48 บันทึกภาคสนามเครื่องมือสะท้อนคิดการเรียนรู้ชุมชน (Reflective thinking) ในรายวิชา System based and community practice แพทย์ประจำบ้านสาขาเวชศาสตร์ครอบครัว โรงพยาบาลหาดใหญ่ ปีการศึกษา 2566 นายวรเชษฐ เขียวจันทร์ นายไตรรัตน์ แขวงเมือง ปักษ์ น.ส.สุพรรณกัญจ นารีย์ รักอิสระ ทีมวิทยากรพิเศษ กิจกรรมแลกเปลี่ยนเรียนรู้และถอดบทเรียน การทำงานในระบบบริการปฐมภูมิ ทีมอาจารย์ กิจกรรมแลกเปลี่ยนเรียนรู้และถอดบทเรียน การทำงานในระบบบริการปฐมภูมิ น.ส.หทัยทิพย์ ธรรมวิริยะกุล นายพณพัฒณ์ โตเจริญวาณิช น.ส.พรหมศิริ อำไพ นางจันจิรา ลีลาไพบูลย์ น.ส.นิศจรา กุณาฑลต์
49 เดินเข้าไปในสนาม: วิถีแห่งการดูแลผ่านมุมมองแพทย์เวชศาสตร์ครอบครัว ย้อนกลับไปในวันที่ 3 – 5 พฤษภาคม 2567 ฉันได้นำหลักสูตรเดินเข้าไปในสนามและการ เขียนบันทึกสนาม: มุมมองทางมานุษยวิทยา ไปถ่ายทอดและเรียนรู้กับแพทย์ประจำบ้าน สาขา เวชศาสตร์ครอบครัว โรงพยาบาลหาดใหญ่ กับการไปศึกษาพื้นที่ต้นแบบการดูแลผู้ป่วยในระบบ สุขภาพปฐมภูมิกับการสร้างการมีส่วนร่วมในชุมชนที่เกาะลิบง อำเภอกันตัง จังหวัดตรัง ฉันชวนทุกคนเขียนสะท้อนย้อนคิด (Reflexive writing) ผ่านการมองความจริง ด้วยเลนส์หรือ สายตา ตามมุมมอง ความคิด ความเชื่อและประสบการณ์ของตนเอง ตามแนวคิดการถอดบทเรียน ว่าด้วยเรื่องการหยุดและมองย้อน เพื่อให้ทุกคนได้ทำความเข้าใจว่าความจริงที่มองเห็น ชัดหรือไม่ ชัดในมุมมองของตนเองอย่างไรบ้าง สื่อสารและเขียนสะท้อนมาเป็นงานเขียน ก่อนที่จะเดินเข้าไปใน สนาม เรียนรู้สนามและกลับมาบันทึกสนาม ทักษะหนึ่งที่ทุกคนได้เรียนรู้คือทักษะการสื่อสาร (basic communication skills) ผ่านการ สะท้อนตัวตนด้วยภาพสะท้อนตน (Who am I) วิธีการตั้งคำถามเพื่อกระตุ้นการเรียนรู้ผ่านการ ทบทวนตนเองในฐานะแพทย์ว่ามองเห็นเปรียบเทียบตนเองเป็นอะไร ด้วยการวาดภาพ เขียนคำ 1 คำและเขียนขยายความจากภาพ พร้อมกับอ่านให้เพื่อนร่วมการเรียนรู้ฟัง นอกจากทักษะการอ่าน และการคิดแล้ว ทักษะที่สำคัญคือ ทักษะการฟังอย่างลึกซึ้ง ผู้เข้าร่วมคนหนึ่งสรุปและสะท้อนการเรียนรู้ว่า “ได้เรียนรู้เรื่องการเขียน การอ่าน การคิด การตีความ การเข้าสังคมที่แตกต่างหลากหลาย การได้ทบทวน ลงพื้นที่ เรียนรู้ระบบสุขภาพปฐมภูมิ ในครั้งนี้การได้ลงเยี่ยมบ้าน การเข้าไปเรียนรู้ของการดูแลผู้ป่วย การได้ทบทวนการสื่อสารด้วยหัว ใจความเป็นมนุษย์การฟังอย่างตั้งใจ การมองเห็นและเก็บเกี่ยวความงดงามในมิติต่างๆ ในการลง พื้นที่จะนำไปประยุกต์ใช้ในบทบาทหมอครอบครัว” นอกจากนี้ก่อนที่จะลงสนาม ฉันได้พบว่าทุกคนได้รวมกลุ่มกันคิด ออกแบบ วางแผนและ กำหนดบทบาทการเรียนรู้ในพื้นที่ ฉันชอบการทำงานเป็นทีมของทุกคน ฉันเห็นว่าหนึ่งใน กระบวนการเรียนรู้ที่เกิดขึ้นจริงในหลักสูตรนี้คือการทำงานเป็นทีม เพราะแพทย์เวชศาสตร์ ครอบครัว จำเป็นอย่างยิ่งที่จะออกแบบการทำงานเป็นทีมเมื่อตนเองต้องกลับไปปฏิบัติงาน เป็นทีม นำของระบบสุขภาพปฐมภูมิในพื้นที่ที่ตนเองรับผิดชอบ ฉันพบว่าแพทย์ประจำบ้านเหล่านี้ได้เดินเข้าไปในสนามด้วยจิตวิญญาณแห่งความเชื่อที่ว่า “เข้าใจ ผู้ป่วยและครอบครัว เข้าถึงชุมชน พัฒนาระบบบริการสุขภาพ” ดั่งปรัชญาหลักของกลุ่มงานเวช กรรมสังคม โรงพยาบาลหาดใหญ่อย่างแน่นอน เพราะหัวใจของการเรียนรู้นั้นได้ถูกถ่ายทอดจาก บันทึกสนามของทุกคนแล้ว วรเชษฐ เขียวจันทร์ วิทยากรพิเศษกิจกรรมแลกเปลี่ยนเรียนรู้และถอดบทเรียน การทำงานในระบบบริการปฐมภูมิ
50 ความเจ็บป่วย ชุมชน ระบบสุขภาพ “ความเจ็บป่วย ชุมชน ระบบสุขภาพ” หากแยกเป็นคำอาจจะไม่ได้มีความเกี่ยวข้องกันเลย แต่มองลงไปในความเจ็บเจ็บป่วยเป็นการมองเห็นสิ่งเล็กๆของคนหนึ่งคนหรืออาจะจะเป็นสิ่ง ที่ยิ่งใหญ่อยากมากในหนึ่งชีวิตคน ผลกระทบที่ตามมาอาจจะไม่ใช้แค่หนึ่งคนอาจจะมากกว่านั้น เมื่อมองออกมาในความเจ็บป่วยนั้นอาจจะเห็นคู่ครอง ครอบครัว สังคม เป็นผลกระทบที่เกิดขึ้นจาก การพบเจอความเจ็บป่วย มองออกมาอีกก็จะเห็นชุมชน ชุมชน อาจจะหมายถึงการรวมตัวของคนที่มีวัฒนธรรมคล้ายๆกัน เป็นญาติกัน หรือไม่ได้ มีความสัมพันธ์กันเลย แต่หากว่าเราเริ่มมองจากกความเจ็บป่วยก็จะเห็นชุมชนซึ่งชุมชนนั้นอาจจะ มีความเกื้อหนุน ให้ความช่วยเหลือที่เกิดกับคนใดคนหนึ่ง ครอบครัวหรือสังคมหนึ่ง เป็นการเชื่อม ความสัมพันธ์ที่เกิดขึ้นจากความเจ็บป่วยได้เห็นทั้งด้านที่ดีและด้านที่ไม่ดี ตั้งแต่หนึ่งคนจนถึงชุมชน มีการช่วยเหลือกันและกัน มีการร่วมมือของผู้นำชุมชน ชุมชนจึงทำให้มองย้อนกลับไปเห็น ความเจ็บป่วยที่เกิดขึ้น และความเจ็บป่วยก็ทำให้เห็นชุมชน ระบบสุขภาพ เมื่อมองออกมาอีกนิดออกมาจากความเจ็บป่วย ออกมาจากชุมชน เราก็จะได้ เห็นวิธีการความร่วมมือ การให้ความช่วยเหลือจากฝ่ายต่างๆ ไม่ใช่แค่เฉพาะผู้นำชุมชน อสม. พยาบาล แต่เราจะเห็นถึงระบบ วิธีการดำเนินงานจัดการกับความเจ็บป่วย ซึ่งจะเป็นแบบเฉพาะของ ชุมชนนั้นๆ เมื่อเริ่มมองออกมาไกลขึ้นเราก็จะเห็นถึงภาพรวมของระบบสุขภาพ ชุมชนและ ความเจ็บป่วยที่เกิดขึ้น การเรียนรู้ความเจ็บป่วยและระบบสุขภาพชุมชน ในการศึกษาชุมชนในครั้งนี้เป็นการเริ่มต้น โดยการใช้เครื่องมือที่มีอยู่แล้วซึ่งนั้นก็คือตัวของเราเอง อย่างแรกที่ให้นึกถึงตัวต้นของเราเองคือ การแสดงความรู้เพียงหนึ่งคำพูดอาจจะเป็น ร้อน เหนื่อย ง่วง ตื่นเต้น ซึ่งทั้งหมดนั้นเป็นคำแรกที่นึก ถึงก่อนที่จะมีการเรียนรู้การขยายความเกิดขึ้นหลังจากมีการอธิบายออกเป็นประโยคโดยใช้คำว่า ฉัน เช่น ฉันรู้สึก ฉันเห็น ฉันเป็น ผลคือทำให้เห็นตัวเอง ณ ขณะนั้นว่ามีความรู้สึก มีการสะท้อน ความหมายของคำที่แสดงออกมาว่าเป็นอย่างไร ทำได้ได้เห็นมุมมองของหลากหลายความคิด บางคนเป็นความที่เกิดขึ้นตอนนั้น บางคนเป็นความรู้สึกที่เกิดขึ้นตอนเช้า บางก็เกิดระหว่างเดินทาง ทั้งหมดทั้งมวลทุกคำทุกความรู้สึกเหล่านี้นั้นล้วนเป็นการนำไปสู่การทำความเข้าใจในเครื่องมือที่ มีอยู่นั้นคือตัวของเราเอง การเรียนบรู้ตัวเองที่ผ่านมาอาจจะมาจากประสบการณ์ที่ผ่านมาในชีวิต การเรียนจากเลคเชอร์ การฟังมาจากผู้มีประสบการณ์ แต่การเรียนรู้ในครั้งนี้เป็นการฝึกการ “หยุด” แล้ว “มองย้อน” การหยุด เป็นการเรียนรู้โดยเริ่มจากการที่เริ่มต้นที่ตนเองว่าตอนนั้น เราทำอะไรอยู่ กำลัง ที่จะเดินไปในทิศทางไหน ได้มองเห็นว่าตัวเองอยู่ในจุดไหน เป็นจุดที่พร้อมหรือยังที่จำดำเนินการ ในขั้นตอนที่ถัดมา การหยุดที่นำมาใช้ได้ในการเรียนรู้ถึงความเจ็บป่วย คือการได้เข้าไปอยู่ เข้าไปเห็น ความเจ็บป่วยนั้น ได้เห็นความเป็นอยู่ การใช้ชีวิตกับความเจ็บป่วยที่ทางผู้ป่วย ครอบครัว และ ชุมชนได้พบเจอ โดยการที่จะหยุดได้นั้นเราจำเป็นที่จะต้องมีการวางแผนการเข้าไปถึงความเจ็บป่วย
51 เป็นการผสานงานระหว่างชุมชน รวมไปถึงระบบสุขภาพของชุมชนนั้นๆ เมื่อเราไปหยุดอยู่ที่ ความเจ็บป่วยได้แล้วเราก็ได้เริ่มไปสู่ขั้นถัดไป การ มองย้อน การมองย้อน เป็นวิธีการคิดต่อเนื่องมากจากการหยุด เมื่อใดก็ตามที่เราหยุดอยู่ที่จุดหนึ่งแล้ว มองย้อนกลับไปเราจะได้เห็นสิ่งต่างๆที่ผ่านมาไม่ว่าจะเป็น การใช้ชีวิต การแก้ปัญหา ประสบการณ์ ที่ผ่านมาในชีวิต ในการเรียนรู้ความเจ็บป่วยและระบบสุขภาพชุมชนนั้น เราได้มองย้อนกลับไปว่า ความเจ็บป่วยในอดีตที่ผ่านมีความเป็นมาอย่างไร เกิดจากเหตุการณ์ไหน มีใครที่เดินทางไปกับความ เจ็บป่วยนั้นบ้าง แล้วจึงได้เห็นการมีส่วนร่วมของชุมชนที่ช่วยกันทำให้เกิดระบบสุขภาพที่จำเพาะ ของชุมชนนั้น การที่ได้ไปศึกษาเรียนรู้ที่ชุมชนเกาะลิบงในครั้งนี้ เป็นสิ่งที่ประทับใจและได้ฝึกเพื่อที่จะทำ ความเข้าใจกับ การเรียนรู้ความเจ็บป่วยและระบบสุขภาพชุมชนอย่างแท้จริง เพราะเนื่องมาจากเป็น การเรียนรู้ตัวชุมชนตั้งแต่แรก การได้เรียนจากระบบสุขภาพที่มีอยู่นั้นคือ รพ.สต.ลิบง การได้พูดคุย ถึงความเป็นมาการดูแลสุขภาพของชุมชนทั้งเกาะว่าไม่ได้มีที่พึ่งแต่ รพสต. ในสมัยก่อนมีทั้ง หมอ บ้าน หมอตำแย เรียนรู้ถึงการปรับตัวของระบบสุขภาพปัจจุบันควบคู่ไปกับการดูแลรักษา แผนโบราณที่มาจากความเชื่อในสมัยก่อนของคนบนเกาะได้อย่างลงตัว ท้ายที่สุดแล้วการที่จะเข้าใจถึงความเจ็บป่วยนั้นควรเริ่มจากการหยุดที่ตัวเอง แล้วมอง ย้อนกลับไปถึงการรับรู้ประสบการณ์ที่ผ่านมาเป็นเครื่องมือที่ช่วยให้ได้เห็น ได้สัมผัส ได้ยิน แล้วมอง ออกมาทีละเล็กทีละน้อยก็จะเห็นถึงการเชื่อมโยงของความเจ็บป่วย ออกมาเป็น ชุมชน และระบบสุขภาพ นพ.นราวุฒิศรีพะเนิน แพทย์ประจำบ้านเวชศาสตร์ครอบครัว ชั้นปีที่ 1
52 ภาพความคิด ฉันเขียนเรื่องราวนี้หลังจากประสบการณ์ที่ฉันพบเจอประมาณ 3 อาทิตย์ ภาพความคิด บางอย่างอาจจะไม่ชัดเจนแล้ว คงเป็นเหมือนที่ อ. วรเชษฐ์ เคยกล่าวไว้ ควรจะเขียนบันทึก ภาคสนามทันทีหลังจากที่ออกมาจากสนามเพื่อให้ความคิดความจำของเรายังคงแจ่มชัดที่สุด วันนั้น วันที่ 3 พฤษภาคม 2567 พ่อของฉันไปส่งฉันที่ท่าเรือหาดยาว ฉันนั่งรอที่ท่าเรือ ไม่นานนักรถตู้ที่วิ่งมาจากรพ. หาดใหญ่ก็มาถึง พวกเราชาวแฟมเมดหาดใหญ่ได้นั่งเรือหาดยาวไปที่ เกาะลิบง โชคดีที่วันนั้นคลื่นไม่แรงมาก แต่ฉันมองเห็นเมฆฝนที่ครึม ๆ ลอยเข้ามาเรื่อย ๆ หวั่นใจว่า จะทำให้กิจกรรมวันนี้ไม่สนุก หลังจากที่เรือเทียบท่า พวกเราได้นั่งรถสองแถวต่อไปยังสถานที่แรกนั้นก็คือ รพ.สต. เกาะลิบง เมื่อพวกเราลงจากรถ ฝนก็เทลงมา พวกเรารีบวิ่งเข้าไปหลบฝนในห้องประชุมที่ทางรพ.สต. ได้เตรียม ไว้ พี่พยาบาลกล่าวต้อนรับและเริ่มเล่าความเป็นมาของรพ.สต.แห่งนี้ตลอด 20 ปีที่ผ่านมา เมื่อก่อน บนเกาะลิบง หากมีความเจ็บป่วยของคนในชุมชนแทบจะไม่มีหน่วยงานไหนเข้ามาช่วยเหลือ คนในชุมชน ต้องช่วยเหลือกันเอง พี่พยาบาลเริ่มยกตัวอย่างถึงผู้ป่วยตั้งครรภ์ท้องแก่ที่กำลังคลอด เวลาคลอด ก็ต้องคลอดที่บ้าน มีหมอตำแยประจำชุมชนเป็นคนทำคลอดให้ หากการคลอดมีปัญหาก็ต้องรีบพา คนไข้ขึ้นเรือหางยาวเพื่อไปรพ.กันตัง แต่เมื่อเวลาผ่านไป เริ่มมีแพทย์มาประจำที่พื้นที่เกาะลิบง สิ่งต่าง ๆ เริ่มมีการเปลี่ยนแปลงไปในทางที่ดีขึ้น ฉันเริ่มมองหาแพทย์ท่านนั้น ปรากฏว่าแพทย์ท่าน นั้นนั่งอยู่ข้างหลังฉันนั้นเอง โดยที่ฉันไม่รู้มาก่อนเลยว่าผู้ชายที่คอยยกกระเป๋าให้พวกเรา และคุยกับ คนขับรถคือ นพ.ชาญชัย แพทย์ประจำรพ.สต. เกาะลิบง และยังเป็นเจ้าของรีสอร์ทที่พวกเรา จะพักผ่อนและทำกิจกรรมตลอด 3 วันที่กำลังจะมาถึง อ.ชาญชัย เล่าว่าท่านมาทำงานเป็นแพทย์ประจำรพ.สต.เกาะลิบงเกือบ 20 ปีแล้ว เริ่มต้น จากท่านได้มีโอกาสมาใช้ทุนที่ รพ.กันตัง และได้มีโอกาสเรียนต่อเวชศาสตร์ครอบครัวที่รพ.หาดใหญ่ เมื่อเรียนจบท่านก็ได้มาทำงานที่เกาะลิบงแห่งนี้ เริ่มตรวจรักษาโรค และเริ่มพัฒนาระบบสุขภาพ บนเกาะลิบง เช่น สร้างระบบการส่งตัวผู้ป่วยจากเกาะลิบงไปยัง รพ.กันตัง ด้วยการประสานงานกับ องค์การปกครองส่วนท้องถิ่น สร้างทีมกู้ชีพทางน้ำขึ้นมา ซึ่งปัจจุบันแม้จะยังไม่ได้เต็มรูปแบบ 100% แต่ก็ทำประโยชน์ให้แก่ประชาชนชาวลิบงเป็นอย่างมาก หลังจากการถาม-ตอบในห้องประชุม พี่ๆของฉันได้ถามท่านว่า “ทำอย่างไรให้สามารถ ทำงานกับสถานที่ใหม่ๆ คนใหม่ๆ ได้” อ.ชาญชัยได้ให้แง่คิดว่า ในการทำงานในสถานที่ใหม่ๆ เราอาจจะไม่สามารถทำให้เค้าเชื่อใจเราได้ในตอนแรก แต่หากว่าเราปรารถนาดี หวังดี และทำสิ่งดี ๆ (ในบริบทของ อ.ชาญชัย เป็นเรื่องการตรวจ รักษาและพัฒนาพื้นที่เกาะลิบง) ความเชื่อใจต้องเกิดขึ้น อย่างแน่นอน ฉันจำข้อคิดข้อนี้ได้ดีมาก ถึงเวลาเที่ยง ฝนหยุดตกพอดี พวกเรานั่งรถเพื่อไปยังที่พักของพวกเรา ที่พักสบายมาก เต็มไปด้วยต้นไม้และความร่มรื่น พวกเรารีบกินข้าวเที่ยงเพื่อไปทำกิจกรรมช่วงบ่าย โดยมี อ.วรเชษฐ์ เป็นผู้ดำเนินกิจกรรม เช่น คำที่บอกความรู้สึกตอนนี้ การเขียนและการฟังอย่างตั้งใจ (ตอนนี้ฉันลืม ไปแล้วว่ารายละเอียดเป็นอย่างไร) ซึ่งได้ข้อคิดมากมาย เช่น มุมมองของแต่ละบุคคลไม่เหมือนกัน
