20 minute - phân tích tài chính

THUỘC SERIES 20-MINUTE MANAGER CỦA HBR

20 MINUTE MANAGER: FINANCE BASICS
Original work copyright © 2014 Harvard Business School Publishing
Corporation
All rights reserved.
Published by arrangement with Harvard Business Review Press.

20 PHÚT PHÂN TÍCH TÀI CHÍNH
Bản quyền tiếng Việt © Công ty Cổ phần Sách Alpha, 2021.

Alpha Books – Thương hiệu sách Quản trị kinh doanh số 1 thị trường,
thuộc Công ty Cổ phần Sách Alpha – thành viên của Alpha Publishing Group.

Alpha Books tiên phong mang tới cho doanh nghiệp, doanh nhân và người lao động
nguồn tri thức về quản trị kinh doanh mới nhất, hiện đại nhất, tiên tiến nhất của thế
giới. Alpha Books tiếp tục mở mở rộng chủ đề, nội dung và chất lượng sản phẩm,
hướng tới việc xuất bản Giáo trình đại học hiện đại, các ấn phẩm của Harvard Business
Press, sản xuất và kinh doanh dữ liệu và tri thức số cho doanh nghiệp…
Alpha Books – Tri thức là sức mạnh.

Không phần nào trong xuất bản phẩm này được phép sao chép hay phát
hành dưới bất kỳ hình thức hoặc phương tiện nào mà không có sự cho
phép trước bằng văn bản của Công ty Cổ phần Sách Alpha. Chúng tôi luôn
mong muốn nhận được những ý kiến đóng góp của quý vị độc giả để sách
ngày càng hoàn thiện hơn.

Góp ý về sách, liên hệ về bản thảo và bản dịch: [email protected]
Liên hệ hợp tác về nội dung số: [email protected]
Liên hệ hợp tác xuất bản & truyền thông trên sách: [email protected]
Liên hệ dịch vụ tư vấn, đại diện & giao dịch bản quyền: [email protected]

Harvard Business Review Press

NHÀ XUẤT BẢN
CÔNG THƯƠNG



Lời giới thiệu

Bạn là một nhà quản trị có nhiều kinh
nghiệm nhưng khối lượng công việc càng
ngày càng nặng nề khiến bạn cảm thấy mệt
mỏi và chán nản?
Bạn là một nhà quản trị mới vào nghề và đang
muốn trau dồi thêm nhiều kỹ năng để đương đầu
với những khó khăn trên chặng đường sắp tới?
Hay bạn là một cá nhân đầy tham vọng với
ước mơ trở thành nhà quản trị trong tương lai?
Hiện nay, khi nền kinh tế Việt Nam ngày càng
phát triển và tiếp cận với trình độ của thế giới,

5

Phân tích tài chính

nhưng quỹ thời gian lại hạn hẹp hơn, khiến việc tìm
hiểu, trau dồi và rèn luyện những kỹ năng có ích
trong nghề quản trị luôn làm chúng ta tốn nhiều
công sức và thì giờ mà chưa chắc những gì đã học
được có thể áp dụng ngay vào thực tế.

Được tổng hợp từ những kiến thức quản trị
sâu sắc, tinh túy mà trường đại học danh tiếng thế
giới Harvard đang nghiên cứu và giảng dạy, bộ sách
20-Minute Manager sẽ giúp bạn vượt qua thách
thức trên. Bộ sách này được biên soạn chắt lọc,
ngắn gọn và đi thẳng vào trọng tâm của những vấn
đề luôn khiến các nhà quản trị thuộc mọi cấp độ
phải đau đầu suy nghĩ nhất: quản lý thời gian, quản
lý dự án, trình bày thuyết phục, điều hành hội họp,
phản hồi hiệu quả, ủy thác công việc… Bạn sẽ tìm
thấy các giải pháp hữu ích cho vấn đề mình đang
gặp phải, cũng như những phương hướng phát triển
đầy hứa hẹn cho tương lai của bản thân.

6

Lời giới thiệu
Với sự cô đọng, súc tích, chỉ cần 20 phút mỗi
ngày, bạn sẽ nắm vững tất cả những kiến thức trong
sách sau vài lần đọc mà không cần thông qua bất
kỳ trường lớp nào. Sự thiết thực của những bài học
trong bộ sách 20-Minute Manager sẽ giúp bạn áp
dụng ngay những gì đã đọc vào thực tế hằng ngày
để đạt được những đỉnh cao mới.
Xin trân trọng giới thiệu cùng độc giả!

ALPHA BOOKS

7



Mục lục

Lời giới thiệu..................................................................................... 5

Tại sao bạn cần kiến thức về tài chính?......................................13
Xác định ba loại báo cáo tài chính quan trọng..........................17

Phương pháp kế toán
Báo cáo kết quả kinh doanh
Báo cáo lưu chuyển tiền tệ
Sử dụng báo cáo tài chính để đánh giá
sức khỏe tài chính của doanh nghiệp........................................ 47
Các tỷ số khả năng sinh lời
Các tỷ số hiệu quả hoạt động
Các tỷ số thanh toán nợ ngắn hạn
Các tỷ số đòn bẩy tài chính
Những cách khác để đo lường sức khỏe tài chính
Chuẩn bị ngân sách........................................................................65
Xây dựng ngân sách từ trên xuống và từ dưới lên
Bắt đầu

