยี ดช่างยนต์ สอนครั้งที่ 2-3

ชือ่ หน่วย บรรทัดเหล็ก (Steel Rule) จำนวน 8 ช่วั โมง

ช่อื เร่ือง บรรทดั เหลก็ (Steel Rule) จำนวน 8 ชัว่ โมง

สาระสำคญั

บรรทัดเหล็กเป็นเคร่ืองมือวัดพ้ืนฐานใช้สำหรับวัดความยาวของชิน้ งาน ปกติจะทำจากเหล็กไร้
สนิม บรรทัดเหล็กมีหลายแบบหลายขนาด จึงสามารถเลือกใช้ได้ตามความต้องการ การแบ่งขีดสเกล
หรือขีดมาตราสำหรับวัด อาจจะมีเพียงด้านเดียว หรือทั้งสองด้านของบรรทัดเหล็กก็ได้ ความละเอียดที่
วัดได้จะมีต้ังแต่ 1/8 นิ้ว, 1/16 นิ้ว, 1/32 นิ้ว, 1/64 น้ิว และ 0.5 มิลลิเมตร, 1 มิลลิเมตร บรรทัดเหล็กมี
ความหนาต้งั แต่ 0.3-1 มิลลิเมตร

สาระการเรียนรู้

2.1 ลักษณะทว่ั ไปของบรรทดั เหลก็
2.2 ชนิดของบรรทดั เหลก็
2.3 ขดี มาตราบนบรรทัดเหล็ก
2.4 การอา่ นค่าวดั บรรทัดเหลก็
2.5 การใช้บรรทัดเหลก็ วดั งาน
2.6 การบำรุงรกั ษาบรรทัดเหลก็
2.7 งานวัดขนาดชนิ้ งานดว้ ยบรรทดั เหล็ก

วตั ถุประสงคเ์ ชงิ พฤติกรรม

1. บอกลักษณะทวั่ ไปของบรรทัดเหลก็ ได้ถูกตอ้ ง
2. จำแนกชนิดของบรรทดั เหล็กไดถ้ กู ต้อง
3. อธิบายขดี มาตราของบรรทัดเหลก็ ในระบบเมตรกิ ได้ถูกต้อง
4. อา่ นค่าบรรทดั เหลก็ ในระบบเมตรกิ ไดถ้ กู ตอ้ ง
5. อธบิ ายขดี มาตราของบรรทดั เหลก็ ในระบบอังกฤษไดถ้ กู ตอ้ ง
6. อา่ นค่าบรรทัดเหล็กในระบบอังกฤษไดถ้ กู ต้อง
7. บอกวธิ ีการใช้บรรทดั เหลก็ วดั ช้นิ งานท่ีถกู ต้องได้
8. บอกวิธีบำรงุ รกั ษาบรรทัดเหล็กได้ถูกตอ้ ง
9. ใช้บรรทัดเหล็กวดั ชิ้นงานได้ถูกต้อง
10. เพือ่ ใหม้ ีกจิ นสิ ัยในการทำงานด้วยความเป็นระเบียบเรยี บร้อย ประณีต รอบคอบและ

ตระหนักถึงความปลอดภยั

เอกสารประกอบการสอน หนว่ ยท่ี 2

รหสั วิชา 20101-2009 ช่ือวชิ า งานวัดละเอยี ดช่างยนต์ สอนคร้งั ท่ี 2-3

ชื่อหนว่ ย บรรทัดเหลก็ (Steel Rule) จำนวน 8 ชั่วโมง

ช่ือเรื่อง บรรทัดเหล็ก (Steel Rule) จำนวน 8 ช่ัวโมง

เน้อื หาสาระ

บรรทดั เหล็ก (Steel Rule)