53 ขึ้นอยู่กับประสบการณ์ที่พบเจอ หลังจากจบการทำกิจกรรมพวกเราก็ได้ไปพักผ่อนตามอัธยาศัย มีกิจกรรมช่วงกลางคืนด้วย แต่ไม่ขอลงรายละเอียด วันที่ 2 ของการมาศึกษาดูงาน วันนี้พวกเรามีกำหนดการลงเยี่ยมบ้านผู้ป่วยเรื้อรังบนเกาะลิบง กลุ่มของฉันได้มีโอกาสลงเยี่ยมบ้านผู้ป่วยที่มีความพิการแต่กำเนิด ซึ่งเกิดจากภาวะขาดออกซิเจน ในช่วงระหว่างการคลอด มารดาของผู้ป่วยเล่าว่าเกิดจากตอนที่คลอดผู้ป่วย ได้คลอดบนเรือและ ผู้ป่วยไม่ร้อง สมัยนั้นยังไม่มีระบบการส่งตัวผู้ป่วยที่ดี ทำให้เด็กคนหนึ่งต้องกลายเ ป็นผู้ป่วยที่ ไม่สามารถช่วยเหลือตนเองได้ ในปัจจุบันบนเกาะลิบงก็ยังไม่ได้มีระบบช่วยเหลือผู้ป่วยเรื้อรังได้ดี เท่าที่ควร โดยเฉพาะในฝั่งขององค์กรส่วนท้องถิ่นที่ไม่ได้มีการช่วยเหลืออย่างชัดเจน สิ่งที่ฉันได้เห็นและได้ยินจากปากของประชาชนผู้ซึ่งมีความเจ็บป่วย มันทำให้ฉันรู้ว่าบนเกาะลิบง ยังมีอะไรที่ต้องได้รับการพัฒนาและได้รับความร่วมมือจากทุกภาคส่วน เพื่อทำให้ชีวิตความเป็นอยู่ ของประชาชนบนเกาะดีขึ้น นับเป็นประสบการณ์ที่คุ้มค่าสำหรับการได้มาเข้าร่วมกิจกรรมบนเกาะลิบงแห่งนี้ ฉันในฐานะ แพทย์ประจำบ้านสาขาเวชศาสตร์ครอบครัว รพ.หาดใหญ่ จะนำเอาแง่คิดและความรู้ที่ได้ไปพัฒนา ชุมชนที่ผมจะไปดูแลในอนาคตต่อไป นพ.ศุภวิชญ์ศรีสะระ แพทย์ประจำบ้านเวชศาสตร์ครอบครัว ชั้นปีที่ 1
54 การเดินทางที่มีความหมาย การเดินทางครั้งนี้ฉันตั้งใจไปศึกษานอกสถานที่และการบริการสุขภาพในส่วนท้องถิ่น เพื่อนำ แนวทางมาจัดทำโครงการพัฒนาสุขภาพชุมชนแบบยั่งยืน โดยเดินตามรอยแพทย์เวชศาสตร์ ครอบครัว ทีมสหวิชาชีพผู้ซึ่งบุกเบิกเกาะแห่งนี้ เดิมทีเกาะแห่งนี้ได้จัดทำรพ.สตขึ้นมา และมีแพทย์เวชศาสตร์ครอบครัวลงพื้นที่ เพื่อศึกษา พื้นที่ของเกาะแห่งนี้ เกาะแห่งนี้มีธรรมชาติค่อนข้างสมบูรณ์ มีทะเลที่สวย มีสวนยาง มีชาวบ้าน อาศัยเป็นหมู่บ้าน การสัญจรเดิมทียังไม่มีถนน ไม่มีไฟฟ้า ไม่มีสัญญาณอินเตอร์เน็ต แต่ด้วยพลังของ คนในชุมชน ทีมสหวิชาชีพ การปกครองส่วนท้องถิ่น และเครือข่ายธนาคารออมสิน ทำให้เกาะแห่งนี้ มีถนน มีไฟฟ้าข้างทางถนน มีไฟฟ้าใช้ในครัวเรือน และมีอินเตอร์เน็ตเกิดขึ้น อาชีพของคนในเกาะ แห่งนี้ ทำอาชีพประมง กรีดยาง เปิดร้านค้าขายอาหารและของชำ และทำงานในรีสอร์ท รพ.สต.เกิดขึ้นจากเบื้องหลังการต่อสู้และทุ่มเทมากมายของกลุ่มคนหลายๆกลุ่ม ทั้งสาธารณสุข แพทย์เวชศาสตร์ครอบครัว ทีมสหวิชาชีพ ชาวบ้าน ทุกคนล้วนที่จะพยายามทำ ทุกอย่างเพื่อให้มีสถานพยาบาล เพื่อดูแลผู้ป่วยในเกาะแห่งนี้ ที่การเดินทางโดยเรือเพื่อขึ้นฝั่ง ไป รพ.กันตังไม่ค่อยสะดวก มีอาสาสมัครมากมายให้การบริการเรือช่วยเหลือ และรถส่วนตัว ช่วยเหลือนำพาผู้ป่วยที่อาการหนักขึ้นฝั่งเพื่อไปรับการบริการยังโรงพยาบาลกันตัง บทเรียนความ ทุกข์จากความเจ็บป่วยในสถานที่เกาะแห่งนี้เกิดขึ้นกับผู้คนมากมาย และยังฝังรอยไว้กับผู้คน เหล่านั้น วันนี้ฉันได้ไปเยี่ยมครอบครัวแม่เลี้ยงเดี่ยวครอบครัวหนึ่ง เดิมทีขออนุญาติเรียกคุณแม่ท่านนี้ นามสมมติว่า แม่แดง แม่แดงแต่งงานกับสามีผู้เป็นที่รัก มีลูกด้วยกันมาแล้วสองคน ทำงานตัดยาง สองคนสามีภรรยาช่วยกันทำมาหากินรายได้พออยู่พอกิน จนกระทั่งแม่แดงได้ตั้งท้องลูกคนที่สาม ทุกๆครั้งแม่แดงจะนั่งเรือขึ้นฝั่งไปฝากครรภ์ที่ โรงพยาบาลกันตัง การคลอดสองครรภ์แรกไม่มีปัญหา อะไร ทุกอย่างผ่านพ้นไปได้ด้วยดี คลอดบุตรออกมาแข็งแรงสมบูรณ์ครบกำหนดทั้งสองคน แต่การท้องครั้งนี้ไม่เหมือนที่ผ่านมา แม่แดงไปฝากครรภ์ครบตามกำหนดทุกครั้ง ล่าสุด การฝากครรภ์ไม่มีสัญญาณเตือนใดๆ กำหนดคลอดอีกสองอาทิตย์ข้างหน้า เมื่อกลับมาบ้านแม่แดง ยังคงทำงานตัดยางเป็นปกติเหมือนเช่นเคยที่ผ่านมา และคิดว่าการคลอดบุตรคนที่สามนี้ก็คงจะง่าย เหมือนเช่นเคย แต่โชคชะตาไม่ได้นำพาให้ง่ายเป็นอย่างเช่นเคย หลังจากนั้นหนึ่งอาทิตย์ แม่แดงปวดท้องมาก และด้วยความที่แม่แดงเคยตั้งครรภ์มาก่อน แม่แดงรู้เลยว่านี้กำลังจะ คลอดบุตร แม่แดงอยู่ที่บ้านคนเดียวสามีไปตัดยาง คุณแม่ของแม่แดงนอนหลับอยู่ แม่แดงโทรหา สามีทันที อีกห้านาทีต่อมาน้ำเริ่มเดิน อาการปวดท้องยิ่งมากขึ้น สามีแม่แดงกำลังรีบเร่งกลับมา เวลานี้คือตีห้า เรือเดินขึ้นฝั่งสมัยนั้นของระบบฉุกเฉินยังไม่มี แต่ได้รับการช่วยเหลือจากเพื่อนบ้าน ทุกคน พาแม่แดงนั่งรถมอเตอร์ไซต์ทุลักทุเลเพื่อไปท่าเรือ วันนั้นคลื่นทะเลค่อนข้างแรง เรือเดินทาง ค่อนข้างลำบาก
55 ไม่ทันแล้ว แม่แดงคลอดแล้ว คลอดลูกบนเรือ เด็กน้อยคลอดออกมานิ่งเงียบ ไม่มีเสียงร้องใด ใด เนื้อตัวปากเขียวซีด ทุกคนตกใจเพราะยังไม่ถึงฝั่ง แต่ทุกคนก็พยายามพาแม่แดงไปจนถึง โรงพยาบาลกันตัง ณ โรงพยาบาลกันตัง หน่วยห้องฉุกเฉินพยายามกู้ชีพเด็กน้อยคนนี้ให้ฟื้นคืนชีพขึ้นมา เด็กน้อยร้องไห้อุแว๊ๆอีกครั้ง เนื้อตัวจากเขียวซีดเริ่มแดงขึ้นมาระเรื่อๆ คุณแม่แดงเริ่มใจชื้นขึ้นมา ทีมแพทย์พยาบาล ทีสหวิชาชีพ และทุกคนต่างดีใจ ต่อมา แม่แดงพาลูกน้อย นามสมมติน้องไนซ์ ไปตามนัดฉีดวัคซีน น้องไนซ์ดูปกติดีตลอด จนกระทั่งอายุเด็กน้อยได้หกเดือน สัญญาณความผิดปกติเริ่มเกิดขึ้น เมื่อพัฒนาการของน้องไนซ์ช้า ลงกว่าปกติ น้องไนซ์เริ่มมีอาการชักเกร็งแม่แดงเริ่มกังวล คุณหมอแจ้งว่าน้องไนซ์มีปัญหาจากสมอง ขาดอากาศตอนคลอด ทำให้น้องไนซ์มีความพิการทางสมอง ทำให้แขนขาเคลื่อนไหวไม่ได้ พูดโต้ตอบบอกสิ่งที่ต้องการใดๆไม่ได้ ช่วยเหลือตัวเองไม่ได้ จากสองคนสามีภรรยาออกไปทำงานตัด ยางทั้งคู่ ตอนนี้แม่แดงต้องอยู่บ้านคอยดูแลน้องไนซ์ ไปทำงานไม่ได้ รายได้เริ่มขาดแคลนติดลบ เริ่ม ทะเลาะกับสามีผู้เป็นที่รัก วันนึงสามีได้ตัดสินใจหย่าร้างกับแม่แดง แล้วภาระการเลี้ยงดูบุตรทั้งสามคนต้องตกเป็นของ แม่แดงคนเดียว แม่แดงมีความกังวลและเครียดมากๆ เพราะน้องไนซ์ช่วยเหลือตัวเองไม่ได้ ต้องดูแล ลูก และไปทำงานตัดยางส่งลูกอีกสองคนที่กำลังเรียนปริญญาตรี ซึ่งมีความลำบากมาก แม่แดงเกิด ความท้อแท้ในจิตใจ แต่ไม่ยอมท้อถอย ยังคงทำงานหนัก แต่รายได้ก็ไม่เพียงพอ ยังจำเป็นที่จะต้อง หยิบยืมเงินกู้ และได้รับเงินจากสามีมาบ้าง พี่ชายแม่แดงให้แม่แดงมาอาศัยที่บ้านของตน และมีคุณ แม่ที่ชราอาศัยอยู่ด้วย ท่านอายุราวๆสัก 85 ปี เริ่มเดินไม่ค่อยแข็งแรง มีโรคประจำตัวเป็นความดัน โลหิตสูง ไขมันในเลือดสูง และข้อเข่าเสื่อม ทุกคนอยู่รวมกันในบ้านไม้ที่ยกพื้นสูงเพื่อป้องกันน้ำท่วม แน่นอนบ้านมีบันใดที่สูงชัน การขึ้นบนบ้านไม่ง่ายเลย แม่แดงต้องอุ้มน้องไนซ์ขึ้นลงบ้านวันละ สี่ถึงห้ารอบ ตัวเรือนบนบ้านค่อนข้างร้อน ยังคงมีใต้ถุนบ้านที่พอจะมีลมพัดให้เย็นสบาย ทุกคนต่าง พาลงกันมานั่งบนแคร่ใต้ถุนบ้าน พี่ชายแม่แดงทำงานบนบกในตัวเมืองจังหวัดตรัง กลับบ้านอาทิตย์ ละครั้ง แต่ในความลำบากยังมีแสงสว่างที่พึ่ง รพ.สต.และหน่วยแพทย์แนะนำการเลี้ยงดูเด็กพิการได้ เข้ามาช่วยเหลือ ตอนนี้น้องไนซ์อายุ 16 ปีแล้ว แม่แดงดูแลด้วยความรักมาโดยตลอดไม่ย่อท้อ ไม่โทษ โชคชะตา และไม่ยอมแพ้ต่ออุปสรรคใดๆ ฉันที่ได้นั่งร่วมสนทนารับรู้ถึงความรักที่มารดามีให้กับบุตร นั้นมากมายเสียทีเดียว ฉันแอบน้ำตาคลอเบาๆในระหว่างการนั่งฟังน้องไนซ์เดินไม่ได้ลุกนั่งไม่ได้ พูด ไม่ได้ และตอนนี้เคี้ยวอาหารและกลืนไม่ได้ ต้องใส่สายอาหารทางจมูก มีทีมสหวิชาขีพ และพี่ พยาบาลจาก รพ.สต.เข้ามาดูแล และมีหน่วยงานด้านการให้คำแนะนำการดูแลเด็กพิการเข้ามาดูแล ปีละครั้ง มีเงินเลี้ยงดูผู้พิการรายเดือน แม่แดงบอกว่าการช่วยเหลือมีเข้ามา แต่ไม่เพียงพอกับ รายจ่ายแม่แดงอาศัยอยู่บ้านพี่ชายที่เป็นบ้านยกพื้นสูง แม่แดงต้องอุ้มน้องไรซ์ขึ้นลงบ้านวันละสี่ ถึงห้ารอบ และมีมารดาอายุเยอะ 85 ปีที่เดินไม่ค่อยจะแข็งแรงอาศัยอยู่ด้วย
56 ณ ตอนนี้ความใฝ่ฝันของแม่แดงคืออยากทำบ้านพื้นด้านล่างจะได้ไม่ต้องขึ้นลงบันไดวันละ หลายๆครั้งเพราะตัวเองก็เริ่มอายุมากขึ้นทุกวัน เริ่มมีอาการปวดหลังและเข่า แม่แดงยังคงไปตัดยาง และเลี้ยงดูน้องไนซ์และมารดา และหาเงินส่งลูกอีกสองคนเรียนต่อปริญญาตรี ลูกคนโตกำลัง จะเรียนจบในปีหน้า แม่แดงภูมิใจและหวังเป็นอย่างยิ่งว่าลูกคนโตจะเป็นที่พึ่งพิงได้ เห็นรอยยิ้มบน คราบน้ำตาของแม่แดง เห็นถึงความภูมิใจในตัวแม่แดงที่สามารถส่งลูกๆเรียนจนจบปริญญาตรี แม้ ตัวเองจะไม่ได้เรียนหนังสือสูงอย่างใครเขาเรียนจบแต่ชั้นประถมศึกษาปีที่หก แต่ก็สามารถส่งลูก เรียนจนใกล้จะจบปริญญาตรีได้ในเร็ววันนี้ได้แล้ว แม่แดงยิ้มด้วยความภาคภูมิใจในระหว่าง การสนทนา ฉันที่ได้ฟังพลอยร่วมยินดีไปกับแม่แดงด้วยเช่นกัน ในบริบท รพ.สต.ในเกาะแห่งนี้ยังไม่มีระบบบริการขนส่งเมื่อเกิดเหตุเจ็บป่วยฉุกเฉินหนักๆ อย่างเช่น เรือด่วนหรือเฮลิคอปเตอร์เพื่อจัดส่งผู้ป่วยในกรณีฉุกเฉิน มีแต่เพียงเรือหางยาวจาก ชาวบ้านที่เสียสละพาไปส่งขึ้นฝั่ง รพ.สต.ยังไม่ทีรถรับส่งประจำหน่วยคอยให้บริการ มีพยาบาล วิชาชีพ1ท่าน นักวิชาการ1ท่าน และนักทันตาภิบาล 1 ท่าน ทุกคนทำงานตลอดทุกวันรวมถึงวันหยุด ด้วยเช่นกัน และมีคุณหมอเวชศาสตร์ครอบครัวคอยให้คำปรึกษาเคสได้ตลอดเวลาผ่านทางโทรศัพท์ ในวันข้างหน้าได้แต่หวังว่าการให้บริการสุขภาพในพื้นที่เกาะแห่งนี้จะมีโอกาสให้การบริการ สุขภาพได้ครอบคลุมโดยเฉพาะกรณีเคสผู้ป่วยฉุกเฉินมากยิ่งขึ้น ซึ่งไม่ต่างจากที่เกาะในหลายๆที่ของ ประเทศไทยเช่นกันที่ยังคงรอคอยและพยายามพัฒนาระบบสาธารณสุขเพื่อให้การบริการ ที่ครอบคลุมดูแลประชากรได้เป็นอย่างดี พญ.ศิริรัตน์ละหมัน แพทย์ประจำบ้านเวชศาสตร์ครอบครัว ชั้นปีที่ 1
57 นพ.ปิยพงศ์ ปานแขวง แพทย์ประจำบ้านเวชศาสตร์ครอบครัว ชั้นปีที่ 1 มองมนุษย์ผ่านเลนส์ มนุษย์นั้นเป็นสัตว์สังคมที่ต้องมีการติดต่อสื่อสารกัน ใช้ชีวิตร่วมกัน พึ่งพาอาศัยและช่วยเหลือกัน ในสังคมมนุษย์ทุกคนนั้นต่างมีความคิดเห็น ความรู้สึกต่างๆเป็นของตนเอง ความต้องการหนึ่งของชีวิต มนุษย์นั้น คือ ความสุขต่างๆที่ผ่านเข้ามาในชีวิต แต่ความเป็นมนุษย์นั้น มักหลีกเลี่ยงไม่ได้ที่จะต้อง พบเจอกับความเจ็บป่วยในรูปแบบที่แตกต่างกัน บางคนต้องพบกับความเจ็บป่วยทางกาย ความเจ็บป่วยทางจิตใจ/อารมณ์ ซึ่งแน่นอนความเจ็บป่วยเหล่านี้ส่วนใหญ่มักนำมาซึ่งความทุกข์ ในการใช้ชีวิตประจำวัน ผู้คนบางคนสามารถบอกเหล่าความเจ็บป่วยให้แก่ผู้อื่นได้รับทราบได้ บางคนเลือกที่จะเก็บความเจ็บป่วยเหล่านี้ไว้กับตนเอง ซึ่งผู้คนส่วนใหญ่สามารถที่จะจัดการกับ ความเจ็บป่วยเหล่านี้ได้เอง แต่ถ้าปัญหาเหล่านี้ใหญ่เกินความสามารถของตนเองหรือยากต่อการ แก้ปัญหา ผู้คนเหล่านี้ก็มักจะต้องพึ่งพาผู้คนรอบตัว เช่น คนในครอบครัว เพื่อนหรือคนรู้จัก เพื่อที่จะแก้ปัญหาเหล่านี้ และแน่นอนว่า แพทย์หรือเจ้าหน้าที่สาธารณสุขเองก็เป็นวิชาชีพที่ถูกพูด ถึงในการเข้ามามีบทบาทเพื่อช่วยให้เพื่อนมนุษย์สามารถจัดการกับความเจ็บป่วยเหล่านี้ได้ อย่างไรก็ตาม ปัจจัยหนึ่งที่มีผลต่อประสิทธิภาพที่จะจัดการกับความเจ็บป่วยเหล่านั้น คือ การทำให้ผู้ป่วยสามารถเล่าข้อเท็จจริง ความรู้สึกต่างๆที่ตนเองมีออกมาได้ ซึ่งแพทย์เองก็ต้องอาศัย การสื่อสารที่ดี การรับฟังอย่างตั้งใจ การรับรู้ถึงความทุกข์ที่ผ่านมาของผู้ป่วย และการสะท้อน ความรู้สึก/ความเห็นอกเห็นใจออกมา จะเห็นได้ว่าทักษะเหล่านี้เป็นสิ่งที่สำคัญที่จะต้องฝึกฝนและ ต้องใช้เวลาในการเรียนรู้ ในช่วงที่ไปศึกษาเรียนรู้เกี่ยวกับระบบสุขภาพชุมชนที่เกาะลิบง จังหวัดตรัง ในช่วงต้นเดือน พฤษภาคมที่ผ่านมา ก็ได้เรียนรู้เกี่ยวกับแนวคิด/หลักคิดที่สามารถนำมาใช้ในการเรียนรู้ ความเจ็บป่วยของผู้คนได้ ยกตัวอย่าง เช่น การมองผ่านเลนส์ จะเห็นได้ว่า แม้จะมองเห็นหรือรับรู้ เรื่องราวเรื่องเดียวกัน แต่มุมมองของผู้คนนั้นต่างกัน ซึ่งส่วนใหญ่ก็ขึ้นอยู่กับประสบการณ์ที่ผ่านมา ในชีวิต , การหยุดแล้วมองย้อน ในที่นี้ คือการรับรู้ว่า ตนเองเป็นใคร มีหน้าที่อะไร ก่อนหน้านี้ได้ผ่าน เรื่องราวอะไรมาบ้าง และแนวทางในการดำเนินชีวิตต่อจากนี้เป็นอย่างไร จะเห็นได้ว่า หลักคิด เหล่านี้สามารถนำมาประยุกต์ใช้ในชีวิตประจำวัน การดูแลผู้ป่วย ครอบครัวได้เป็นอย่างดี อีกทั้งในการลงศึกษาเรียนรู้เกี่ยวกับระบบสุขภาพที่เกาะลิบงนี้เอง ก็พบว่า เราสามารถเริ่ม จากปัญหาสุขภาพจากคนป่วยในบ้าน แล้วค้นหาข้อมูลที่ภาพรวมที่ใหญ่ขึ้นเรื่อยๆ คือ ระดับ ครอบครัว เพื่อนบ้าน คนในชุมชน แล้วจะสามารถเห็นภาพรวมของระบบสุขภาพที่ใหญ่ขึ้นได้ ยกตัวอย่าง เช่น การเรียนรู้เกี่ยวกับความเจ็บป่วยของผู้ป่วยโรคติดเชื้อที่อาการหนักจนต้องนอน ติดเตียง ได้เรียนรู้เกี่ยวกับ เรื่องราวความเจ็บป่วย ความรู้สึกของผู้ดูแลต่อผู้ป่วย คนในครอบครัว เพื่อนบ้านที่มาช่วยเหลือ อีกทั้งยังสะท้อนให้เห็นภาพรวมของระบบสุขภาพทั่วไปและระบบสุขภาพ ฉุกเฉินของคนในพื้นที่เกาะลิบงได้อีกด้วย ซึ่งแนวคิดนี้เป็นแนวคิดที่ดี เพราะก่อนหน้านี้ส่วนใหญ่ มักจะมองแค่ เรื่องราวของผู้ป่วยและครอบครัวเป็นหลัก แต่ไม่สมารถเชื่อมโยงเพื่อให้เห็นภาพรวม ของระบบสุขภาพในชุมชนได้ การได้ลองฝึกคิดตามแนวคิดดังกล่าว ช่วยให้สามารถเข้าใจบริบทของ คนพื้นที่ได้มากขึ้น
58 เมื่อถึงที่...ความคิดเปลี่ยน เมื่อวันที่ 3 พฤษภาคม 2567 เวลา 05.45 น. ฉันตื่นนอนยามเช้าด้วยกับภารกิจประจำตัว ของชาวมุสลิมทุกคน นั่นคือ “การละหมาด” เพื่อแสดงความเคารพและนับถือในพระเจ้าเพียง องค์เดียว “พระอัลลอฮฺ” หลังจากนั้นจัดการเตรียมตัวออกเดินทางสู่เกาะลิบง จังหวัดตรัง เป็น อีกหนึ่งวันที่มีอากาศที่ร้อนอบอ้าว ระหว่างการเดินทางนั่งรถตู้สู่ท่าเรือหาดยาว ก็มีฝนตกโปรยๆ ลงมาอยู่ตลอด ในตอนนั้นฉันคิดว่า “ต้องลำบากอีกแล้ว ลุยเดินทางในช่วงสภาพอากาศแบบนี้” เมื่อ ถึงท่าเรือ สภาพอากาศแจ่มใส เรือแล่นสู่เกาะลิบง อย่างปลอดภัย จากความคิดอคติ ในก่อนหน้านั้น มันจางหายออกไปด้วยกับความตื่นเต้นมีความสุขในทันที เมื่อถึงเกาะลิบง ฉันและผู้ร่ว มเดินทาง ทุกคนมุ่งสู่ “รพ.สต.เกาะลิบง” ในทันที ฉันได้มีโอกาสศึกษาดูงานการจัดการของสถานีอนามัย ซึ่ง มีแห่งเดียวบนเกาะลิบง โดยมี พี่อุ้ม ซึ่งเป็นพี่พยาบาลวิชาชีพ ดูแลหลักและเป็นผู้อำนวยการของที่นี่ ให้การต้อนรับและบรรยายแลกเปลี่ยนบทบาทหน้าที่การทำงานต่างๆ ของหน่วยบริการปฐมภูมิแห่ง นี้ โดยมีแพทย์ประจำเกาะผู้ร่วมดูแลคือ อาจารย์ชาญชัย ซึ่งเป็นแพทย์เวชศาสตร์ครอบครัวประจำ โรงพยาบาลกันตรัง ได้แลกเปลี่ยนบทเรียนการทำงานให้กับพวกเราทุกคน สำหรับเกาะลิบงมี ประชากรประมาณ 3,500 คน ซึ่งประชากรส่วนใหญ่นับถือศาสนาอิสลาม ทำอาชีพทำสวน กรีดยางพารา และประมงเป็นหลัก มีท่าเรือให้สัญจรไปมาตลอด 24 ชั่วโมง เจ้าหน้าที่ประจำ รพ.สต.ลิบง มีประมาณ 4 คน คือ พยาบาลวิชาชีพ 1 คน ผู้ช่วยพยาบาล 2 คน ผู้ช่วยทันตแพทย์ 1 คน โดย มีแพทย์เวชศาสตร์ครอบครัว 1 คน ในการดูแล รพ.สต. แห่งนี้ มีอสม. ในพื้นที่ ประมาณ 60 คน ทุกคนทำงานด้วยกับความตั้งใจ ทำงานเป็นทีม ที่สำคัญคือความเสียสละ ที่ตัวฉันเองคิดไม่ถึงมาก่อน ด้วยกับพื้นที่ที่เป็นเกาะ ไม่มีโรงพยาบาลหรือคลินิกที่จะสามารถพบแพทย์ได้ตลอด 24 ชั่วโมง ต้องเดินทางข้ามน้ำทะเล เพื่อขึ้นฝั่งไปรักษาต่อเนื่องบนฝั่ง แต่อาจารย์ชาญชัยและพี่อุ้ม สามารถ จัดการปรับระบบต่างๆ ภายในเกาะให้เกิดความง่ายให้มากที่สุด ที่จะช่วยเหลือคนไข้ให้เกิด ประโยชน์สูงสุด ในเรื่องของระบบการส่งต่อ การดูแลผู้ป่วยในชุมชน และการสร้างทีมให้เข้มแข็ง โดยการสร้างภาคีเครือข่าย ทำงานร่วมกับ อบต. และทีมกู้ภัยประจำเกาะ โดยปัจจุบัน มีรถรับส่ง คนไข้ 24 ชั่วโมง มีเรือพาผู้ป่วยข้ามฝั่งไปรักษาต่อ 24 ชั่วโมง ในเคสฉุกเฉิน ผู้ป่วยสามารถโทร 1669 เพื่อแจ้งเหตุและประสานงานกู้ภัยประจำเกาะให้เลย แต่สิ่งที่คนส่วนใหญ่ทำคือแจ้งพี่อุ้มเป็นหลัก ฉันประทับใจมาก พี่อุ้มสามารถรับโทรศัพท์ ได้ตลอดทั้งวันทั้งคืน เสียสละเวลาตัวเอง เพื่อช่วยผู้ป่วย เคยที่จะต้องทำคลอดเองบนเกาะด้วยตัวคนเดียว แต่อีกกำลังที่สำคัญอีกหนึ่งคน คือ อาจารย์ชาญชัย ที่แน่นอนครับว่า เป็นที่ปรึกษาประจำตัวของพี่อุ้ม เปิดโทรศัพท์ 24 ชั่วโมง เพื่อรับคำปรึกษาอยู่ ตลอด คอยรับเคสส่งตัวเข้ามายังโรงพยาบาลกันตัง สองท่านนี้ปรับระบบต่างๆ แก้ไขปัญหา จัดการ ดูแลแบบองค์รวมพัฒนามาตลอด 20 ปี ที่ผ่านมา เป็นการทำงานที่เหนื่อยมาก เสียสละมาก แต่ ทั้งสองท่านกลับไม่พูดออกมาเลยสักคำว่า “ผมเหนื่อยมาก” “ดิฉันท้อแท้มาก” “ดิฉันไม่มีความสุข” หรือ “ดิฉันอยากย้ายไปที่อื่น” ในตอนนั้นฉันปลื้มใจมากและอยากจะนำความเข้มแข็งตรงนี้ไป พัฒนาต่อกับพื้นที่ที่ฉันต้องจบออกไปทำงานในอนาคตให้ได้
59 หลังจากแลกเปลี่ยนเรียนรู้ระบบสุขภาพของชุมชนบนเกาะ ก็เดินทางสู่ที่พัก เพื่อรับประทาน อาหารกลางวัน และเข้าสู่กิจกรรมช่วงบ่าย นั่นคือ “หลักการทางมานุษยวิทยา” โดยอาจารย์ วรเชษฐ ซึ่งเป็นเรื่องที่ตัวฉันไม่เคยรู้จักมาก่อน เป็นอีกหนึ่งทักษะที่น่าสนใจและมีประโยชน์มากกับ หมอเวชศาสตร์ครอบครัว โดยเน้นหลักการรู้จักตัวเอง มองภาพสะท้อนตน มองหลายๆ มุมมองผ่าน เลนส์ที่แตกต่างกัน เพิ่มทักษะทางการพูด การเขียน การอ่าน และการฟัง ให้เกิดประสิทธิภาพอย่าง มาก ตลอดการทำกิจกรรม สองชั่วโมงครึ่ง ไม่มีช่วงเวลาไหนเลยที่ตัวฉันหลับหรือไม่อยากรับฟัง มัน คือความรู้ที่ฉันต้องเก็บเกี่ยวมาให้ได้ เป็นประสบการณ์ที่ฉันไม่ควรพลาดเลยแม้แต่วินาทีเดียว หลังจากนั้น ก็แยกย้าย พักผ่อนตามอัธยาศัย ภายในรีสอร์ทระดับห้าดาวบนเกาะลิบง เช้า วันที่ 4 พฤษภาคม 2567 เตรียมความพร้อมการลงสนามเรียนรู้ชีวิตผู้ป่วยแบบองค์รวม โดยแบ่งเป็นสองกลุ่ม กลุ่มที่หนึ่งเป็นการลงเยี่ยมบ้านผู้ป่วยเด็กพิการ และอีกกลุ่มหนึ่งเป็นการ ลงเยี่ยมบ้านผู้ป่วยผู้ป่วยติดเตียง ซึ่งตัวฉันได้มีโอกาสลงพื้นที่เยี่ยมในเคสที่สอง โดยในทีมมีการแบ่ง งานวางแผนลงเยี่ยมบ้านเป็นอย่างดีเนื่องจากเวลาที่จำกัดและเหมาะสมในการลงเยี่ยม โดยแบ่งเป็น ทีม ทีมที่พูดคุยกับผู้ดูแลและคนไข้ ทีมที่พูดคุยกับญาติผู้ป่วย ทีมที่สำรวจภายในและรอบๆ บ้าน และสุดท้ายคือทีมที่เดินออกไปดูระแวกใกล้เคียง เพื่อศึกษาชุมชนเบื้องต้น เมื่อไปถึงบ้านผู้ป่วยพี่อุ้ม ได้รอต้อนรับ พร้อมกันครอบครัวของผู้ป่วยที่เราลงไปเยี่ยม ทำการทักทาย พูดคุยปัญหาต่างๆ การดูแลภายในครอบครัว การแก้ไขปัญหาต่างๆ ในเคสนี้เป็นผู้ป่วยวัยกลางคน อายุ 40 ปี ติดเตียง เนื่องจากสมองขาดออกซิเจนจากการติดเชื้อรุนแรง โดยมีผู้ดูแลคือ พ่อแม่ ซึ่งเป็นผู้สูงอายุ 70 กว่าปี แต่กลับเข้มแข็ง ดูแลผู้ป่วยเป็นอย่างดี ไม่มีแผลกดทับ ไม่มีภาวะแทรกซ้อนเลย ครอบครัวกำลังใจ เป็นเรื่องที่สำคัญ แต่อีกเรื่องที่ทำให้ครอบครัวนี้ดูแลได้เป็นอย่างดีคือ ความเข้มแข็งของทีมพี่อุ้มด้วย ทั้งการลงเยี่ยมส่งต่อผู้ป่วยไปติดตามโรงพยาบาล ทำให้เห็นว่าการทำงานของทีมสหวิชาชีพบนเกาะ และภาคีเครือข่าย เข้มแข็งเป็นน้ำหนึ่งใจเดียวกันได้เป็นอย่างดี หลังจากนั้นก็กลับมาแลกเปลี่ยน เรียนรู้เคสของกันและกัน ตลอดระยะเวลา 3 วัน 2 คืน เป็นประสบการณ์ที่ดีมาก ได้ทั้งความรู้ ทักษะการสื่อสารที่ดี และสังคมต้นแบบดีๆ อีกหนึ่งสังคม การเดินทางในครั้งนี้ จากวันแรกที่คิดว่า “ลำบากแน่” มันกลับกลายเป็นความสุขและประสบการณ์ที่ตัวฉันไม่คาดคิดมาก่อนเลยว่าจะเกิด ขึ้นกับตัวเองได้จริงๆ ขอบคุณคณาจารย์เวชศาสตร์ครอบครัวโรงพยาบาลหาดใหญ่ทุกท่าน ขอบคุณอาจารย์ชาญชัย และพี่อุ้ม พยาบาลวิชาชีพ รพ.สต.ลิบง และทีมงานทุกท่าน ขอบคุณอาจารย์เชษฐ และทีมงานทุกท่าน ขอบคุณพี่ๆ เลขาแพทย์ทุกท่าน ที่ร่วมเดินทางจัดงานในครั้งนี้ขึ้นมา นพ.มุมิณทร์โสวณา แพทย์ประจำบ้านเวชศาสตร์ครอบครัว ชั้นปีที่ 1
60 กระเป๋าเดินทางของหมอ นับตั้งแต่ที่วินาทีที่ฉันได้จัดกระเป๋าเดินทางไปยังเกาะลิบงแห่งนี้ ฉันได้เตรียมตัวจัดเก็บ เสื้อผ้าและอุปกรณ์ที่จำเป็นเพื่อเตรียมพักผ่อนหย่อนใจจากภาระงาน ถึงแม้จะเผื่อใจไว้บ้างแล้วกับ ตารางกิจกรรมที่ค่อนข้างแน่นเต็มตาราง และยังสงสัยว่าฉันจะได้ทำกิจกรรมและเรียนรู้อะไรบ้าง จากการไปเกาะแห่งนี้ เรือหางยาวคือสื่อกลางที่ย้ายฉันจากพื้นดินไปยังเกาะแห่งนี้ แสงแดดที่ส่องลง มาแต่ไม่ได้ร้อนแผดเผา อากาศอบอ้าวสลับเงามืดบนท้องฟ้าที่มีฝนปรอยๆ ทำให้อากาศไม่ได้ร้อน มากนัก ฉันนั่งเรือหางยาวในเวลาไม่เกินครึ่งชั่วโมงซึ่งใช้เวลาน้อยกว่าทุกครั้งที่ฉันเคยเดินทางบนเรือ หลังจากนั้นฉันได้นั่งรถสองแถวเพื่อไปสถานที่แรกสำหรับการเรียนรู้ของฉัน ได้เห็นถนนหนทางบน เกาะ และข้อหนึ่งที่ฉันสังเกตได้ คือ เกาะแห่งไม่มีร้านสะดวกซื้อ(7-11) สถานที่แรกที่ฉันได้เดินทาง ไปถึงคือ รพ.สต.เกาะลิบง ได้ฟังเรื่องระบบสุขภาพปฐมภูมิบนเกาะ ซึ่งได้คลายความสงสัยของฉัน ถึง ความเป็นไปได้ของระบบการให้บริการสุขภาพที่เริ่มต้นจากศูนย์ และขีดจำกัดของพัฒนาที่ไม่สิ้นสุด เริ่มจากพยาบาลพี่อุ้ม ที่เป็นหนึ่งในกลไลขับเคลื่อน คนที่ให้บริการหลักที่รพ.สต และต้องถือสายรอ บริการคนในเกาะเพื่อสแตนบายให้บริการนอกเวลา บุคคลที่ประชาชนเรียกว่าหมอ ทำให้ฉันนึกคิด ได้ว่า การขึ้นชื่อว่าหมอไม่จำเป็นต้องเรียนจบแพทย์แต่เป็นบุคคลที่ให้บริการด้านสุขภาพด้วยใจและ เข้าถึงความเป็นคน ทำให้ฉันเข้าใจหลักการของ 3 หมอมากขึ้น การปรับตัวเข้ากับหมอตำแย ซึ่งเป็น หมอพื้นบ้านที่ให้บริการการคลอดบุตรให้กับชาวบ้านมาช้านาน เพื่อแบ่งปันประสบการณ์และจูนเข้า หากัน และพัฒนาการระบบการให้บริการแม่และเด็ก จนเริ่มมีระบบเรือนำส่งข้ามฟากฉุกเฉินเพื่อนำ ตัวคุณแม่ขึ้นไปคลอดที่รพ.บนฝั่ง รวมถึงผู้ป่วยฉุกเฉินอื่นๆ ช่วงบ่ายวันนั้นฉันได้เดินทางอีกครั้งไปยัง รีสอร์ทที่เข้าพักสวยหรูที่เหมาะกับการเรียนรู้(พักผ่อน)สิ่งใหม่ๆ รีสอร์ทที่ทางเดินเต็มไปด้วย ความสวยงามที่ถูกบรรจงตั้งใจจัดสรรจากธรรมชาติ สระว่ายน้ำที่มีความเป็นส่วนตัว วิวชายหาด ที่มองเห็นคลื่นตกกระทบกับชายฝั่ง เห็นอาจารย์และพี่ๆพายเรือคายัคสนุกสนาน มองทอดสายตา ไม่ไกลเจออีกเกาะอยู่ห่างกันไม่ไกล ได้ทำกิจกรรมการท่องสูตรคูณแม่สอง ฉันไม่อยากเชื่อว่า กิจกรรมที่ดูเหมือนง่าย สามารถสะท้อนคิดอะไรต่างๆได้มากมาย ได้รู้จักหลักการการหยุดและมอง กลับ เพื่อที่จะได้เดินต่ออย่างระมัดระวัง การได้การร่วมใจของทุกคนเพื่อที่จะทำอะไรอย่างหนึ่ง ประสบความสำเร็จ ได้เห็นความสำคัญของฟันเฟืองเล็กๆทุกชิ้น ที่ขับเคลื่อนอะไรบางอย่าง คืนวันนั้นฉันได้เข้าร่วมกิจกรรม Be myself ที่ฉันได้วาดรูป “ไก่ฟักไข่” ที่ฉันต้องการจะสื่อ ว่าฉันอยากได้พลังงานอีกมากมายเพื่อที่จะได้ริเริ่มทำอะไรใหม่ๆและใช้ชีวิตอย่างมีความสุข ต่อจากนั้นได้ร่วมกิจกรรมพูดคุยกับหมอจิม นายแพทย์ที่เป็นทั้งแพทย์เวชศาสตร์ครอบครัวและเป็น เจ้าของรีสอร์ทแห่งนี้ ฉันได้เข้าร่วมกิจกรรมนี้ทั้งในฐานะผู้ฟังและเป็นผู้ตั้งคำถาม กิจกรรมนี้ทำให้ฉัน ได้รับ mindset ที่ดีและพลังงานบวกมากมาย ถึงคำว่าทำในสิ่งที่เราชอบ สิ่งที่สำคัญในชีวิตของ หมอจิมซึ่งบอกว่าครอบครัวซึ่งก่อให้เกิดแรงขับเคลื่อนดีๆ พลังงานในการใช้ชีวิตบางส่วนที่ตัวฉันอาจ ทำหล่นหายไป การใช้ชีวิตแบบ work-life balance การปรับตัวเข้ากับชาวบ้านบน เกาะลิบงที่ อาจารย์ใช้หลักการรับฟัง เข้าใจ การขอความช่วยเหลือจากเขา เพื่อเป็นส่วนหนึ่งของคนในเกาะ เพื่อที่จะได้เป็นจุดเริ่มต้นที่ดีในการพัฒนาระบบปฐมภูมิบนเกาะ วันต่อมาฉันและเพื่อนๆได้มารวมตัวกัน