2.1 ลกั ษณะทั่วไปของบรรทดั เหล็ก

บรรทัดเหล็กเปน็ เครอื่ งมอื วดั พ้นื ฐานใชส้ ำหรับวดั ความยาวของช้นิ งาน ปกติจะทำจาก
เหลก็ ไร้สนิม บรรทดั เหล็กมหี ลายแบบหลายขนาด จงึ สามารถเลอื กใช้ได้ตามความต้องการ การแบง่
ขดี สเกลหรอื ขีดมาตราสำหรับวัด อาจจะมีเพียงดา้ นเดียว หรือท้งั สองด้านของบรรทดั เหล็กกไ็ ด้ ความ
ละเอียดทว่ี ัดไดจ้ ะมีตง้ั แต่ 1/8 น้ิว, 1/16 นิว้ , 1/32 นิ้ว, 1/64 น้วิ และ 0.5 มิลลิเมตร, 1 มิลลิเมตร
บรรทัดเหลก็ มคี วามหนาตงั้ แต่ 0.3 – 1 มลิ ลเิ มตร สว่ นความกวา้ งและความยาวมหี ลายขนาด จึงเลือก
ใช้ไดต้ ามความเหมาะสม

2.2 ชนดิ ของบรรทัดเหล็ก

2.2.1 บรรทดั เหล็กท่วั ไป (Solid Steel Rule)
ทำจากเหลก็ เครื่องมือทมี่ ีลักษณะแข็ง บดิ งอไมไ่ ด้ มขี นาดทีใ่ ชว้ ดั ความยาวต้งั แต่ 4

น้วิ , 6 นิ้ว, 12 น้วิ ไปจนถงึ 72 นว้ิ ความกวา้ ง ประมาณ 1 นิ้ว ส่วนบรรทดั เหลก็ ในระบบเมตรกิ จะยาว
ต้ังแต่ 15 เซนตเิ มตร จนถึง 1 เมตร

ภาพที่ 2.1 แสดงลักษณะของบรรทัดเหล็กท่ัวไป
(ทมี่ า : อนันต์ โปดำ : 2553)

เอกสารประกอบการสอน หน่วยท่ี 2

รหสั วชิ า 20101-2009 ช่อื วชิ า งานวดั ละเอยี ดช่างยนต์ สอนครั้งท่ี 2-3

ชอ่ื หนว่ ย บรรทัดเหล็ก (Steel Rule) จำนวน 8 ชว่ั โมง

ชื่อเรื่อง บรรทดั เหล็ก (Steel Rule) จำนวน 8 ชั่วโมง

2.2.2 บรรทัดเหล็กชนิดหน้าแคบและงอตัวได้ (Narrow Flexible Rule)
บรรทัดชนิดนี้จะยาว 6 น้วิ กว้าง 1/2 นิ้ว หนา 1/64 นิ้ว ทำจากเหลก็ สปรงิ ชุบ

ผิวแขง็ และอบอ่อน สามารถงอตวั ไปมาได้ ใช้สำหรบั วดั รหู รือช่องเลก็ ๆ หรือระยะทส่ี น้ั กว่าความยาว
ของบรรทดั ชนิดนี้

ภาพท่ี 2.2 แสดงลักษณะของบรรทัดเหลก็ ชนิดหนา้ แคบและงอตัวได้

2.2.3 บรรทดั แบบขอเก่ียว (Hook Rule)
บรรทัดชนิดน้ีจะวัดช้ินงานได้สะดวก รวดเร็ว เพราะมีขอเกย่ี ว แม้ขอบของ

ช้นิ งานท่เี ป็นจุดอ้างองิ หรือเรม่ิ ตน้ สำหรบั การวดั จะมน หรอื ลบคมเปน็ มุมก็สามารถวัดไดส้ ะดวกและ
ถูกตอ้ งกว่าบรรทัดเหล็กชนดิ อ่ืน

ภาพท่ี 2.3 แสดงลักษณะของบรรทัดเหล็กแบบขอเก่ียว

เอกสารประกอบการสอน หน่วยที่ 2

รหสั วิชา 20101-2009 ชอื่ วชิ า งานวดั ละเอียดชา่ งยนต์ สอนครง้ั ท่ี 2-3

ชือ่ หน่วย บรรทัดเหล็ก (Steel Rule) จำนวน 8 ชว่ั โมง

ช่ือเร่ือง บรรทัดเหลก็ (Steel Rule) จำนวน 8 ช่วั โมง

2.2.4 บรรทดั ขนาดสนั้ (Shot Rule Set)
บรรทัดชนดิ น้ีจะมเี ปน็ ชุด ระบบอังกฤษจะประกอบดว้ ยบรรทัดขนาดสั้น 5