61 ที่หอประชุมเพื่อวางแผนการลงชุมชนเพื่อเยี่ยมบ้านผู้ป่วย กลุ่มของฉันได้ลงเยี่ยมบ้านหลังหนึ่ง เป็นผู้ป่วยชายอายุ 16 ปีที่มีความพิการตั้งแต่กำเนิด การไปเยี่ยมบ้านครั้งนี้ได้เปิดโอกาสได้ฉันเห็น มุมมองต่างๆ ทั้งน้ำตาที่แสดงถึงความปลื้มที่มีแพทย์มาเยี่ยม ความรักของแม่ที่มีต่อลูก ที่เห็นได้จาก หญิงคนหนึ่งที่เป็นเสาหลักของบ้านเพียงหนึ่งเดียว ดูแลเด็กคนหนึ่งได้เติบโตมาอย่างดีที่สุดเท่า ที่คนนึงจะทำได้ ได้เห็นความหวังของการรอคอยถึงความช่วยเหลือการจากระบบบริการสุขภาพ การไม่รู้ถึงปัญหาสุขภาพของสมาชิกในครอบครัว ทำให้ฉันได้ตั้งมีคำถามถึงการเข้าถึงของประชากร ต่อระบบสุขภาพภาพปฐมภูมิ ว่าดีพอแล้วหรือยัง เราในฐานะแพทย์สามารถพัฒนาตรงจุดไหนได้บ้าง วันสุดท้ายฉันได้ปลดปล่อยตัวเองเพื่อที่จะได้นั่งรถพ่วงข้างท่องเที่ยวในตัวเกาะลิบง ที่ที่ฉันประทับใจ ที่สุดคือจุดชมวิวพยูน ซึ่งได้ชื่อว่าเป็นจุดที่สูงสุดในเกาะ ซึ่งกว่าจะมาถึงจุดนี้ได้นั้นต้องเดินไต่เข่า จับเชือก ปีนผา ถึงแม้จะไม่ได้เห็นพยูนแต่ได้เห็นวิวและภูมิลักษณ์ที่สวยงามของเกาะแห่งนี้ สุดท้ายนี้ฉันได้คลายสงสัยว่าฉันจะได้ทำกิจกรรมและเรียนรู้อะไรบ้างจากการไปเกาะแห่งนี้ เพราะฉันได้เห็นบทบาทบางอย่างที่เป็นเอกลักษณ์และความสำคัญของการมีอยู่ของแพทย์ เวชศาสตร์ครอบครัว และได้เห็นอีกว่าการให้ระบบสุขภาพปฐมภูมิสามารถพัฒนาต่อไปได้ ตราบ ได้ที่สุขภาพยังเป็นเรื่องสำคัญต่อชีวิตมนุษย์และยายังเป็นหนึ่งในปัจจัยสี่... นพ.อติกันต์เฉิดฉิ้ม แพทย์ประจำบ้านเวชศาสตร์ครอบครัว ชั้นปีที่ 1
62 มุมมองที่เปลี่ยนไป ฉันและคณะแพทย์ประจำบ้าน ร่วมด้วยคณาจารย์ภาควิชาเวชศาสตร์ครอบครัว ได้ร่วมกันออก เดินทางจากโรงพยาบาลหาดใหญ่มุ่งสู่เกาะลิบง จังหวัดตรัง เพื่อเข้าร่วมกิจกรรมในรายวิชา SBP ณ วันที่ 3-5 พฤษภาคม 2567 ฉันทราบคร่าวๆว่ามีวัตถุประสงค์เพื่อเรียนรู้เกี่ยวกับระบบสุขภาพชุมชน ขณะเดินทางด้วยรถตู้จำนวนสามคัน ฉันนั่งคิดว่าพวกฉันจะได้เรียนรู้ประสบการณ์อะไรใหม่ๆ นอกเหนือจากในห้องเรียนและการทำงานในโรงพยาบาลหาดใหญ่บ้างนะ? ฉันและคณะมุ่งหน้าเข้าสู่ รพ.สต.เกาะลิบง ที่เป็นศูนย์กลางการรักษาพยาบาลบนเกาะ มีแพทย์เวชศาสตร์ครอบครัว 1 คน (นพ.ชาญชัย สามัคคีนิชย์) พยาบาล (พี่อุ้ม) และผู้ช่วยพยาบาล-ทัน ตกรรม ได้บอกเล่าว่า “การดูแลรักษาสุขภาพของคนบนเกาะ การเจ็บป่วยทั่วไปสามารถรักษา ที่รพสต.เกาะลิบงได้ แต่หากเป็นกรณีฉุกเฉินที่จำเป็นต้องส่งต่อเข้าโรงพยาบาลชุมชน/ทั่วไป ก่อนหน้านี้ มีปัญหาเรื่องระบบส่งต่อผู้ป่วยเนื่องด้วยต้องเดินทางด้วยเรือ จนกระทั่งทีมสาธารณสุขได้ร่วมกันแก้ไข ปัญหา ประสานงานกับหน่วยงานต่างๆ ทั้งบนบกในส่วนของโรงพยาบาลกันตัง และ บนเกาะ ได้แก่ องค์กรท้องถิ่นเกาะลิบง คนขับรถฉุกเฉิน และคนขับเรือ ทำให้การส่งต่อผู้ป่วยฉุกเฉิน เป็นไปได้สะดวกยิ่งขึ้น” นพ.ชาญชัย กล่าวเสริมว่า “การทำให้เกิดระบบบริการสุขภาพอาศัย การพูดคุยและการประสานงานเป็นหลัก” นอกจากนี้ก็ได้พูดถึงความท้าทายในการทำงาน ประสบการณ์ต่างๆ การพูดคุยให้ชาวบ้านเปิดใจการรักษาแบบการแพทย์แผนปัจจุบันควบคู่ไปกับการ รักษาทางเลือก ฉันฉุกคิดขึ้นว่าหากฉันต้องเป็นแพทย์เวชศาสตร์ครอบครัวคนเดียวบนเกาะ ฉันคงได้อาศัยประสบการณ์จากการรับฟังในวันนี้ไปปรับใช้อย่างแน่นอน หลังจากนั้นฉันและคณะได้รับมอบหมายในการลงศึกษาชุมชนเคสผู้ป่วยจำนวน 2 กรณี เคสแรกเป็นผู้ป่วยเด็กที่มีความพิการทางสมองตั้งแต่เด็ก (Cerebral palsy) และเคสผู้ป่วยผู้ใหญ่ อายุ 50 ปี ที่ประสบปัญหาสมองขาดเลือดหลังการติดเชื้อ ฉันได้รับมอบหมายให้อยู่ในกลุ่มที่ 2 ก่อนเดินทางลงเยี่ยมบ้านผู้ป่วย ฉันและทีมจำนวน 9 คน ได้วางแผนทำการแบ่งเป็น 4 กลุ่ม ย่อย ที่ทำหน้าที่รวบรวมข้อมูลในส่วนของผู้ป่วย ครอบครัว สภาพแวดล้อม และชุมชน ฉันและเวชกร ได้รับมอบหมายในส่วนของสิ่งแวดล้อมและความปลอดภัย พวกฉันได้เดินทางด้วยรถสองแถวในช่วง 10.30 น. ของวันที่ 4 พฤษภาคม 2567 ขณะเดินทางมีฝนตกปรอยๆ สร้างบรรยากาศเย็นสบาย บรรเทาความร้อนไปได้บ้าง เมื่อมาถึงบ้านผู้ป่วย ฉันและทีมได้กล่าวสวัสดี ป๊ะหมัด (นามสมมุติบิดาของผู้ป่วย) และพี่อุ้ม (พยาบาลประจำรพสต.เกาะลิบง) ที่ยืนรออยู่หน้าบ้านด้วยสีหน้ายิ้มแย้ม พร้อมเดินเข้าสู่ในตัวบ้านปูน ชั้นเดียว ภายในตัวบ้านจัดเรียงสิ่งของอย่างสะอาด มีเตียงผู้ป่วยวางอยู่บริเวณหน้าบ้านที่มีคุณ สมพร (นามสมมติ)นอนอยู่บนเตียง ฉันและทีมนั่งพูดคุยกันเกี่ยวกับประวัติความเจ็บป่วยของผู้ป่วยที่นอนใส่สายให้อาหารทางจมูก ไม่สามารถรับรู้ สื่อสาร หรือช่วยเหลือตัวเองได้ ม๊ะเราะ ป๊ะหมัด และพี่อุ้ม เล่าว่า เดิมคุณสมพรอยู่ จังหวัดสตูลกับภรรยาและครอบครัว ได้หย่าร้างกับภรรยาไปเมื่อ พ.ศ. 2563 ในปี พ.ศ.2565 ขณะ ที่คุณสมพรกำลังเก็บของป่าถูกสัตว์ไม่ทราบชนิดกัดจนต้องเข้ารับการรักษาที่รพ.ละงู 3 วัน และส่งต่อ เขาห้องผู้ป่วยวิกฤตที่โรงพยาบาลสตูล 1 เดือน วินิจฉัยสมองขาดเลือด (Brain hypoxia) เนื่องด้วย
63 พญ.โสรญา จันทรภักดี แพทย์ประจำบ้านเวชศาสตร์ครอบครัว ชั้นปีที่ 2 การเดินทางที่ลำบากม๊ะเราะและครอบครัวจึงตัดสินใจขอย้ายผู้ป่วยมารับการรักษาต่อที่รพ.ตรัง 1 เดือน ขณะรับการรักษาแพทย์พูดคุยวางแผนแนวทางการรักษาเกี่ยวกับการเจาะคอ ทางครอบครัว ขอปฏิเสธและขอพาผู้ป่วยกลับบ้าน โดยมีทีมสาธารณสุขจากรพ.สต.เกาะลิบง ลงเยี่ยมบ้านและดูแล เป็นระยะ ขณะสอบถามอาการ ม๊ะเราะเล่าว่า “อาการผู้ป่วยทรงๆ” พร้อมกับมีน้ำตาไหลออกมา ทางทีมได้ยื่นทิชชู่ให้ พร้อมปล่อยจังหวะให้ม๊ะเราะได้เล่าระบายความในใจ ม๊ะเราะอยากให้ผู้ป่วยดีขึ้น ถ้าเป็นไปได้อยากให้หายอย่างปกติ ฉันและทีมได้พูดให้กำลังใจและชื่นชมม๊ะเราะ ป๊ะหมัดและ ครอบครัวที่ร่วมกันช่วยดูแลผู้ป่วยที่ถึงแม้ม๊ะเราะจะไม่สบายมีปัญหาข้อเข่าเสื่อม ป๊ะหมัดมีโรค ประจำตัวเป็นความดันโลหิตสูง พี่ชายที่ต้องทำงาน ทำให้เห็นถึงความเข้มแข็งของครอบครัวและ กระบวนการช่วยเหลือกันเมื่อเกิดความเจ็บป่วยได้เป็นอย่างดี เมื่อสอบถามถึงระบบบริการสุขภาพในชุมชน ป๊ะหมัดเล่าว่า หากเกิดความเจ็บป่วยที่ ไม่รุนแรงส่วนใหญ่เข้ารับการรักษาที่ รพ.สต.เกาะลิบง มีบางส่วนซื้อยากินเอง แต่หากเกิดเหตุฉุกเฉินจะ เข้าไปที่รพ.สต.เกาะลิบงเพื่อรับการประสานงานเข้าสู่โรงพยาบาลกันตัง ที่หากถ้าไม่มีรถนำส่งฉุกเฉิน สามารถติดต่อบ้านกำนันได้ตลอดเวลา ซึ่งสอดคล้องกับข้อมูลที่ฉันได้รับมาจากทีมสาธารณสุขในวัน ก่อน หลังจากนั้นฉันและเวชกรจึงขอให้ป๊ะหมัดช่วยพาสำรวจสิ่งแวดล้อม ภายในบ้านปูพื้นกระเบื้องสี ฟ้า มีทางต่างระดับเมื่อเข้าสู่ห้องครัวที่มีสะตอวางกระจายอยู่บนพื้น ฉันถามป๊ะหมัดว่าเอามาจากไหน ป๊ะหมัดบอกเอามาจากต้นสะตอหลังบ้านนำมาขายเป็นส่วนหนึ่งของรายได้ นอกจากนี้รายได้ก็มาจาก การกรีดยาง เงินผู้พิการของผู้ป่วย เงินผู้สูงอายุ เงินจากลูกที่ช่วยกันสมทบทุน และจากชุมชน ข้อมูลใน ส่วนนี้ทำให้สิ่งที่ฉันคิดในช่วงแรกที่มองว่าครอบครัวเข้มแข็งชัดเจนขึ้น ยิ่งไปกว่านั้นยังเห็นความ เข้มแข็งภายในชุมชนที่เมื่อเกิดเหตุการณ์ต่างๆ จะมีการช่วยเหลือกันทั้งจากเพื่อนบ้านและองค์กร ภายในชุมชน ทำให้อุปสรรคต่างๆผ่านพ้นไปได้ หลังจากพูดคุยจนระยะเวลาถึงสมควร ฉันและทีมงานได้กล่าวอำลาทางครอบครัว ป๊ะหมัด และม๊ะเราะกล่าวด้วยสีหน้ายิ้มแย้มว่า “รู้สึกขอบคุณและดีใจที่ทางทีมมาเยี่ยม” ฉันและทางทีมยิ้ม ตอบและกล่าวว่า “ขอบคุณทางครอบครัวม๊ะและป๊ะเช่นกัน ทางทีมหมอและเจ้าหน้าที่เป็นกำลังใจให้ ทางครอบครัวเก่งมากๆในการดูแลผู้ป่วยได้ดีขนาดนี้ ไม่มีแผลกดทับเลย” ม๊ะเราะและป๊ะหมัดยิ้ม พร้อมกับน้ำตาคลอ ฉันและทีมได้มอบของที่ระลึกเป็นถุงผ้าเอาไว้ใส่ยาให้แก่ครอบครัว ทั้งคู่ต่างตื้นตัน ใจและขอให้พวกฉันพบเจอแต่สิ่งดีๆ จากการเข้าร่วมกิจกรรมในครั้งนี้ที่ชุมชนเกาะลิบง ทำให้ฉันได้เห็นถึงระบบการดูแลสาธารณสุข ในบริบทที่แตกต่างกับในชุมชนเมืองที่มีข้อจำกัดในเรื่องของการบริการและการเดินทาง ที่ต้องอาศัย การพูดคุยและการประสานงานจากหลายๆฝ่าย ได้เรียนรู้และเข้าใจเคสผู้ป่วยตัวอย่าง ที่ทำให้มุมมองการเยี่ยมบ้านของฉันเปลี่ยนไป ไม่เพียงแต่มองในด้านตัวโรคของผู้ป่วยเพียง อย่างเดียว แต่มองลึกถึงครอบครัว ชุมชน ยิ่งไปกว่านั้นทำให้มองเห็นถึงระบบสุขภาพชุมชนที่เป็นภาพ ใหญ่ได้ชัดเจนยิ่งขึ้น ฉันคิดว่าการเข้าร่วมกิจกรรมในครั้งนี้ทำให้ฉันได้รับประสบการณ์ชีวิต และการ ทำงานที่จะสามารถนำไปปรับใช้ในฐานะแพทย์เวชศาสตร์ครอบครัวในอนาคตไม่มากก็น้อย
64 อีกมุมหนึ่งของสถานที่ที่คุ้นเคย วันที่ 3 พฤษภาคม พ.ศ. 2567 ออกเดินทางสู่เกาะลิบงจังหวัดตรัง เริ่มต้นเดินทางจาก โรงพยาบาลหาดใหญ่ใช้เวลากว่า 5 ชม. เป็นการเดินทางที่ยาวนานในระดับหนึ่ง แต่ก็ไม่ได้น่าตื่นเต้น อะไรมากนัก ตรังเป็นบ้านเกิดของฉัน เหมือนกับการเดินทางไปยังสถานที่คุ้นเคย เมื่อถึงท่าเรือได้ ใช้เรือหางยาวขนาดใหญ่ที่ใช้สำหรับบรรทุกนักท่องเที่ยวนั่งต่อไปยังเกาะลิบง การได้นั่งเรือทำให้ คิดถึงบรรยากาศวัยเด็ก ที่เกาะลิบงมีรถกระบะสองแถวมารับคนและสัมภาระไปยังรีสอร์ท แต่มีการ แวะที่โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลประจำเกาะลิบงก่อนเพื่อทำความรู้จักพื้นที่ ระบ บ สาธารณสุขบนเกาะ เจ้าหน้าที่ พยาบาล แพทย์เวชศาสตร์ครอบครัวประจำพื้นที่ทุกท่าน ตัวอาคาร เป็นอาคารรูปแบบมาตรฐานที่เห็นได้ทั่วไปของโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล ที่ห้องประชุมเมื่อ ทุกคนพร้อมหน้า คุณพยาบาลเริ่มเล่าถึงความเป็นมาของโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลประจำ เกาะลิบง จำนวนประชากร จำนวนผู้ป่วย เหตุการณ์สำคัญ และอุปสรรคการทำงานสาธารณสุข ในรูปแบบบนเกาะ ความพยายามที่จะพัฒนาระบบขนส่งผู้ป่วยฉุกเฉินให้ดียิ่งขึ้น เรือ รถ การประชาสัมพันธ์ ความเข้าใจของคนในพื้นที่ ทั้งหมดใช้ระยะเวลาอย่างยาวนานอาจจะถึง 20 ปี เลยทีเดียว มีทั้งอารมณ์ไม่พอใจ ตัดพ้อ สนุก ดีใจ ยินดี ปะปนกันไปในขณะที่เล่าเรื่องราวเหล่านี้ สุดท้ายการที่จะมาถึงตรงนี้ได้คือ การสร้างความไว้ใจให้กับชุมชน การเป็นคนในพื้นที่เป็นเพียงแค่ ส่วนหนึ่งที่ทำให้ชุมชนเชื่อใจหรือสร้างสายสัมพันธ์ได้ง่ายขึ้น การเป็นส่วนหนึ่งของชุมชน การสร้าง ความมีส่วนร่วมกันของทุกคนในชุมชน การชี้ให้เห็นถึงประโยชน์ร่วมกัน การชี้แจงรายละเอียดเพื่อ ไม่ให้เกิดความเข้าใจผิด การขอแรงสนับสนุนจากทั้งภาครัฐและเอกชน จากที่ได้ฟังเรื่องเล่านานประมาณ 1 ชม. ทีมสุขภาพประจำโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล เกาะลิบง เป็นทีมที่น่าภาคภูมิใจในตนเองอย่างไม่ต้องสงสัย ฉันประทับใจกับคำตอบที่ได้จากคำถาม ของฉันเองมาก ใจความของคำถามมีอยู่ว่า รู้คิดอย่างไรต่อการอดทน หรือเสียสละที่ผ่านมาเมื่อเทียบ กับผลลัพธ์ที่ได้กลับคืน คำตอบเป็นอะไรที่น่าประทับใจยิ่งขึ้นไปอีก ใจความมีอยู่ว่า ที่ผ่านมาไม่ได้ รู้สึกอึดอัด หรือเสียสละ กลับรู้สึกสนุกเสียด้วยซ้ำ เนื่องจากทุกคนมีส่วนร่วมเป็นส่วนหนึ่งของชุมชน ที่ได้ร่วมแรงร่วมใจกันสร้างสิ่งดี ๆ ขึ้นมา และอีกหนึ่งประโยคประทับใจที่ตอบได้ดีเยี่ยมมาก ๆ คือ คำตอบของคำถามที่ว่า แพทย์เวชศาสตร์ครอบครัวคืออะไร น่าจะเป็นคำถามที่ทุกคนอาจมีหลักการ ตอบไม่ซ้ำกันอย่างแน่นอน แต่ไม่เคยได้ยินคำตอบแบบนี้มาก่อน นั่นคือ “หากคุณป้าถามว่า แพทย์ เวชศาสตร์ครอบครัวคืออะไร ให้คุณป้าคิดว่า ผมเป็นหลานคุณป้าละกัน เป็นหลานที่จะคอยช่วย คอยอธิบายให้คุณป้าเข้าใจง่าย ๆ คอยดูแลญาติ ๆ ทุกคนดั่งคนในครอบครัว” นพ.ไผทธัช ภู่วิวัฒนา แพทย์ประจำบ้านเวชศาสตร์ครอบครัว ชั้นปีที่ 2
65 คำตอบที่ซ่อนอยู่ในชุมชน สำหรับรายวิชา System based and community practice ตอนเข้ามาเริ่มเรียน ฉัน มีคำถามมากมาย ฉันพยายามเทียบหรือเปรียบกับสิ่งที่ฉันเคยเรียนมาตอนสมัยมัธยม ฉันเคยเรียน วิชาหาดใหญ่ศึกษา เป็นการศึกษาถึงประวัติความเป็นมา อาชีพ สิ่งแวดล้อม ประเพณีและวัฒนธรรม ของคนหาดใหญ่ เพื่อให้เข้าใจ เข้าถึงผู้คนหาดใหญ่ให้มากขึ้น แต่วันนี้เมื่อฉันเป็นแพทย์ประจำบ้าน ที่กำลังศึกษาต่อเวชศาสตร์ครอบครัว เพราะฉะนั้นรายวิชานี้อาจจะเป็นการศึกษาที่คล้ายคลึงกัน แต่ เน้นมิติสุขภาพ เพื่อดูปัจจัย ผลกระทบ ทางสุขภาพของคนในชุมชน เพื่อให้แพทย์เข้าใจถึงพฤติกรรม สุขภาพของคนในชุมชน ฉันได้แต่คาดเดาถึงวัตถุประสงค์ วิธีการเรียน ของรายวิชานี้เพื่อให้เข้าใจ มากขึ้น และในที่สุดฉันก็ได้สัมผัสมัน การเรียนรู้ความเจ็บป่วยของคนในชุมชน ไม่ว่าจะชุมชนใดก็ตาม มักมี determinant หรือ ปัจจัย ลักษณะชี้เฉพาะที่แตกต่างกัน ทั้งชุมชนเมืองและชุมชนชนบทยิ่งทำให้เห็นเอกลักษณ์ของ แต่ละสถานที่ได้ชัดเจนมากขึ้น ทั้งพฤติกรรมสุขภาพ และระบบสุขภาพในชุมชน ฉันได้มีโอกาส ทำงานในเขตสุขภาพชุมชนเมืองเทศบาลนครหาดใหญ่ เพราะฉะนั้นฉันจึงต้องเข้าใจความเจ็บป่วย และระบบสุขภาพของชุมชนเมือง เพื่อดูแลคนไข้ในพื้นที่ที่รับผิดชอบ ชุมชนเมืองเป็นชุมชนที่ มีทางเลือกในการรักษา มีโอกาสเข้าถึงการรักษาได้มาก ดังนั้นในบริบทนี้แพทย์เวชศาสตร์ครอบครัว จึงมีหน้าที่ในการเป็นพี่เลี้ยง เป็นเพื่อน เป็นคนที่คนในชุมชนสามารถนำเรื่องที่สงสัยมาสอบถามได้ โดยไม่มีปัจจัยด้านการเงินหรือธุรกิจแอบแฝง แต่คนที่เข้าไม่ถึงการรักษาก็มีเช่นกัน เพราะฉะนั้นจึง ไม่สามารถทิ้งใครไว้ข้างหลังได้เลย ความแตกต่างที่มีบางครั้งก็มากเหลือเกิน แต่เรามีหน้าที่ช่วยเหลือ เพื่อให้เขาเหล่านั้นเข้าถึงระบบสุขภาพที่เป็นมาตรฐาน แต่ในบริบทชุมชนชนบท ฉันมีโอกาสได้ไป เรียนรู้ชุมชนเกาะลิบง บทบาทของแพทย์เวชศาสตร์ครอบครัวย่อมแตกต่างกันไป เปรียบเหมือนเป็น ผู้คนที่เป็นความหวังของชุมชน เมื่อมีอาการเจ็บป่วยใดๆ หวังพึ่งพาแพทย์ พยาบาลในพื้นที่ให้ ความเคารพในวิชาชีพเพราะเขาเหล่านั้นผูกพันธ์กันไม่ใช่แค่ทางการดูแลรักษา แต่เปรียบเสมือนเป็น คนบ้านเดียวกัน ทุกคนเข้าถึงการรักษาได้พอๆกัน เพื่อนบ้านใกล้เคียงคอยช่วยกันดูแลซึ่งกันและกัน เปรียบเสมือนคนในครอบครัว ถามถึงบ้านไหน คนไหน มักรู้จักกันและรับรู้เงื่อนไขทางสุขภาพ เช่น ติดเตียง ติดบ้าน ความยากง่ายในการเข้าถึงชุมชนระหว่างชุมชนเมืองและชุมชนชนบท มีความแตกต่างกัน เทียบกันไม่ได้ แต่มุ้งเน้นผลลัพธ์เดียวกันคือสุขภาพที่ดีของคนในชุมชน ครั้งตอนฉันเป็นแพทย์ประจำบ้านชั้นปีที่ 1 ฉันอยากเข้าใจบริบทของชุมชนที่ฉันทำงาน เพื่อให้ฉันเข้าใจมิติสังคมที่เกี่ยวเนื่องกับมิติสุขภาพ ฉันทำ Community project ในชุมชนเขตเมือง โดยเริ่มจากการเรียนรู้ความเจ็บป่วยของคนในชุมชน ค้นหาผู้ป่วยติดบ้าน ติดเตียงในชุมชน เข้าใจ ความสัมพันธ์ของคนในชุมชน ทั้งบุคคลสำคัญในพื้นที่และสมาชิกคนอื่นๆ ปัญหาสุขภาพที่พบบ่อย ในชุมชน และแน่นอนว่าเครื่องมือ 7 ชิ้น ยังคงสามารถใช้ได้เสมอ ใช้ system thinking เพื่อ ให้สามารถทำงานได้อย่างเป็นระบบ ใช้ iceberg model ในการวิเคราะห์พฤติกรรมสุขภาพให้ลึก ขึ้น และวิธีการแก้ไขปัญหาสุขภาพที่เกิดจากคนในชุมชนแท้จริง ในรายวิชานี้ทำให้กระบวนการ เรียนรู้ในชุมชนของฉันเป็นลำดับ มีขั้นตอนมากขึ้น
66 สิ่งที่สำคัญและโดดเด่นสำหรับแพทย์เวชศาสตร์ครอบครัวในความคิดของฉัน ฉันมองว่า เป็นเรื่องการทำงานในชุมชน ซึ่งรอบตัวเราไม่ได้มีแต่แพทย์และพยาบาล เป้าหมายของเราคือการ เข้าใจความเจ็บป่วยของคนในชุมชน ดังนั้นการจัดการต่อความเจ็บป่วยนี้อาจต้องมีอาการ ประสานงานกับหลายหน่วยงานเช่น ภาคท้องถิ่น กระทรวงพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ เพื่อให้ได้มาซึ่งระบบสุขภาพที่เหมาะสมกับคนในชุมชนนั้นๆ รายวิชา System based and community practice ทำให้สามารถมองเห็นมุมมองมิติทางด้านอื่นๆของคนไข้ที่ส่งผลต่อสุขภาพ คนไข้ มองผู้ป่วยไม่ใช่แค่ร่างกาย แต่คือมนุษย์คนนึง ที่มีหลากหลายมิติในการจัดการระบบสุขภาพ ของตนเอง พญ.รตาวรรณ ไสยะ แพทย์ประจำบ้านเวชศาสตร์ครอบครัว ชั้นปีที่ 2
67 การมองผู้ป่วยเป็นมนุษย์ไม่ใช่เพียงแค่โรคที่ฉันต้องรักษา ย้อนกลับไปเมื่อ 9 ปีก่อน ฉันเรียนวิชาแพทย์เป็นครั้งแรก ในช่วงชั้นปีที่ 1 ถึง 3 โรงเรียน แพทย์สอนให้ฉัน รู้วิชาชีววิทยา รู้จักการทำงานของเซลล์ หลายเซลล์รวมเป็นอวัยวะ หลายอวัยวะ รวมเป็นระบบต่างๆในร่างกาย ฉันได้เรียนรู้ตั้งแต่โมเลกุลที่เล็กที่สุด ไปจนถึงอวัยวะที่ใหญ่ที่สุด ในร่างกายเป็นอย่างดี เมื่อฉันขึ้นชั้นคลินิก ชั้นปีที่ 4 ถึง 6 ฉันได้พบกับผู้ป่วยเป็นครั้งแรก ได้เรียนรู้ โรคภัยไข้เจ็บต่างๆของผู้ป่วยแต่ละคน ในตอนนั้นฉันจำชื่อโรคของผู้ป่วยแต่ละราย ได้ก่อนชื่อของ เขาซะอีก เวลาในการเล่าเรียน ล่วงเลยจนครบ 6 ปี ในที่สุด ฉันก็สามารถเรียกตัวเองว่าแพทย์ได้ สักที เวลานั้นฉันมีความรู้เรื่องชีววิทยา เรื่องการวินิจฉัยโรค เรื่องการรักษาให้คำแนะนำที่เหมาะสม ในผู้ป่วยโรคต่างๆ แนวทางการรักษา หรือว่าไกด์ไลน์นั้น เป็นสิ่งที่ฉัน ทราบ พร้อมที่จะรักษาผู้ป่วย ได้อย่างเหมาะสม เมื่อฉันได้ก้าวสู่การเป็นแพทย์จริงๆ ฉันได้พบกับคนไข้มากมาย ได้เจอเคส หลากหลาย ฉันเจอเคสเบาหวานรายแรก ฉันให้คำแนะนำเรื่องการทานยา การทานอาหาร การออกกำลังกาย ตามแนวทางการรักษาที่ฉันได้เล่าเรียนมาเป็นอย่างดี เคสที่สอง เคสที่สาม ไปจนกระทั่งมากกว่า สิบเคสที่ฉันรักษาและแนะนำได้ไม่มีตกหล่น แต่ผลการรักษามันช่างน่าผิดหวัง มีเพียงผู้ป่วยไม่กี่ราย เท่านั้นที่สามารถควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดให้อยู่ในเกณฑ์ได้ ทั้งๆที่รู้ว่าไม่ควรแต่ฉันก็รู้สึก หงุดหงิดภายในใจ และมีเผลอดุคนไข้ไปบ้าง ฉันจำได้ว่ามีหนึ่งเคส เป็นผู้ชายวัยประมาณ 40 ปี เขาควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดได้ไม่ดีนัก อีกทั้งยังมีความเสี่ยงสูงต่อการเป็นโรคหลอดเลือดหัวใจ และสมอง ฉันถามเหตุผล เขาตอบฉันว่ามีลืมกินยาบ้าง และยังมีกินน้ำหวานอยู่ เมื่อได้ฟังดังนั้นฉัน รู้สึกโกรธมาก พร้อมกับมีความคิดที่ว่า ทำไมเขาถึงไม่เป็นห่วงตัวเองบ้าง ทำไมเขาถึงไม่กลัวที่ตัวเอง จะเป็นโรคร้ายแรงในอนาคต แล้วอย่างนี้ความรู้ที่ฉันเรียนมา ยาและคำแนะนำต่างๆที่ฉันตั้งใจให้ไป จะไปมีประโยชน์อะไรล่ะ ถ้าไม่สามารถรักษาผู้ป่วยเหล่านี้ได้ ฉันไม่เข้าใจความคิดของผู้ป่วยจริงๆ ฉันจึงเสียกำลังใจอยู่บ่อยครั้ง เมื่อประมาณสองปีก่อน ฉันได้มีโอกาสเข้ามาเรียนต่อแพทย์เฉพาะทางสาขาเวชศาสตร์ ครอบครัว สิ่งหนึ่งที่เปลี่ยนมุมมองของฉัน นั่นคือการมองผู้ป่วยเป็นมนุษย์ ไม่ใช่เพียงแค่โรคที่ฉัน ต้องรักษาเท่านั้น การเล่าเรียน ทำให้ฉัน ได้ถอยหลังออกมา มองเห็นภาพ ในมุมที่กว้างมากขึ้น ทำให้ฉันย้อนคิด ไปถึงผู้ป่วยเบาหวานรายนั้น จะเป็นไปได้ไหม ที่ชายวัย 40 ผู้เป็นเบาหวานคนนั้น เป็นคนเดียวที่สามารถหาเลี้ยงครอบครัวได้ เขาอาจจะต้องทำงานที่ต้องใช้แรงงานมาก ทำให้ ทานอาหารไม่ตรงเวลาจึงอาจลืมกินยาได้ หรือบางที เขาอาจจะมีอาการน้ำตาลตกขณะทำงาน จึง จำเป็นต้องดื่มน้ำหวานๆ เพื่อให้มีแรง ในการทำงานต่อ นั่นคือจุดเปลี่ยนแรกของมุมมองความคิด ของฉัน นอกจากนั้น ฉันยังได้เรียนรู้เรื่องของความเจ็บป่วยและระบบสุขภาพในชุมชน ภาพที่ฉันเห็น จากหนึ่งคนหรือหนึ่งครอบครัว ได้ถูกขยายไปกว้างมากขึ้น ฉันเห็นคนหลายๆคนอยู่เป็นครอบครัว และหลายๆครอบครัวอยู่รวมกันเป็นชุมชน แต่ละชุมชนมีบริบทของระบบสุขภาพและปัญหาทาง สุขภาพที่ต่างออกไป ในแต่ละสถานที่ แน่นอนว่าในระบบสุขภาพนั้น ไม่ได้มีแค่ฉันที่ทำหน้าที่เป็น แพทย์อย่างเดียว แต่ยังมี พยาบาล เภสัชกร ทันตแพทย์ นักวิชาการสาธารณสุข ทันตาภิบาล อสม. และทีมสหวิชาชีพอื่นๆอีกมากมาย ภาพต่างๆเหล่านั้น ประกอบเป็นจิ๊กซอว์ ให้ฉันได้เห็นในวันนี้
68 ดังนั้นวันนี้ ฉันได้เรียนรู้และเข้าใจแล้วว่า การที่คนๆนึงเจ็บป่วยนั้น มีปัจจัยหลากหลาย ไม่ว่าจะเป็น วิถีชีวิต ความสัมพันธ์ในครอบครัว สภาพเศรษฐกิจ สภาพแวดล้อม สภาพชุมชน และความสัมพันธ์ ในสังคม แน่นอนว่าชุมชนที่มีการเผาขยะมาก ผู้คนในชุมชนย่อมป่วย เป็นโรคปอดตามมา หรือ สภาพแวดล้อมที่มีการขาย น้ำหวานหรือ ขนมหวานมาก ผู้คนที่อยู่ในละแวกนั้นย่อมป่วยเป็น เบาหวาน หรือโรคไขมันในเลือดสูงตามมา ดังนั้น การแก้ปัญหาสุขภาพของคนในชุมชนนั้น ไม่สามารถแก้ไขลำพังได้ด้วยแพทย์คนเดียว สองคน หรือแม้สิบคนก็ตาม หากไม่มีความร่วมมือ จากสหวิชาชีพอื่นๆ และทีมสหวิชาชีพก็ไม่สามารถแก้ไขปัญหาได้ หากไม่มีความร่วมมือที่ดีจากผู้นำ ในชุมชนคนในชุมชนหรือการสนับสนุนจากภาครัฐและเทศบาล และแน่นอนว่า แม้ว่าจะเป็นจุดเล็กๆ แต่เมื่อนำมารวมกันแล้วสามารถออกมาเป็นรูปแบบของระบบบริการสุขภาพที่แข็งแกร่งได้ วันนี้ฉันเข้าใจแล้ว ฉันไม่ได้เห็นภาพแค่แพทย์และคนไข้เบาหวานอีกต่อไป ชั้นเห็นถึง ครอบครัว วิถีชีวิต สภาพแวดล้อม สภาพชุมชน และระบบการรับบริการสุขภาพ ทุกๆอย่างเชื่อมกัน เป็นปัญหาสุขภาพของผู้ป่วย คำแนะนำของฉันอาจจะได้ผลกับคนไข้ราย หนึ่ง แต่กลับไม่เหมาะสม กับคนไข้อีกหลายรายก็ได้ ฉันไม่มีเหตุผลที่จะโกรธคนไข้อีกต่อไป ฉันไม่ท้อใจแล้ว เพราะมุมมองของ ฉันได้ถูกขยายกว้างมากขึ้น การได้เรียนรู้ที่ผ่านมานี้มีค่ามหาศาล ที่สำคัญคือฉันเห็นคุณค่าของ การ ร่วมมือระหว่างทีมสหวิชาชีพ ฉันพร้อมแล้วที่จะนำความรู้เหล่านั้นไปใช้ประโยชน์ในการดูแลคนไข้ และชุมชนได้มากที่สุด และหวังว่าชุมชนที่ฉันได้มีโอกาสทำงานด้วย จะมีระบบบริการสุขภาพที่ดี ยิ่งขึ้นกว่าเดิม พญ.ธัญญรัตน์ตันตินาม แพทย์ประจำบ้านเวชศาสตร์ครอบครัว ชั้นปีที่ 2
69 บันทึกการเดินทาง ณ เกาะลิบง ฉันได้เดินทางมายังเกาะลิบงเพื่อที่เรียนรู้ชุมชนบนเกาะแห่งนี้ และได้เรียนรู้กับกิจกรรม ที่แปลกใหม่สำหรับฉัน คือการใช้บันทึกภาคสนามมาเป็นเครื่องมือที่จะทำให้เรียนรู้ชุมชนร่วมกันกับ ทีมแพทย์เวชศาสตร์ครอบครัวของโรงพยาบาลหาดใหญ่ เครื่องมือชนิดนี้ทำให้ฉันได้ลองใช้การเขียน เพื่อบันทึกเรื่องราวที่พบเจอ สะท้อนเหตุการณ์ต่างๆผ่านมุมมองของตัวเอง นำเสนอแลกเปลี่ยนกับ เพื่อนๆได้และสามารถบันทึกเรื่องราวที่เกิดขึ้นได้อย่างทันท่วงทีผ่านความทรงจำและอารมณ์ ในขณะนั้น เรื่องราวที่ฉันได้เรียนรู้เกี่ยวกับระบบสุขภาพของชุมชนผ่านผู้คนบนเกาะลิบง ทำให้ ได้เห็นมุมมองต่างๆ ทั้งมุมมองของทีมสหวิชาชีพและผู้ป่วย ซึ่งเป็นมุมมองของคนในชุมชน ล้วนมี ความสัมพันธ์เกี่ยวเนื่องกัน ฉันได้เรียนรู้ความเป็นมาและการพัฒนาระบบสุขภาพที่เริ่มจากชุมชน บนเกาะเล็กๆ ไม่มีสิ่งอำนวยความสะดวกใดๆ ได้พัฒนาต่อเติมมากขึ้น โดยแรงผลักดันจากแพทย์ พยาบาล ทีมสหวิชาชีพต่างๆ และการร่วมแรงร่วมใจของผู้คนในชุมชน ฉันสังเกตได้ว่าการรับฟังและ การมีส่วนร่วมของทุกคน จะช่วยออกแบบระบบบริการสุขภาพที่แก้ไขต้นตอของปัญหานั้นๆได้อย่าง แท้จริง ซึ่งถ้าผู้จัดทำระบบสุขภาพชุมชนมีเพียงผู้ให้บริการเป็นคนออกแบบเพียงฝ่ายเดียว อาจจะ แก้ไขปัญหาไม่ถูกจุดของชุมชนนั้นได้ตรงจุด อาจจะเป็นเพียงการนำวิธีแก้ปัญหาจากชุมชนต้นแบบ มาใช้โดยประยุกต์เข้ากับบริบทชุมชนไม่ได้ จนนำมาซึ่งการสูญเสียงบประมาณและเวลา เรื่องราวของ ระบบสุขภาพบนเกาะลิบงได้สะท้อนแนวคิดเรื่องการมีส่วนร่วมของชุมชนให้ฉันได้เรียนรู้ การที่แพทย์ประจำชุมชน ได้มาเข้าถึงเป็นส่วนนึงกับครอบครัวบนเกาะลิบง ร่วมกับการมีทีม สหวิชาชีพที่เป็นคนในพื้นที่นั้นๆ ทำให้เรียนรู้เพื่อที่จะเข้าใจปัญหาต่างๆ จุดเด่นจุดด้อยของชุมชนได้ อย่างแท้จริง ทำให้เกิดการขยายต้นตอของปัญหา การลงเยี่ยมบ้านผู้ป่วยในชุมชนเกาะลิบง ทำให้ ได้เรียนรู้บริบทของชุมชน วิถีชีวิตต่างๆของผู้คนบนเกาะ ทั้งอาชีพ การเดินทาง ปัญหาเฉพาะกลุ่ม การเลือกรับบริการสุขภาพที่ยังมีการผสมผสานภูมิปัญญาพื้นเมืองของชุมชนโดยมีการใช้หมอตำแย และสมุนไพรจากหมอบ้าน แต่สิ่งที่ทีมสหวิชาชีพของเกาะลิบงได้จัดการคือการให้เกียรติและ ผสมผสานวัฒนธรรมในชุมชน ทำให้การนำการแพทย์แผนปัจจุบันเข้าถึงชุมชนได้อย่างลงตัว ไม่เป็น สิ่งที่ขัดแย้งหรือเป็นขั้วตรงข้ามกับวัฒนธรรมเดิม นอกจากนี้ความสำเร็จที่เกิดขึ้นมาจากการเสียสละและทุ่มเทแรงกายแรงใจของทุกคน ตั้งแต่ แพทย์ที่มีความตั้งใจที่จะดูแลชุมชน ไม่ย่อท้อต่อปัญหาอุปสรรคที่จะเดินทางมายังเกาะเพื่อให้บริการ ต่อผู้คนบนเกาะที่ไม่มีสิ่งอำนวยความสะดวกและได้ทุ่มเทเวลาที่จะเรียนรู้เพื่อเข้าถึงชุมชน การเสียสละของพยาบาลวิชาชีพที่ทุ่มเทเวลาส่วนตัวผู้ดูแลผู้ป่วยฉุกเฉินบนเกาะตลอดระยะเวลา ทำงานเหมือนญาติพี่น้อง สร้างความเชื่อมั่นและไว้วางใจต่อระบบสาธารณสุขที่ได้นำระบบ การแพทย์แผนปัจจุบันเข้ามาให้บริการในที่แห่งนี้ ชุมชนที่เสียสละต่อส่วนรวม จัดหาทรัพยากร ในการจัดระบบบริการ ช่วยเหลือส่วนรวมตามกำลังของตนเองทั้งผู้ที่มีรถก็อาสาบริการรับส่งคน บนเกาะในการไปรับการรักษาโดยส่งต่อถึงท่าเรือ ผู้ที่มีความสามารถในการกู้ชีพทางน้ำ ก็มีกลุ่ม ที่สอนเด็กรุ่นใหม่ที่มีจิตอาสาช่วยกันดูแลชุมชนเกาะลิบง ผู้ที่มีกำลังทรัพย์ก็ช่วยกันบริจาคเพื่อเป็น ทุนให้เป็นค่าจ้างเรือโดยสารแก่ผู้ป่วยฉุกเฉินที่ขาดกำลังทรัพย์ที่จะเดินทาง