ขนาด คือ 1/4 นว้ิ , 3/8 น้วิ , 1/2 นว้ิ , 3/4 นิ้ว และ 1 นิ้ว และจะมดี า้ มยดึ สำหรับถอื วดั ทำให้วัดงาน
หรือวัดขนาดในมุมใหนกไ็ ด้ โดยสะดวกใชส้ ำหรบั วดั ขนาดของรอ่ งบา่ ในรูหรอื รอ่ งท่ีเปน็ ข้นั ๆ
ดังภาพที่ 2.4

ภาพท่ี 2.4 แสดงลกั ษณะของบรรทัดขนาดสั้น
(ที่มา : สัญชัย นครไทยภมู ิ : 2551 : 10)

2.3 ขีดมาตราบนบรรทัดเหล็ก

ขีดสเกลบนบรรทดั เหลก็ อาจจะมีทงั้ 2 ระบบมาตราวัดก็ได้ คอื ระบบอังกฤษ และระบบ
เมตรกิ แต่อย่คู นละด้าน ขีดมาตราจะเริม่ จากซ้ายมือ ให้อา่ นคา่ วัดไปทางขวามอื และความยาวของเส้น
หรือร่องท่ีขดี จะยาวไมเ่ ทา่ กันเสมอไปตลอดทุกขดี ท้ังน้ีเพือ่ เป็นข้อสงั เกตในการอา่ นเพื่อทีจ่ ะอ่านได้
สะดวกข้ึน

2.3.1 ขดี มาตราระบบอังกฤษ
หน่วยวัดความยาวของระบบอังกฤษที่ใช้ในงานเคร่ืองมือวัด คือ นิ้ว สำหรับขดี

มาตราหรอื สเกลบรรทัดเหล็ก โดยท่ัวไปจะแบง่ ระยะ 1 นิ้วออกเป็น 8 สว่ น นอกจากนยี้ งั แบ่ง
ละเอียดลงไปอีก 16 สว่ น 32 ส่วน และ 64 สว่ น ดังภาพที่ 2.5

เอกสารประกอบการสอน หนว่ ยท่ี 2

รหสั วิชา 20101-2009 ช่ือวิชา งานวดั ละเอียดชา่ งยนต์ สอนคร้ังที่ 2-3

ชอื่ หนว่ ย บรรทัดเหล็ก (Steel Rule) จำนวน 8 ชั่วโมง

ชื่อเรื่อง บรรทัดเหลก็ (Steel Rule) จำนวน 8 ช่ัวโมง

ภาพท่ี 2.5 แสดงขีดมาตราวัดระบบองั กฤษ
(ที่มา : สัญชยั นครไทยภมู ิ : 2551 : 25)
และหากเป็นการแบง่ แบบอา่ นเป็นทศนยิ ม จะแบง่ ได้ละเอยี ดสดุ 1/100 นวิ้ หรือ 0.01 น้วิ
2.3.2 ขดี มาตราระบบเมตรกิ
ความยาวระบบเมตรกิ หนว่ ยวัด คือ เมตร,เซนติเมตร,มิลลิเมตร จุดที่มคี วามยาวครบ
1 เซนตเิ มตร หรือ 10 มลิ ลเิ มตร จะมีตัวเลขกำกับไว้โดยตัวเลขจะเรมิ่ จาก 1,2,3.. และต่อไปเรื่อยๆ ถ้า
บรรทัดเหลก็ ทมี่ ีความยาวถึงหรือเกนิ กวา่ 1 เมตร ก็จะมีตัวเลข 1 ม. กำกับไว้เพือ่ แสดงระยะ 1 เมตร
ช่องสเกลในระบบเมตริก จะแบง่ เปน็ ช่องๆ ช่องหนึ่งๆ จะมคี วามยาวเทา่ กับ 1 มม. เมือ่ ครบ 10
ชอ่ ง หรือ 10 มม. จะมีตัวเลขกำกับไวแ้ ละยงั สามารถแบง่ ได้ละเอียดสุด คือ 0.5 มลิ ลเิ มตร ดังภาพท่ี 2.6

ภาพท่ี 2.6 แสดงขดี มาตราวัดระบบเมตริก
(ท่มี า : สัญชัย นครไทยภมู ิ : 2551 : 25)