70 สิ่งที่ฉันได้เรียนรู้จากระบบสุขภาพชุมชนบนเกาะลิบงแห่งนี้คือการทุ่มเท เสียสละของทุกฝ่าย จนเกิดความสัมพันธ์ที่ดีให้เกียรติซึ่งกันและกันจนทำให้ระบบสุขภาพชุมชนขับเคลื่อนไปกับ วัฒนธรรมของชุมชน แก้ปัญหาได้อย่างตรงจุดถึงต้นตอของปัญหาและยั่งยืน โดยฉันได้เรียนรู้และ แบ่งปันมุมมองสะท้อนความคิดนี้ผ่านเครื่องมือที่ชื่อว่าบันทึกภาคสนาม นพ.เวชกร จตุนราทิพย์ แพทย์ประจำบ้านเวชศาสตร์ครอบครัว ชั้นปีที่ 2
71 ตะกอนความคิด ณ เกาะลิบง อ.กันตัง จ.ตรัง คณะอาจารย์และแพทย์ประจำบ้านเวชศาสตร์ครอบครัว จากกลุ่มงานเวชกรรมสังคม โรงพยาบาลหาดใหญ่ ได้เข้าร่วมกิจกรรมแลกเปลี่ยนและถอดบทเรียน การทำงานในระบบปฐมภูมิในวันที่ 3-5 พฤษภาคม 2567 วันแรกตอนเช้าของวันที่ 3 พฤษภาคม ฉันได้เรียนรู้บทเรียนการจัดการพื้นที่ในบทบาทแพทย์เวชศาสตร์ครอบครัวผ่านทางมุมมองของ ทีมสหวิชาชีพรพ.สต.เกาะลิบง ตอนบ่ายฉันได้เรียนรู้ตัวตนของตนเอง สำรวจความคิดและมุมมอง ชีวิตของตัวเองผ่านกระบวนการการวาดภาพ ดร.วรเชษฐ ซึ่งเป็นนักเขียนฝีมือดีที่เขียนหนังสือ เกี่ยวกับระบบสุขภาพปฐมภูมิหลากหลายเล่ม ได้ถ่ายทอดวิชาให้ฉันเกี่ยวกับเรื่องทักษะการอ่าน ทักษะการฟังอย่างเข้าใจ และทักษะการเขียนสรุปโดยใช้ทักษะ Reflective thinking ก่อนจะ ลงพื้นที่จริงในวันถัดไป ต่อมาวันที่ 2 ตอนเช้าของวันที่ 4 พฤษภาคม ดร.วรเชษฐ ได้แบ่งกลุ่ม ออกเป็น 2 กลุ่ม เพื่อวางแผนการลงเยี่ยมบ้านผู้ป่วยและครอบครัว กลุ่มแรกเป็นกลุ่มเยี่ยมบ้าน ผู้ป่วยเด็กและกลุ่มที่ 2 เป็นกลุ่มเยี่ยมบ้านผู้ป่วยผู้ใหญ่ ฉันอยู่กลุ่มที่2 เป็นกลุ่มเยี่ยมคนไข้ผู้ใหญ่ อายุ 50 ปี ทีมของฉันมีทั้งหมด 9 คนและได้พูดคุยและวางแผนหน้าที่กันภายในกลุ่มโดยมีหัวหน้าทีม คอยรับฟังความคิดเห็นภายในกลุ่ม ฉันกับมุมิณทร์ (รุ่นน้องแพทย์ประจำบ้านปีที่ 1) ถูกแบ่งหน้าที่ ในการสอบถามบทบาทภายในครอบครัวที่เกี่ยวข้องกับการดูแลผู้ป่วย (Family role) สมาชิกและ ความสัมพันธ์ภายในครอบครัว (Genogram) และระบบสุขภาพที่ผู้ป่วยและครอบครัวได้ใช้บริการ (Health care system) เมื่อถึงหน้าบ้านของผู้ป่วย ฉันและทีมของฉันได้ก้าวลงออกจากรถ ในบรรยากาศฝนตก ปรอยๆ ฉันมองออกไปเห็นบ้านของผู้ป่วย เป็นบ้านชั้นเดียว พื้นบ้านเป็นกระเบื้องสีฟ้า ล้อมรอบด้วย หญ้าสีเขียวรอบบ้าน ฉันและทีมของฉันได้เข้าไปในบ้าน เจอผู้หญิงอิสลามท่านนึงยืนอยู่ข้างเตียง ของผู้ป่วยซึ่งนอนติดเตียงมีสายให้อาหารทางจมูกชื่อ สมพร (นามสมมติ) ผู้หญิงอิสลามท่านนั้นได้ ยกมือไหว้สวัสดีกับทีมของฉัน และแนะนำตัวเองว่าเป็นแม่ของผู้ป่วยชื่อ ม๊ะเราะ (นามสมมติ) พร้อม ทั้งมีผู้ชายอิสลามท่านนึงซึ่งเป็นพ่อของผู้ป่วยชื่อ ป๊ะหมัด (นามสมมติ) เดินมาจากหลังบ้าน เพื่อ ต้อนรับทีมของฉันด้วยหน้าตายิ้มแย้ม ทางทีมของฉันได้แนะนำตัวและขออนุญาตสอบถามชีวิต ความเป็นอยู่ภายในบ้าน ฉันและมุมิณทร์ได้มีโอกาสเข้าไปคุยกับป๊ะหมัดเกี่ยวกับระบบสุขภาพ ภายในชุมชน ป๊ะหมัดได้เล่าให้ฟังว่า ป๊ะหมัดมีโรคประจำตัวเป็นโรคความดันโลหิตสูง รับยาที่อนามัย เกาะลิบง บางครั้งไปรับยาให้ภรรยาของตนแทนด้วย ความดันคุมได้ดี ป๊ะหมัดเล่าด้วยน้ำเสียงภูมิใจ ฉันได้ถามป๊ะหมัดด้วยว่า มีปัญหาเกี่ยวกับการเดินทางไปรับยาไหม ป๊ะหมัดบอกว่า ไม่มีปัญหาเลย เดินทางสะดวก อีกทั้งแพทย์และพยาบาลใจดี ฉันได้ยินแบบนี้ ฉันรู้สึกดีใจแทนป๊ะ เพราะจาก ประสบการณ์ของฉันในฐานะแพทย์ประจำบ้านเวชศาสตร์ครอบครัว ได้มีโอกาสลงพื้นที่เข้าไปเยี่ยม บ้านผู้ป่วยอยู่หลายครั้ง ญาติและครอบครัวมักพูดว่า มีปัญหาเรื่องการเดินทางมารับยาเพราะ โรงพยาบาลไกลจากตัวบ้านเยอะ การที่มีอนามัยหรือรพ.สต.ใกล้บ้านทำให้ได้รับการบริการที่สะดวก มากขึ้น ดีใจแทนครอบครัวที่มีอนามัยอยู่บนเกาะแห่งนี้ ป๊ะหมัดเล่าให้ฟังอีกว่า ลูกชายของตน ป่วยเป็นโรคติดเชื้อ แมลงกัดต่อยในป่า ส่งต่อไปรพ.สตูล นอนโรงพยาบาล 29 วัน และส่งต่อไป
72 โรงพยาบาลตรัง ผู้ป่วยได้รับการเจาะคอและนอนติดเตียงอยู่นาน ไม่สามารถช่วยเหลือตัวเองได้ พอ กลับมาที่บ้าน ทีมแพทย์และพยาบาลของรพสต.เกาะลิบงได้เข้ามาเยี่ยมผู้ป่วยและครอบครัว เปลี่ยน สายให้อาหาร มาทำกายภาพบำบัดให้ถึงที่บ้าน และให้คำแนะนำเกี่ยวกับการดูแลที่บ้านอีกด้วย เตียงของผู้ป่วยได้มาจากญาติพี่น้อง และอุปกรณ์ต่างๆสนับสนุนมาจากโรงพยาบาล ฉันได้ถามต่อไป ถึงความสัมพันธ์ภายในครอบครัว ป๊ะหมัดบอกว่า ในบ้านนี้อยู่กันทั้งหมด 3 คน คือ ตน ม๊ะเราะ และ คุณสมพรตนมีลูกทั้งหมด 4 คน ลูกชายคนโตอายุ 54ปี ทำงานกรีดยาง บ้านอยู่หมู่ 7 เกาะลิบง แวะ มาหาผู้ป่วยอยู่บ่อยครั้ง ส่งเงินและแพมเพิสมาให้คุณสมพรเป็นประจำ ต่อมาลูกชายคนที่ 2 ซึ่งเป็น คุณสมพร ได้หย่าร้างกับภรรยาก่อนล้มป่วย และมีลูกทั้งหมด 3 คนอายุ 30 ปี, 28 ปี และ 16 ปี ตามลำดับ ซึ่งภรรยาและลูกทั้งหมดได้ย้ายไปอยู่ภูเก็ต ลูกชายคนที่3 อายุ 43 ปี แต่งงานและย้ายไป อยู่ที่ภูเก็ตเช่นกัน แต่งงานมีลูกทั้งหมด 2 คน อายุ 19 ปีและ 16 ปี ตามลำดับ ส่งเงินให้พ่อและแม่ เดือนละ 1,000-2,000 บาท ลูกสาวคนสุดท้องอายุ 37 ปี คอยดูแลและผลัดเปลี่ยนดูแลผู้ป่วยให้กับ พ่อแม่เป็นประจำ ภายในครอบครัวได้รับความช่วยเหลือซึ่งกันและกัน ผลัดเปลี่ยนช่วยกันดูแลและส่งเงินให้ ความช่วยเหลือมาตลอด และได้รับการสนับสนุนจากโรงพยาบาลและอนามัยเกาะลิบงเป็นอย่างดี ซึ่งเป็นปัจจัยหนึ่งที่ทำให้ผู้ป่วยได้รับการดูแลที่ดี ระบบสุขภาพปฐมภูมิเป็นรากฐานที่สำคัญที่ทำให้ ผู้ป่วยและครอบครัวมีคุณภาพชีวิตที่ดี ฉันได้เห็นตัวอย่างเคสผู้ป่วยรายนี้ที่ได้รับการบริการและการ ดูแลจากทีมอนามัยเกาะลิบงรวมถึงทีมแพทย์เวชศาสตร์ครอบครัว ที่เล็งเห็นการดูแลแบบองค์รวม (holistic care) การดูแลเข้าถึงคนในพื้นที่ พร้อมทั้งดูแลถึงระบบครอบครัวและชุมชน ทำให้ฉัน เกิดแรงบันดาลใจในการเรียนต่อเฉพาะทางเวชศาสตร์ครอบครัว เมื่อฉันได้คุยกับป๊ะหมัดเสร็จ ฉันได้ยินเสียงร้องไห้จากอีกฝั่งหนึ่ง ซึ่งเป็นเสียงร้องไห้ที่มาจาก ม๊ะเราะ ฉันกับมุมิณทร์ได้หันไปมองและเข้าไปฟังม๊ะเราะว่าเกิดอะไรขึ้น ม๊ะเราะนั่งอยู่กับ พยาบาล รพ.สต. กับทีมงานของฉัน 2 คน คือ บั๊มและพี่เกิ้ง (รุ่นน้องแพทย์ประจำบ้านชั้นปีที่ 1 และ 2) ม๊ะเราะได้ร้องไห้ออกมาเมื่อถามถึงความคาดหวังในการหายจากอาการเจ็บป่วยของผู้ป่วย และได้รับ กระดาษทิชชู่จากทีมงานของฉัน ม๊ะเราะอยากให้ผู้ป่วยกลับมาหายอย่างปกติ อยากให้ผู้ป่วยดีขึ้น ในขณะที่ฉันฟังอยู่ ฉันมีน้ำตาซึมเล็กน้อยและเห็นใจม๊ะเราะมาก เพราะถ้าเกิดเหตุการณ์แบบนี้ ขึ้นกับชีวิตฉันเอง ฉันคงเสียใจไม่น้อยกว่าม๊ะเราะ ฉันรับรู้ถึงความรักและความห่วงใยที่ม๊ะเราะ มีให้กับผู้ป่วย ในขณะที่ม๊ะเราะร้องไห้ ทีมงานของฉันให้กำลังใจม๊ะเราะอย่างเต็มที่ พร้อมทั้ง ชื่นชมม๊ะเราะว่า “ม๊ะเราะเก่งมากเลย ที่ดูแลผู้ป่วยได้ดีขนาดนี้ ” ทีมงานของฉันเห็นอกเห็นใจม๊ะ เราะเป็นอย่างมาก และเข้าใจในความรู้สึกของม๊ะเราะที่เป็นอยู่ตอนนี้ ฉันได้เพียงรับฟังและ ให้กำลังใจม๊ะเราะอยู่ห่างๆ เชื่อว่าม๊ะเราะจะผ่านความรู้สึกนี้และเข้มแข็งต่อไปได้ เมื่อเพื่อนๆของฉันเข้ามารวมตัวกันภายในบ้านของผู้ป่วย อาจารย์แอน ซึ่งเป็นอาจารย์ ประจำกลุ่มของฉัน ได้มอบกระเป๋าผ้าให้กับป๊ะหมัด แทนคำขอบคุณ อาจารย์แอนบอกกับป๊ะหมัดว่า “เป็นกระเป๋าไว้ใส่ยาเวลาไปอนามัยนะ” ป๊ะหมัดบอกว่า “ขอบคุณมากครับ” ด้วยสีหน้ายิ้มแย้ม ฉัน เองก็ดีใจแทนป๊ะหมัดและได้บอกป๊ะหมัดว่า “ป๊ะเอาไปใส่ยา ที่เป็นถุงเยอะๆ ที่วางไว้ตรงนี้ใส่ใน
73 กระเป๋าผ้านะ จะได้ไม่หาย” ที่ฉันได้บอกป๊ะหมัดไป เพราะฉันเห็นถุงยาของป๊ะหมัดกระจายอยู่บน โต๊ะ อีกทั้งมีของอีกหลายอย่างที่วางอยู่บนโต๊ะ ทำให้ป๊ะหมัดอาจจะสับสนได้ ป๊ะหมัดบอกว่า “ได้ๆ” และป๊ะหมัดก็ได้นำยาบางส่วนใส่กระเป๋าผ้าใบนั้น ฉันและทีมงานของฉันได้ถ่ายรูปรวม และกล่าวลากับผู้ป่วยและครอบครัว ป๊ะหมัดและ ม๊ะเราะบอกด้วยสีหน้ายิ้มแย้มว่า “ขอบคุณมากๆเลยที่มาเยี่ยมพวกเขา” ฉันอยู่ใกล้ๆป๊ะหมัด จึงได้ มีโอกาสได้ไหว้กับป๊ะหมัดพร้อมทั้งจับแขนและบอกว่า “ขอบคุณมากๆเช่นกันนะคะ หมอเป็น กำลังใจให้นะคะ” หลังจากนั้นฉันเดินออกจากบ้านผู้ป่วยด้วยความรู้สึกอิ่มเอมและกลับไปที่พักเพื่อ รับประทานอาหารตอนเที่ยง ในช่วงระยะเวลา 3 วันที่ได้เข้าร่วมกิจกรรมนี้ ทำให้ฉันเข้าใจถึงบทบาทเวชศาสตร์ครอบครัว ในเรื่องการดูแลผู้ป่วยได้ดีขึ้น การฝึกทักษะการเขียนและมองย้อนถึงเหตุการณ์ที่เราสัมผัส ทำให้ฉัน ได้ตกตะกอนด้านความคิด และได้เทคนิคการทบทวนบทเรียนผ่านการเขียนสะท้อนย้อนคิด ฉันได้ ประสบการณ์และความรู้จากการเข้ารับการอบรม และสามารถนำไปปรับใช้ในการดูแลผู้ป่วย ในชุมชนได้ พญ.พรชิตา มุนินทรวงศ์ แพทย์ประจำบ้านเวชศาสตร์ครอบครัว ชั้นปีที่ 3