เอกสารประกอบการสอน หนว่ ยท่ี 2

รหัสวชิ า 20101-2009 ช่ือวชิ า งานวดั ละเอียดชา่ งยนต์ สอนครั้งท่ี 2-3

ชอ่ื หนว่ ย บรรทัดเหลก็ (Steel Rule) จำนวน 8 ชั่วโมง

ชือ่ เรื่อง บรรทดั เหล็ก (Steel Rule) จำนวน 8 ช่ัวโมง

2.4 วธิ ีอ่านค่าวัดบรรทัดเหลก็

การอา่ นค่าวดั จะต้องพยายามอา่ นคา่ ของขดี มาตรา ท่ีอยู่ใกลจ้ ดุ ปลายความยาวของงานให้
มากทส่ี ุด และค่าวัดจะไมส่ ามารถอา่ น หรือวัดได้ละเอยี ดเกนิ ไปกวา่ ความละเอยี ดของสเกลทไี่ ด้แบง่ ไว้
ถ้าความยาวทอี่ ยู่ไมต่ รงกับขีดสเกลพอดี แต่อย่รู ะหว่างขีดทง้ั สองของสเกล ในกรณีน้ใี ห้อ่านคา่ ทใ่ี กล้กับ
ขดี สเกลทใี่ กลท้ ี่สุด และจะไมพ่ ยายามอ่านค่าความยาวทว่ี ัดใหน้ ้อยหรือมากกว่าขีดทใี่ กล้ทีส่ ุดน้ัน แมจ้ ะ
สามารถอา่ นค่าท่เี กนิ หรือน้อยกวา่ น้นั กต็ าม

2.4.1 การอา่ นขีดบรรทัดเหล็กระบบอังกฤษ
การอ่านคา่ ท่ีแบง่ ระยะ 1 นิว้ ออกเปน็ สว่ นๆ เชน่ ใน 1 นิว้ แบ่งออกเปน็ 8 ส่วน, 16

สว่ น,32 ส่วน และ 64 สว่ น ในแตล่ ะส่วนก็อ่านเป็น 1/8 นว้ิ , 1/16 นิ้ว, 1/32 น้ิว และ 1/64 นิ้ว
ตามลำดบั ถา้ ความยาวของงานมากกวา่ 1 นว้ิ ก็อ่านจำนวนเตม็ น้ิวก่อน แล้วตามด้วยเศษส่วน

ตัวอย่างที่ 1 ใน 1 น้วิ แบ่งออกเป็น 8 ส่วน หรือ 8 หนุ

0 1นวิ้ 1 2

A D
C

B

ภาพที่ 2.7 แสดงการอ่านคา่ บรรทัดเหลก็ ระบบอังกฤษ ค่าความละเอียด 1/8 นิ้ว

ระยะ A = 3/8 น้ิว หรอื 3 หนุ
ระยะ B = 4/8 น้วิ = 1/2 นว้ิ หรือ 4 หุน

ระยะ C = 1 นว้ิ หรือ 8 หุน

ระยะ D = 1 7 นิ้ว หรอื 1 น้วิ กบั 7 หุน

8

เอกสารประกอบการสอน หน่วยที่ 2

รหัสวิชา 20101-2009 ชอื่ วิชา งานวัดละเอียดช่างยนต์ สอนครง้ั ท่ี 2-3

ช่อื หนว่ ย บรรทัดเหล็ก (Steel Rule) จำนวน 8 ช่วั โมง

ชือ่ เรื่อง บรรทดั เหลก็ (Steel Rule) จำนวน 8 ชว่ั โมง

ตัวอยา่ งที่ 2 ใน 1 น้ิว แบ่งออกเป็น 16 ส่วน ดังภาพ

4 57
23 6
1

ภาพท่ี 2.8 แสดงการอ่านคา่ บรรทัดเหล็กระบบอังกฤษ คา่ ความละเอียด 1/16 นิ้ว

หมายเลข 1 อ่านคา่ ได้ = 1 น้วิ 7 นิ้ว
หมายเลข 2
หมายเลข 3 16 8
หมายเลข 4
หมายเลข 5 อา่ นคา่ ได้ = 3 น้ิว 15 นว้ิ
หมายเลข 6
หมายเลข 7 16 8

อา่ นคา่ ได้ = 11 นิ้ว

16

อา่ นค่าได้ = 14 นว้ิ =

16

อา่ นค่าได้ = 1 7 นวิ้

16

อา่ นคา่ ได้ = 110 นิ้ว =

16

อา่ นค่าได้ = 115 นว้ิ

16

เอกสารประกอบการสอน หน่วยท่ี 2

รหัสวิชา 20101-2009 ช่อื วชิ า งานวัดละเอียดชา่ งยนต์ สอนครั้งท่ี 2-3

ชื่อหนว่ ย บรรทัดเหลก็ (Steel Rule) จำนวน 8 ช่ัวโมง

ชอ่ื เรื่อง บรรทัดเหลก็ (Steel Rule) จำนวน 8 ช่ัวโมง

ตัวอย่างที่ 3 ใน 1 น้ิว แบง่ ออกเป็น 32 สว่ น ดงั ภาพ
12 3 4 5 6 7

ภาพที่ 2.9 แสดงการอ่านคา่ บรรทัดเหล็กระบบองั กฤษ คา่ ความละเอยี ด 1/32 น้ิว

หมายเลข 1 อา่ นคา่ ได้ = 4 นิว้ = 1 นวิ้
หมายเลข 2 =
หมายเลข 3 32 = 8

อ่านค่าได้ = 8 นิ้ว 1 น้วิ

32 4

อ่านคา่ ได้ = 12 นว้ิ 3 นวิ้

32 8

หมายเลข 4 อา่ นคา่ ได้ = 16 นิว้ = 1 นวิ้
หมายเลข 5 =
หมายเลข 6 32 = 2

อา่ นคา่ ได้ = 20 นว้ิ 5 นวิ้

32 8

อ่านคา่ ได้ = 24 นวิ้ 3 นิว้

32 4

หมายเลข 7 อา่ นค่าได้ = 28 นวิ้ = 7 นว้ิ

32 8

ตวั อย่างท่ี 4 ใน 1 นิ้ว แบ่งออกเปน็ 64 ส่วน ดังภาพ

A BC D
E

เอกสารประกอบการสอน หนว่ ยที่ 2

รหัสวิชา 20101-2009 ช่ือวชิ า งานวัดละเอียดชา่ งยนต์ สอนครัง้ ท่ี 2-3

ช่ือหนว่ ย บรรทัดเหลก็ (Steel Rule) จำนวน 8 ช่ัวโมง

ช่ือเรื่อง บรรทดั เหล็ก (Steel Rule) จำนวน 8 ชั่วโมง

ภาพท่ี 2.10 แสดงการอ่านค่าบรรทัดเหลก็ ระบบองั กฤษ ค่าความละเอียด 1/64 น้ิว

ระยะ A อ่านคา่ ได้ = 9 นิ้ว = 3 นิว้
ระยะ B
64 8

อา่ นคา่ ได้ = 24 นวิ้

64

ระยะ C อา่ นคา่ ได้ = 29 นิ้ว = 23 นวิ้
ระยะ D
ระยะ E 64 32

อ่านคา่ ได้ = 46 นิ้ว = 28 น้วิ = 14 นิ้ว = 7 น้ิว

64 32 16 8

อ่านค่าได้ = 56 น้วิ

64

2.4.2 การอา่ นขดี มาตราเมตริก
ค่าความละเอยี ดที่บรรทัดเหล็กระบบนวี้ ดั ได้ คือ 0.5 มิลลิเมตร

ตวั อย่างที่ 1 ระบบเมตริก อ่านค่าวดั ละเอยี ด 0.5 มิลลิเมตร

AB C D

E
ภาพที่ 2.11 แสดงการอ่านค่าบรรทัดเหลก็ ระบบเมตรกิ ค่าความละเอียด 0.5 มม.

ระยะ A อ่านค่าได้ = 24.0 mm.
ระยะ B อ่านคา่ ได้ = 29.0 mm.
ระยะ C อ่านค่าได้ = 42.50 mm.