74 ลงไปในสนาม ตลอดระยะเวลาเกือบสามปีกับการเรียนแพทย์เฉพาะทางสาขาเวชศาสตร์ครอบครัว ณ โรงพยาบาลหาดใหญ่ จังหวัดสงขลา หนึ่งในหลักสูตรการเรียนรู้ที่มีความสำคัญมากในการดูแลคนไข้ คือ รายวิชา System based and community practice หลังจากที่ฉันได้เรียนทำให้ฉันสามารถ คิดเชิงระบบและมีแบบแผนมากขึ้นในการแก้ไขปัญหาของคนไข้ องค์กร และชุมชน ซึ่งในรายวิชานี้ แบ่งย่อยออกเป็น 6 moduleได้แก่ Health System, System Thinking, Stakeholderengagementand Community Oriented Approach, Leadership (role of family physicians), Design Thinking และ Quality Management ซึ่งแหล่งการเรียนรู้ในรายวิชานี้สามารถศึกษาได้จากในเว็บไซด์ canvas ซึ่งภายในจะประกอบด้วยวิดีโอ ไฟล์หนังสือ รวมไปถึงใบงานต่างๆที่จะได้ฝึกฝนคิดวิเคราะห์ อย่างเป็นระบบ นอกจากนี้ในคาบ Friday conference มีการนำเสนอเรื่อง System based and community practice โดยแพทย์ประจำบ้านและอาจารย์ที่ปรึกษาคอยช่วยเสริมให้ความรู้และ บอกเล่าประสบการณ์ต่างๆ ซึ่งทำให้แพทย์ประจำบ้านได้มีความรู้ความเข้าใจมากขึ้น ซึ่งในทั้งหมด ที่ได้กล่าวมาเป็นการเรียนรู้ในภาคทฤษฎีทั้งหมด ก่อนที่ใกล้จบหลักสูตรช่วงต้นเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2567 ทีมคณะอาจารย์ก็ได้พาแพทย์ประจำบ้านไปศึกษาดูงานที่เกาะลิบง จังหวัดตรัง มีกิจกรรมที่ชื่อว่า “ลงไปในสนาม:การศึกษาพื้นที่ต้นแบบการดูแลผู้ป่วยในระบบสุขภาพปฐมภูมิกับ การสร้างการมีส่วนร่วมในชุมชน” กิจกรรมนี้มีผู้ป่วยทั้งหมด 2 เคส แบ่งทีมสุขภาพออกเป็น 2 ทีม โดยตัวฉันถูกแบ่งอยู่ในทีมที่ สองได้ดูแลเคสเด็กพิการ ในทีมที่ 2 นั้นประกอบด้วยแพทย์ประจำบ้านทั้งหมด 8 คน อาจารย์แพทย์ 2 คน ทันตาภิบาล 1 คน ทีมวิทยากร 2 คน และคนขับรถ 1 คน ก่อนที่จะลงพื้นที่ได้วางแผนการ ดูแลแบ่งหน้าที่รับผิดชอบกัน หลังจากวางแผนเสร็จก็ได้ขึ้นรถสองแถวของโรงแรมคันสีขาว ท่ามกลางฝนที่ตกทำให้ตัวฉันเปียกนิดหน่อย เมื่อเดินทางมาถึงที่บ้านผู้ป่วยฝนก็หยุดตกพอดี บ้าน ของผู้ป่วยนั้นอยู่หมู่ที่ 4 อยู่เกือบสุดทางถนน มีสวนยางพาราล้อมรอบ ถนนทางเข้าบ้านเป็นถนน ลูกรังและเปียกชุ่มไปด้วยน้ำ ทำให้เพื่อนๆในทีมเดินเข้าไปในบ้านผู้ป่วยอย่างระมัดระวัง พอเดินเข้า ไปถึงบ้านได้พบกับผู้ป่วย แม่ของผู้ป่วย ยายของผู้ป่วย แมวสีน้ำตาล 2 ตัว และนกในกรง 1 ตัว ทีม ได้กล่าวสวัสดีครอบครัวและผู้ป่วย แม่ของผู้ป่วยก็ได้ร้องไห้ออกมาด้วยความดีอกดีใจที่มีทีมมาเยี่ยม บ้าน ทีมได้ซักประวัติผู้ป่วยพบว่าผู้ป่วยอายุ 16 ปี มีพี่น้องทั้งหมดสองคน ผู้ป่วยเป็นน้องเล็ก มีพี่สาว อายุ 22 ปี เรียนอยู่ชั้นปีที่ 3 แม่ของผู้ป่วยเล่าว่าได้คลอดผู้ป่วยบนเรือหลังจากคลอดเริ่มพบความ ผิดปกติ มีอาการร้องมากกว่าปกติ และได้ไปตรวจกับแพทย์อีกครั้งตอนผู้ป่วยอายุได้ 8 เดือนด้วย เรื่องอาการชักเกร็ง แพทย์ได้แจ้งว่าผู้ป่วยมีพัฒนาการช้า แม่ของผู้ป่วยจึงได้รักษาลูกอย่างเต็มที่โดย มีความหวังว่าลูกจะหายเป็นปกติ โดยแม่ผู้ป่วยได้พาผู้ป่วยไปรักษาหลายแห่ง มีค่าใช้จ่ายในการดูแล ที่ค่อนข้างมาก จึงทำให้แม่ผู้ป่วยต้องขายที่ดินส่วนหนึ่งบริเวณแถวหมู่ที่ 5 ริมทะเล เพื่อมาดูแลรักษา ลูก มีประวัติเพิ่มเติมในช่วง 7 ปีก่อน ผู้ป่วยมีอาการสำลักและมีปอดติดเชื้อทำให้กลืนเองไม่ได้และ ต้องใส่สายให้อาหาร ในปัจจุบันผู้ป่วยไม่สามารถช่วยเหลือตัวเองได้ แขนขาเกร็ง มีข้อติด กระดูกสัน หลังผิดรูป มีอาการเหนื่อยเป็นครั้งคราว ผู้ป่วยรับประทานอาหารทางสายให้อาหารและทางปาก
75 โดยมีนัดติดตามอาการอย่างต่อเนื่องกับแพทย์เฉพาะทางระบบประสาทที่โรงพยาบาลตรัง ประวัติ แม่ของผู้ป่วยทำอาชีพกรีดยางพารา เป็นคนหารายได้หลักของครอบครัวอีกทั้งยังเป็นผู้ดูแลหลักของ ผู้ป่วย อาจจะทำให้แม่ผู้ป่วยมีอาการเหนื่อยล้าได้ ทางทีมได้ให้กำลังใจผู้ป่วยและครอบครัว โดยทีม ได้ประเมินแหล่งช่วยเหลือทางด้านสุขภาพพบว่ามีโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลเกาะลิบง มี ญาติๆระแวกใกล้เคียงและมีเพื่อนบ้านที่คอยมาช่วยเหลือดูแลผู้ป่วย ก่อนจากลายายของผู้ป่วยได้ ชวนทานกล้วยทองเสาที่แขวนอยู่บนชายคา เพื่อนของฉันจึงเดินเข้าไปหยิบกล้วยแต่หยิบไม่ถึง ฉันจึง เดินเข้าไปช่วยหยิบกล้วยให้เพื่อนๆได้ทานกัน เมื่อเพื่อนทานกล้วยชิมแล้วบอกว่ามีรสชาติหวานอม เปรี้ยวหน่อยๆ อร่อยดี ยายผู้ป่วยจึงดีใจที่พวกฉันทานกล้วย หลังจากที่ได้ถ่ายรูปร่วมกัน ผู้ป่วยมี หน้าตายิ้มแย้ม ยายผู้ป่วยจึงแซวว่า “เห็นหมอสวยๆไม่ได้เลยนะ”ฉันจึงยิ้มในใจคิดว่ารอยยิ้มของ น้องช่างสดใสจริงๆในวันนั้น ในการลงเยี่ยมบ้านครั้งนี้เป็นอีกหนึ่งประสบการณ์ที่ประทับใจมากสำหรับตัวฉัน ฉันขอกล่าว โดยสรุปว่าการเรียนวิชา System based and community practice มีการเรียนรู้ทั้งในภาคทฤษฎี ที่เข้มข้น ร่วมกับประสบการณ์การลงพื้นที่จริงในพื้นที่เฉพาะที่มีความห่างไกล ซึ่งมีประโยชน์อย่าง มากกับตัวฉันที่จะใช้ความรู้และประสบการณ์ที่ฉันได้รับมาปรับใช้กับชุมชนที่รับผิดชอบในอนาคต ต่อไป นพ.ปิติแซ่ลิ่ม แพทย์ประจำบ้านเวชศาสตร์ครอบครัว ชั้นปีที่ 3
76 ความเจ็บป่วยของผู้คนว่าเป็นโรคทางกาย ? ในอดีตฉันมักจะตีความความเจ็บป่วยของผู้คนว่าเป็นโรคทางกาย ไม่ว่าผู้ป่วยจะอาการ นำแบบใดก็ตามฉันมักพยายามค้นหาโรคทางกายของผู้ป่วยอยู่ก่อนเสมอ จนกระทั่งฉันได้ทำงาน ที่โรงพยาบาลชุมชนแห่งหนึ่งในสามจังหวัดชายแดนภาคใต้ พื้นที่แนวเขาเต็มไปด้วยสวนยาง ในช่วง ปีแรกฉันแทบไม่ได้ออกไปนอกพื้นที่โรงพยาบาล อาจจะด้วยสถานการณ์ความไม่สงบร่วมกับการต้อง เริ่มปรับตัวเข้าหาเพื่อนร่วมงานใหม่ วัฒนธรรมองค์กร และประชาชนที่มารับบริการในโรงพยาบาล ฉันพบว่าการให้บริการสุขภาพของโรงพยาบาลเป็นเชิงรับ ในชุมชนไม่มีร้านยาที่ขายโดยเภสัชกรแต่ มีร้านขายของชำที่มีขายยาชุด ประชาชนยังเลือกเดินทางไปรักษากับหมอบ้านมากกว่าโรงพยาบาล จนกระทั่งอาการแย่ลงหรือค่าใช้จ่ายในการดูแลรักษาเริ่มสูงขึ้น ก็จะเข้าสู่กระบวนการรักษา แผนปัจจุบันซึ่งส่งผลให้การดำเนินของโรคบางโรคเลวลงเพิ่มอัตราการเสียชีวิตมากขึ้นโดยเฉพาะใน กลุ่มโรคไม่ติดต่อเรื้อรังซึ่งเป็นปัญหาส่วนใหญ่ของชุมชน ไม่ว่าจะเป็นโรคเบาหวาน โรคความดัน โลหิตสูง โรคไขมันในเลือดสูง ที่ส่งผลให้เกิดภาวะแทรกซ้อนต่างๆ อาทิเช่น หลอดเลือดส มองตีบ หรือแตกกลายเป็นอัมพฤกษ์ อัมพาตครึ่งซึก ตกอยู่ในภาวะพึงพิง ติดบ้านหรือติดเตียงไม่สามารถ ช่วยเหลือตัวเองในชีวิตประจำวันได้ หลอดเลือดหัวใจตีบทำให้เกิดภาวะกล้ามเนื้อหัวใจตายและ หัวใจวายเฉียบพลัน ทำให้เพิ่มอัตราการเสียชีวิตมากขึ้น แผลเรื้อรังที่เท้าเกิดภาวะติดเชื้อรุนแรง จนอาจทำให้ต้องตัดขาเพื่อรักษาชีวิต ไตวายจากโรคเบาหวานหรือโรคความดันโลหิตสูงที่ดูแลรักษา ไม่ถูกวิธี จนทำให้มีอาการบวมเหนื่อยจากภาวะน้ำเกินตามร่างกายหรืออวัยวะต่างๆของร่างกาย ทำให้ต้องเข้ารับการรักษาในโรงพยาบาล สูญเสียรายได้และคุณภาพชีวิตแย่ลง เป็นต้น การพบเหตุการณ์ซ้ำไปซ้ำมาทำให้ฉันเริ่มสงสัยว่าฉันจะสามารถแก้ไขปัญหานี้ได้อย่างไร ฉัน เริ่มคิดทบทวนปัญหาที่เกิดขึ้นกับผู้ป่วยพบว่า ประเด็นแรกคือการบริการทางสุขภาพ มีให้การดูแล รักษาอย่างต่อเนื่องเป็นสิ่งที่สำคัญ ฉันจึงเริ่มรับดูแลงานคลินิกโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง(NCD clinic) ของ โรงพยาบาลทันที ฉันเสนอความเห็นกับเพื่อนแพทย์ที่ร่วมงานด้วยกันว่าควรจะมีแพทย์ประจำ ที่ตรวจคลินิก เพื่อผู้ป่วยจะได้รับการดูแลรักษาผู้ป่วยอย่างต่อเนื่องและเป็นระบบที่ชัดเจนมากขึ้น ประเด็นที่สอง บทบาทของบุคลากรทางสาธารณสุข แท้จริงการรักษาผู้ป่วยหนึ่งต้องใช้ทีมงานช่วย ดูแลในหลายภาคส่วน ในส่วนตัวผู้ป่วยเองมีหน้าที่รับรู้และเข้าใจวิธีการดูแลสุข ภาพตนเอง จนสามารถปฎิบัติได้อย่างถูกต้องครบถ้วน ส่วนหน่วยงานและองค์กรที่เกี่ยวข้องได้แก่ โรงพยาบาล ให้การดูแลรักษาโรคถูกต้องตามมาตรฐาน ซึ่งประกอบไปด้วย แพทย์ พยาบาล ผู้ช่วยพยาบาล เภสัชกร นักกำหนดอาหาร โภชนาการ นักกายภาพบำบัด แผนแพทย์ไทย และเทคนิคการแพทย์ จึงแสดง ให้เห็นได้ว่าการรักษาโรคไม่ได้มีเพียงแค่การใช้ยาหรือการติดตามค่าเลือดในอยู่ในเกณฑ์เท่านั้น ยังมี การให้การดูแลทางด้านโภชนาการ การใช้สมุนไพรให้เหมาะสมกับร่างกายผู้ป่วย การส่งเสริม ป้องการโรคติดเชื้อและภาวะแทรกซ้อนจากโรคประจำตัวด้วย ซึ่งเมื่อผู้ป่วยก้าวเดินออกจาก โรงพยาบาลกลับไปอยู่ที่บ้านทีมงานจากโรงพยาบาลคงติดตามดูแลไม่ได้อย่างทั่วถึงถ้าขาดกำลัง สำคัญไปนั้นคือ อสม. หรืออาสาสมัครหมู่บ้าน เป็นตัวแทนประชาชนที่สามารถค้นหาผู้ป่วยและ ให้คำแนะนำเบื้องต้นเกี่ยวกับสุขภาพได้อย่างถูกต้องด้วย ทำให้การทำงานระหว่างหน่วยงานและ
77 ชุมชนมีความต่อเนื่องเข้าถึงผู้ป่วยมากขึ้นทั้งด้านกายและจิตวิญญาณ ประเด็นสุดท้าย คือ การเข้าถึง ความเจ็บป่วยทางจิตวิญญาณและสังคมของผู้ป่วยเพื่อดูแลรักษาโรคให้ดีขึ้นกว่าเดิมได้ ในช่วงเวลา นั้นหลังจากฉันได้พูดคุยกับผู้ป่วยมากขึ้น ทำให้มีเวลาที่จะค้นหาปัญหาที่แท้จริงการการเกิดอาการ และอาการแสดงของโรค ซึ่งส่วนใหญ่เป็นปัญหาที่นอกเหนือจากมิติสุขภาพ ไม่ว่าจะเป็น เศรษฐานะ ของครอบครัวที่ย่ำแย่ จนทำให้ผู้ป่วยหลายรายที่เป็นผู้นำครอบครัวหรือผู้ที่หารายได้หลัก เลือกที่ จะไปทำงานเพื่อหารายได้ แทนที่จะเข้าสู่กระบวนการรักษา ในบางรายส่งผลต่อทางเลือกของอาหาร จึงทำให้ไม่สามารถควบคุมอาหารให้เป็นไปตามความเจ็บป่วยทางกายได้ เวลาที่สูญเสียไปกับการ รอคอยการตรวจรักษาทำให้ผู้ป่วยต้องสูญเสียรายได้รายวันอาจจะเป็นสาเหตุนึงที่ทำให้ขาดยาและ ขาดนัด การเข้าถึงและการให้ความสำคัญต่อการศึกษา เมื่อรายได้ไม่เพียงพอก็อาจทำให้เลือก ที่จะหาเงินให้ได้มีกินในแต่ละวัน ความเชื่อทางศาสนาและวัฒนธรรมที่สืบทอดต่อมา มีประสบการณ์ จากผู้คนในอดีตซึ่งอาจส่งผลต่อการตัดสินใจเข้ารับการดูแลโรคและให้คุณค่ากับหมอบ้านมากกว่า แพทย์แผนปัจจุบัน ฉันเคยนึกโกรธกับข้อจำกัดเหล่านี้จนทำให้การดูแลรักษาเป็นไปอย่างล่าช้าและเกิด ภาวะแทรกซ้อนมากมาย ซึ่งแท้จริงแล้วเราอาจจะยังการขาดการให้การรักษาแบบเชิงรุกที่สามารถ ทำได้เช่นกัน การให้ความสำคัญกับปัญหาของจิตวิญญาณทั้งในด้านความเชื่อและวัฒนธรรมที่ สืบทอดกันมาในครอบครัวของผู้ป่วย การให้ส่งเสริมป้องกันการเกิดโรคและภาวะแทรกซ้อนโดยการ ส่งเสริมให้ชุมชนได้มีส่วนในการค้นหาปัญหาของชุมชนและการดำเนินการแก้ไขปัญหาเพื่อส่งผล ในระดับชุมชนก่อเกิดชุมชนเข้มแข็งและทำให้ระบบสุขภาพที่ดำเนินขึ้นโดยชุมชนนั้นยั่งยืน พญ.สิริมา สะแตยี แพทย์ประจำบ้านเวชศาสตร์ครอบครัว ชั้นปีที่ 3
78 คำว่า “เกาะ” ฉันจึงเกิดคำถาม วันนี้ฉันเดินทางมาพื้นที่ห่างไกล พื้นที่ล้อมรอบไปด้วยน้ำ ใช่แล้ว นั่นคือเกาะนั่นเอง ในครั้งนี้ เป็นโอกาสดีเยี่ยมที่แพทย์อย่างฉันที่กำลังเรียนต่อเฉพาะทางด้านเวชศาสตร์ครอบครัว ชั้นปีที่ 3 ได้ลงชุมชนในสถานที่แตกต่างจากความคุ้นเคย โดยทางอาจารย์แพทย์ของฉันพามาศึกษาพื้นที่เกาะลิบง คำว่า “เกาะ” ฉันจึงเกิดคำถาม ระบบสุขภาพและสาธารณสุขเป็นอย่างไรบ้าง จะมีน้ำสะอาดใช้ เพียงพอหรือไม่ หากเจ็บป่วยฉุกเฉินจะมีบุคคลากรทางการแพทย์ดูแลเบื้องต้นได้อย่างเพียงพอ หรือไม่ แล้วหากรุนแรงมากถึงขั้นต้องส่งต่อจะเดินทางอย่างไร อาจารย์ได้เชิญวิทยากรพิเศษ ชื่อ อาจารย์เชษฐ์และคณะ ผู้เชี่ยวชาญด้านมนุษยศาสตร์ เป็นอาจารย์ดำเนินกิจกรรมหลักในช่วง ระยะเวลา 3 วัน โดยทางอาจารย์เชษฐ์ได้สอนทักษะ การฟังอย่างลึกซึ้ง การตั้งคำถามที่เจาะลึก และการสรุปใจความสำคัญ ทุกๆอย่างที่อาจารย์ทั้งสอนและเป็นตัวอย่างที่ดี ฉันเชื่อว่าทักษะเหล่านี้ สามารถนำมาต่อยอดให้ฉันเป็นหมอครอบครัวที่ดีได้ เมื่อมีอาจารย์ได้ติดอาวุธให้ฉันแล้ว อาจารย์ให้ฉันและเพื่อนๆ ได้ลงพื้นที่เรียนรู้ระบบสุขภาพ โดยพูดคุยกับพยาบาลวิชาชีพชื่อ“พี่อุ้ม” พยาบาลเพียงหนึ่งเดียวบนเกาะแห่งนี้ที่โรงพยาบาล ส่งเสริมสุขภาพตำบล(รพ.สต.) “ลิบง” ตั้งแต่จุดเริ่มต้นที่พี่อุ้มอยากมาดูแลสุขภาพให้กับผู้คนบน เกาะนี้ จนเรียนจบพยาบาลกลับมาดูแลคนบนเกาะนานถึงเกือบสิบปี พี่อุ้มเป็นคนหลักที่ต้องฝ่าฟัน อุปสรรคต่างๆ ทั้งปัญหาขาดบุคลากรทำให้ต้องอยู่สแตนบายด์ทุกวัน หากมีเคสฉุกเฉินพี่อุ้มต้องมา ประเมินก่อนเสมอ ปัญหาการส่งต่อในยามวิกาล และภาระงานด้านอื่นๆ มากมาย นอกจากพี่อุ้มมี นักวิชาการ พี่ทันตาภิบาล และเจ้าหน้าที่อื่นๆรวมกันไม่ถึง สิบคน ดูแลประชากรทั้งหมดกว่า 3,000 คนบนเกาะแห่งนี้ นอกจากนี้รพ.สต.ลิบงอยู่ในพื้นที่การดูแลของ โรงพยาบาลกันตัง ซึ่งมีแพทย์เวช ศาสตร์ครอบครัวคือหมอชาญชัยดูแลพื้นที่นี้เป็นหลัก โดยท่านได้บุกเบิกบนเกาะแห่งนี้มานานสิบ กว่าปี หมอชาญชัยลงมาตรวจบนเกาะเดือนละ 1 ครั้ง หากมีปัญหาทางสุขภาพไม่ฉุกเฉินพี่อุ้ม สามารถปรึกษาเคสได้ตลอด 24 ชั่วโมง ถือว่าเป็นหัวเรือหลักในการดูแลสุขภาพของคนในชุมชนลิบง นอกจากนี้ยังผลักดันการแก้ปัญหาเรื่อง ระบบการส่งต่อในยามวิกาลถือเป็นปัญหาหลัก โดยปัจจุบัน มีการตอบรับการสนับสนุนมาจากธนาคารออมสินที่บริจาคเรือและอบต. ที่มีเรือกู้ชีพเพื่อส่งต่อเคส ฉุกเฉิน นอกจากเจ้าหน้าที่สาธารณสุขแล้วยังมีอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) มีหน้าที่ในการดูแลชาวขั้นพื้นฐาน เช่น การลงตรวจคัดกรองเบาหวาน ความดันโลหิตสูงทุกปี เป็นต้น ทำให้ฉันคิดว่าที่นี่โชคดีจัง ที่มีคุณหมอใจดีที่คอยรับปรึกษาเคสตลอด 24 ชั่วโมง มีพยาบาล ใจดีมากที่เสียสละเวลาช่วยดูแลชาวบ้านบนเกาะแห่งนี้ และมีทีมสหวิชาทางการแพทย์ที่สามารถ สลับช่วยดูแลผู้ป่วย นอกจากนั้นอาจารย์ได้แบ่งกลุ่มเพื่อลงเยี่ยมบ้านผู้ป่วยที่มีภาวะติดเตียงเพื่อดูแลผู้ป่วยอย่าง องค์รวมและศึกษาระบบสุขภาพ กลุ่มของฉันต้องลงเยี่ยม ผู้ป่วยชายวัยกลางคนที่ป่วยด้วยเป็นโรค ติดเชื้อฉี่หนูอย่างรุนแรงจนลามขึ้นสมอง ทำให้เกิดภาวะสมองขาดออกซิเจน เป็นเจ้าชายนิทรา นอนติดเตียงนานเกือบ 2 ปี ไม่สามารถดูแลตนเองได้ ต้องมีพ่อและแม่เป็นผู้ดูแลหลัก พวกเราได้ แบ่งหน้าที่กันนั้นคือ มีส่วนหนึ่งซักประวัติผู้ป่วยและคุณพ่อ-แม่ผู้ป่วย ส่วนหนึ่งศึกษาความสัมพันธ์