เอกสารประกอบการสอน หนว่ ยท่ี 2

รหัสวชิ า 20101-2009 ชื่อวิชา งานวัดละเอยี ดชา่ งยนต์ สอนครงั้ ท่ี 2-3

ชือ่ หน่วย บรรทัดเหล็ก (Steel Rule) จำนวน 8 ช่วั โมง

ชื่อเร่ือง บรรทดั เหล็ก (Steel Rule) จำนวน 8 ชว่ั โมง

ระยะ D อา่ นคา่ ได้ = 68 mm.
ระยะ E อา่ นคา่ ได้ = 74.50 mm.

2.5 การใช้บรรทดั เหลก็ วัดงาน

การใชบ้ รรทดั เหล็กวัดท่ถี ูกวิธีเท่านน้ั จึงจะไดค้ า่ วัดท่ีถูกต้อง การวัดท่ถี กู วธิ ีมีดงั น้ี
2.5.1 วางบรรทัดเหล็กบนผิวงานโดยใหข้ นานกบั ขอบของช้นิ งาน ดังภาพที่ 2.11

ขอบชิน้ งาน

ขอบบรรทัด
เหล็ก

ภาพที่ 2.12 แสดงการใชบ้ รรทัดเหล็กวัดชิ้นงาน
(ท่ีมา : อนนั ต์ โปดำ : 2553)

2.5.2 ขีดศนู ยข์ องบรรทัดเหลก็ จะต้องตรงกับขอบของชน้ิ งานเสมอ

ขดี 0

เอกสารประกอบการสอน หน่วยที่ 2

รหัสวิชา 20101-2009 ชือ่ วิชา งานวดั ละเอยี ดช่างยนต์ สอนคร้ังท่ี 2-3

ชือ่ หน่วย บรรทัดเหลก็ (Steel Rule) จำนวน 8 ชว่ั โมง

ช่ือเร่ือง บรรทดั เหลก็ (Steel Rule) จำนวน 8 ช่วั โมง

ภาพท่ี 2.13 แสดงการใช้บรรทัดเหลก็ วัดชิ้นงาน

2.5.3 ในกรณที ่ีขดี 0 ของบรรทัดเหล็กมรี อยสึกหรอมากอาจจะทำใหค้ ่าทวี่ ัดไดไ้ ม่
เที่ยงตรง ให้ทำการวดั ชิ้นงานโดยเร่มิ ต้นจากอา้ งองิ ทีไ่ มใ่ ชข่ อบของบรรทัดเหล็ก

เสน้ อา้ งอิง

ภาพที่ 2.14 แสดงการใชบ้ รรทดั เหล็กวัดช้ินงานโดยใช้เสน้ อา้ งอิง

2.5.4 ใช้นวิ้ หวั แม่มือดันขอบชิน้ งานและกดให้บรรทดั เหลก็ ใหแ้ นบกับงาน
2.5.5 พยายามใหแ้ นวงานทีจ่ ะวดั กับขอบบรรทัดเหลก็ ใหอ้ ยู่ในแนวเดียวกัน
2.5.6 อ่านค่าจากบรรทดั เหลก็ โดยมองทีข่ ีด (Scale) ให้ตรงกับขอบงานเพอ่ื อ่านค่าได้
แน่นอนและเที่ยงตรง

2.6 การบำรงุ รกั ษาบรรทัดเหล็ก

2.6.1. อย่านำบรรทดั เหลก็ ไปวัดชิน้ งานท่ยี ังร้อนอยู่
2.6.2 วางบรรทัดเหล็กในแนวระนาบเสมอ
2.6.3 อยา่ นำบรรทัดเหล็กปะปนกับเคร่ืองมืออ่นื ๆ
2.6.4 กอ่ นการวัดงานต้องลมคมชนิ้ งานให้เรยี บร้อย
2.6.5 ตรวจสอบความสมบรูณ์ของสเกลก่อนใชท้ กุ ครั้ง
2.6.6 ทำความสะอาดทุกคร้ังก่อนและหลังการใชง้ าน

เอกสารประกอบการสอน หนว่ ยท่ี 2

รหัสวิชา 20101-2009 ชือ่ วชิ า งานวัดละเอียดชา่ งยนต์ สอนคร้ังที่ 2-3

ชือ่ หน่วย บรรทัดเหล็ก (Steel Rule) จำนวน 8 ช่ัวโมง

ชื่อเรื่อง บรรทัดเหลก็ (Steel Rule) จำนวน 8 ชวั่ โมง