79 ของคนในครอบครัว สำรวจสภาพแวดล้อม และมุมมองหรือการช่วยเหลือจากคนละแวกบ้าน เพื่อ ศึกษาระบบสุขภาพในชุมชน ฉันได้รับมอบหมายหน้าที่ให้ศึกษามุมมองหรือการช่วยเหลือจาก คนละแวกบ้าน ฉันหันซ้ายหันขวาเห็นบ้านตรงข้าม มีผู้ชายค่อนข้างมีอายุ นั่งสูบบุหรี่อยู่บนแคร่ หน้าบ้าน มองมาด้วยแววตาเป็นมิตร ฉันจึงตัดสินใจเข้าไปสอบถามเกี่ยวกับมุมมองเกี่ยวกับการดูแล สุขภาพผู้ป่วยจากเพื่อนบ้าน คุณลุงชื่อ “ลุงโหนด” ระแวกนั้นจะเรียกว่าช่างโหนด เนื่องจาก ลุงโหนดถือว่าเป็นช่างเชื่อมเหล็กมือดี(ประสบการณ์เชื่อมเหล็กเกือบยี่สิบปี) เป็นคนอัธยาศัยดี เอื้อเฟื้อเผื่อแผ่คนระแวกบ้าน ลุงโหนดเล่าว่าเนื่องด้วยตนมีรถกระบะบนเกาะ เวลาเกิดเคสป่วย ฉุกเฉินมักมีคนมาขอความช่วยเหลือให้พาคนป่วยไปท่าเรือ เพื่อเหมาเรือขึ้นฝั่งไปรักษาต่อ หากไม่มี ทุนทรัพย์จะมีการเรี่ยไรของเงินเพื่อไปว่าจ้างเรือ ฉันได้เห็นถึงความสัมพันธ์แบบพี่-น้อง ช่วยเหลือ กันทุกเรื่อง ฉันถามลุงโหนดว่า แล้วผู้ป่วยได้รับการดูแลอย่างไรบ้าง ลุงโหนดบอกว่า ในช่วงแรกที่ ผู้ป่วยได้กลับมาอยู่บ้าน ตนและชาวบ้านได้ช่วยกันสร้างเตียงไม้ให้ผู้ป่วยได้นอน นอกจากนั้นตนยัง ช่วยผู้ป่วยพลิกตะแคงตัวเมื่อเวลาที่แม่ของผู้ป่วยอยู่คนเดียว และที่ตนสังเกตไม่มีระบบสาธารณสุข ส่วนกลาง(เจ้าหน้าที่รพ.สต.)เข้ามาดูแลเลย ซึ่งเมื่อฉันกลับมาพูดคุยกับเพื่อนภายหลังพบว่ามีพี่อุ้ม พยาบาลใจดีของเรามาแนะนำการดูแลผู้ป่วยทั้งโภชนาการ การดูแลพลิกตะแคงตัวป้องกันแผลกด ทับ และเปลี่ยนสายยางให้อาหารทางจมูก 2 ปี รวมทั้งเมื่อมีงบประมาณลงมานำผู้ป่วยเข้าโครงการ สนับสนุนผ้าอ้อมสำหรับผู้ป่วยติดเตียง ส่วนระบบสาธารณูปโภคมีไฟฟ้าและมี น้ำบาดาล(ธนาคารออมสินมาขุดเจาะน้ำบาดาล)ใช้อย่างเพียงพอ จากการได้มาศึกษาลงชุมชนในพื้นที่ห่างไกลครั้งนี้ ทำให้ฉันเข้าใจความเจ็บป่วยและข้อจำกัด ของผู้ป่วยบนเกาะมากขึ้น ถือว่าเป็นพื้นที่เปราะบางที่ต้องได้รับการดูแลเป็นพิเศษ ฉันรู้สึก ประทับใจ และชื่นชมระบบสุขภาพแม้ว่าเป็นพื้นที่เปราะบาง สามารถจัดวางทั้งระบบ 3 หมอ นั่นคือ หมอคนแรกคือ อสม. เปรียบเสมือนเพื่อนบ้านที่มาช่วยดูแลสุขภาพ หมอคนที่สอง คือเจ้าหน้าที่ สาธารณสุข/พยาบาล และหมอคนที่สาม คือหมอครอบครัว ทำให้ระบบสุขภาพมีการดูแลและส่งต่อ อย่างมีประสิทธิภาพ ฉันพบว่าระบบสาธารณสุขบนเกาะลิบงมีข้อจำกัดด้านจำนวนบุคลากรทางการแพทย์และ ระบบการส่งต่อเคสฉุกเฉิน ซึ่งเป็นสิ่งที่ท้าทายสำหรับทีมสหวิชาชีพทั้ง แพทย์ พยาบาลวิชาชีพ และ เจ้าหน้าที่สาธารณสุขที่จะต้องช่วยกันพัฒนาระบบสุขภาพให้มีการครอบคลุมมากขึ้นทั้งการรักษา การส่งต่อ การป้องกันและฟื้นฟู โดยจุดแข็งของชุมชนลิบงคือความรักใคร่ช่วยเหลือกันแบบพี่-น้อง ซึ่งหากบุคลากรทางการแพทย์และคนในชุมชนร่วมมือ จะสามารถแก้ไขปัญหาด้านสุขภาพได้ อย่างตรงจุด มีความต่อเนื่องและยั่งยืน พญ.ศุภิสรา มีสุนทร แพทย์ประจำบ้านเวชศาสตร์ครอบครัว ชั้นปีที่ 3
80 พญ.อัญชนา มิตรเปรียญ แพทย์ประจำบ้านเวชศาสตร์ครอบครัว ชั้นปีที่ 3 ฉันรู้สึกโชคดี ฉันรู้สึกโชคดี (ใช่แหละ ต้องคำนี้) ที่ได้มีโอกาสเรียนรู้การลงชุมชนแบบ“ลงจริงๆ” ในการเรียนรู้ ความเจ็บป่วยในชุมชน คงไม่ได้มีทุกคนหรอกที่มาเรียน/เทรนเป็น resident Fammed แล้วได้ไป ลงพื้นที่จริงๆ แบบ resident Family medicine โรงพยาบาลหาดใหญ่ โชคดีใช่ไหมหละ ตอนแรก ฉันก็ไม่เข้าใจเข้าใจในรายวิชานี้นักหรอก “มันคืออะไร” เชื่อว่าคงเป็นคำถามที่หลายคนตั้งมาตลอด รวมถึงตัวฉันที่ตั้งคำถามนี้กับตัวเองด้วย (อาจรวมถึงถามอาจารย์ประจำวิชา) ผ่านไปสักพักก็เริ่ม เรียนรู้ว่า คือประมาณว่าเอาทฤษฎีมาจับกับการปฏิบัติ/การนำเอาไปใช้ โดย(ส่วนใหญ่)ผ่านการทำ Workshop ฉันคิดว่ามันคงไม่ง่ายเลยสำหรับอาจารย์ประจำรายวิชา ที่จะต้องเตรียมหลักสูตรรวม ทั้งวางแผนการเรียนการสอน และต้องเข้าใจ “อย่างถ่องแท้” ถึงจะมาถ่ายทอดความรู้ให้พวกฉันได้ (ซึ่งจะรับได้มากน้อยก็อีกประเด็นนึง 55+) แต่คงเป็นเรื่องปกติที่พวกฉันคงไม่สามารถรับความรู้ เหล่านั้นได้ 100% คงต้องกลายเป็นอาจารย์ก่อนหรือเป็นคนถ่ายทอดความรู้ให้คนอื่น จึงจะเข้าใจ อย่างถ่องแท้เหมือนที่อาจารย์อาจารย์เข้าใจตามที่กล่าวไปข้างต้น เขียนมายืดยาวไม่รู้เลยว่า เข้าประเด็นหรือยัง (เห็นไหม บอกแล้วไม่สามารถรับรู้ได้ทั้งหมดหรอก) งั้นมาดูหัวข้อที่อาจารย์อยาก ให้เขียนก่อน ให้ใช้บันทึกภาคสนามเขียน Reflection thinking ในหัวข้อ “การเรียนรู้ความเจ็บป่วย และระบบสุขภาพชุมชนในรายวิชา System based and community practice” ฉันขออนุญาต แปลเป็นภาษาที่ฉันเข้าใจว่า “ฉันเข้าใจหรือได้อะไรบ้าง จากรายวิชา System based and community practice ในเรื่องเกี่ยวกับ ความเจ็บป่วยและระบบสุขภาพชุมชน ที่อาจารย์ทั้งหลาย พยายามถ่ายทอดให้ฉัน” (เข้าใจถูกไหมก็ไม่รู้) งั้นเรามาเริ่มกันเลย เริ่มแรกฉันเรียนทฤษฎีมามากมาย พอไปเห็นของจริงที่เขาปฏิบัติกัน มันมีคำว่า “Wow” เกิดขึ้นในใจ ทำไมมันไม่ใช่ความรู้สึกที่จะเจอในตอนเรียนเลย ฉันเคยคิดว่าการทำงานเป็นทีมคงไม่ใช่ เรื่อง่ายเท่าไหร่ ซึ่งจริงๆแล้วมันไม่ใช่เรื่องง่ายมากๆเลย แต่มันก็ทำได้และเกิดขึ้นได้ ถ้าคนในทีมเห็น ความสำคัญของคนในชุมชน เราจะสามารถรวมกันได้เป็นหนึ่งเดียวเพื่อชุมชน (เขียนเองอ่านเอง รู้สึกเป็นประโยคที่สวยหรูมาก) ยิ่งไปกว่านั้น ฉันเห็นว่าการที่คนในพื้นที่กลับมาพัฒนาพื้นที่ที่ตนเอง เป็นเรื่องที่ดีมาก เนื่องจากเขาจะเข้าใจในบริบทของพื้นที่ รวมถึงหวงแหนของพวกเขา เห็นไหม สุดท้ายมันก็ไม่ได้ยากขนาดนั้น ต่อมาฉันเห็นสิ่งที่เรียกว่าของจริงที่สวยงาม “ความสำเร็จ” แต่ก่อน จะมาถึงวันนี้พวกคงผ่านอะไรไม่มากก็มากเลย ซึ่งความสำเร็จที่ฉันเห็นนี้คงเป็นกำลังใจให้ฉัน สามารถทำงานกับชุมชนได้ในอนาคต ถึงแม้การเริ่มต้นคงไม่ง่ายแต่ก็มีกำลังใจในการทำงานต่อ (ถ้า ฉันยังจำความรู้สึกนี้นะ ต้องจำได้สิ ก็เขาสอนให้เราเขียนบันทึกเรื่องราวอยู่นี่ไง) ต่อมาฉันได้เห็นของ จริงที่เรียกว่าความสุขผ่าน “แววตา” ความภูมิใจผ่าน “เรื่องราว” ในการเล่าเรื่องของทีมสหวิชาชีพ ในมุมมองของฉันอาจจะเรียกได้ว่าพวกเขาประสบความสำเร็จ ไม่ใช่สำเร็จที่ทำสิ่งเหล่านี้เพื่อชุมชน ได้นะ แต่ประสบความสำเร็จที่ทำได้ด้วยความสุข นี่แหละผลตอบแทนในการทำงานหนักในหลายปีที่ ผ่านมา ซึ่งเงินคงซื้อไม่ได้จริงไหม ฉันเห็นความจริงของชุมชนมันไม่ได้สวยหรูเหมือนในโรงเรียน แพทย์ที่ฉันจบมา ไม่ราบรื่นเหมือนการทำงานในเมืองที่มีหลายหน่วยงานคอยสนับสนุน ฉันเห็น ความจริงว่ามีหลายคนที่รอคอยระบบสุขภาพที่ดีเพื่อให้ตนเองมีคุณภาพชีวิตที่ดี
81 สุดท้าย...ฉันเห็นความจริงในสิ่งที่ฉันต้องเผชิญเมื่อจบไป ภาพกิจกรรมแลกเปลี่ยนเรียนรู้และถอดบทเรียนการทำงานในระบบบริการปฐมภูมิ ศึกษาดูงานที่ รพ.สต.เกาะลิบง ลงเยี่ยมบ้านในพื้นที่เกาะลิบง เรียนรู้การบันทึกภาคสนามเครื่องมือสะท้อนคิดการเรียนรู้ชุมชน(Reflective thinking)
82
83
84
85 บันทึก ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. .............................................................................................................................................................
86 ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. .............................................................................................................................................................
87 ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. .............................................................................................................................................................
88 ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. .............................................................................................................................................................
89 ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. .............................................................................................................................................................
90 ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. .............................................................................................................................................................
91 ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. .............................................................................................................................................................
92 ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. .............................................................................................................................................................
93 ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. .............................................................................................................................................................
94 ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. .............................................................................................................................................................
95 ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. .............................................................................................................................................................
96 ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. .............................................................................................................................................................
97 ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................. .............................................................................................................................................................