9

Phân tích tài chính

Đưa ra giả định
Định lượng các giả định
Tính toán tỷ số lợi nhuận trên đầu tư.......................................... 87
Chi phí và lợi ích
Thời gian hoàn vốn
Giá trị hiện tại thuần và tỷ suất hoàn vốn nội tại
Phân tích điểm hòa vốn
Phân tích độ nhạy
Đánh giá các chi phí và lợi ích không thể đo lường được
Theo dõi kết quả............................................................................ 109
Kết quả đầu tư
Kết quả của những bộ phận khác
Dự báo

Kiểm tra bản thân.........................................................................118
Các thuật ngữ quan trọng....................................................... 128
Đọc thêm....................................................................................... 148
Nguồn tham khảo........................................................................ 153

10

Bất kể bạn đang đảm nhận vị trí nào trong công ty, bạn
sẽ làm việc tốt hơn nếu nắm được các khái niệm tài
chính cơ bản. Bạn sẽ đóng góp hiệu quả hơn trong nỗ
lực tạo ra lợi nhuận và tăng trưởng của công ty mình.
Cuốn sách ngắn gọn bạn đang cầm trên tay sẽ giải
thích những vấn đề cơ bản trong lĩnh vực tài chính. Mặc
dù cuốn sách này chưa đủ để biến bạn trở thành một
chuyên gia tài chính, nhưng nó sẽ giúp bạn:
• Hiểu được ba loại báo cáo tài chính quan trọng;
• Đo lường sức khỏe tài chính của công ty;
• So sánh chi phí và lợi ích trước khi sử dụng

các nguồn lực;
• Cân nhắc các rủi ro tài chính trước khi đưa ra

quyết định;
• Đánh giá hiệu quả công việc trong tương lai;
• Theo dõi các khoản đầu tư dựa trên ngân sách.

11



Tại sao
bạn cần kiến thức

về tài chính?

Tài chính là lĩnh vực quan trọng với mọi công
ty vì tất cả đều phải thu và chi để thực hiện
kinh doanh. Ở chiều thu, các nhà quản trị
thông minh sẽ cân nhắc những vấn đề như:

• Tiền của chúng ta có bao nhiêu đến từ các
chủ sở hữu? Bao nhiêu đến từ doanh thu?
Bao nhiêu đến từ vốn vay?

• Dòng sản phẩm nào và khu vực địa lý nào
mang lại lợi nhuận cao nhất cho công ty?
Những dòng sản phẩm nào và khu vực nào
chưa đạt yêu cầu?

• Mất bao nhiêu thời gian để thu hồi công nợ
từ khách hàng?

14

Tại sao bạn cần kiến thức về tài chính?

Còn ở chiều chi:

• Liệu chi phí công ty bỏ ra có hợp lý không?
Chi phí cho con người và tài sản vật chất
của công ty như văn phòng và thiết bị tin
học đã hợp lý chưa?

• Nếu chỉ được đầu tư vào một cơ hội duy
nhất trong số nhiều cơ hội để tăng trưởng,
cách để chúng ta xác định nơi đầu tư có lợi
nhất là gì?

• Nếu chúng ta tăng sản lượng lên khoảng
20%, liệu chúng ta có tăng được thêm 20%
lợi nhuận không?

Bộ phận tài chính của công ty (hoặc bộ phận
kế toán ở những công ty có quy mô nhỏ) là nơi tạo
ra các báo cáo tài chính, ngân sách và dự báo. Nếu
hiểu rõ các tài liệu này, bạn sẽ thu được những
thông tin mình cần để đưa ra những câu hỏi thiết
yếu và lập nên những quyết định thông minh cho
chi nhánh, bộ phận hoặc cho nhóm của mình.

15

Phân tích tài chính
Bên cạnh đó, lĩnh vực tài chính có các thuật
ngữ lạ lẫm với nhiều người. Đôi lúc, có những từ
khác nhau nhưng dùng để chỉ những khái niệm
giống nhau – ví dụ như lợi nhuận và thu nhập, hay
doanh thu và doanh số. Nếu bạn không nắm chắc
ý nghĩa một thuật ngữ, hãy nhìn vào phần Những
thuật ngữ quan trọng ở cuối sách.

16

Xác định ba loại
báo cáo tài chính

quan trọng

Mục đích cơ bản của mọi công ty là tạo ra
lợi nhuận. Nếu bạn là một nhà quản trị,
một phần công việc của bạn là giúp công
ty kiếm được lợi nhuận và làm cho khoản lợi nhuận
đó tăng lên mỗi năm.

Tất nhiên, bạn có thể đang làm việc cho một
tổ chức phi lợi nhuận hoặc trong khu vực nhà nước,
nơi lợi nhuận không phải mục tiêu quan trọng nhất,
nhưng bạn vẫn phải theo dõi dòng tiền chạy vào và
chạy ra khỏi tổ chức của mình.

Dù làm việc ở đâu, bạn đều có thể góp phần
cải thiện sức khỏe tài chính của tổ chức hay công ty
bằng cách giảm thiểu chi phí, tăng doanh thu hoặc
cả hai. Bạn có thể giúp công ty thực hiện những
khoản đầu tư sinh lời và sử dụng hiệu quả các

18

Xác định ba loại báo cáo tài chính quan trọng

nguồn lực. Những nhà quản trị giỏi nhất luôn tìm
kiếm sự kết hợp đúng đắn giữa các hoạt động kiểm
soát chi phí, cải thiện doanh thu và khai thác tài sản
của công ty hiệu quả hơn. Họ hiểu doanh thu đến
từ đâu, ngân sách được chi tiêu ra sao và công ty
đang làm ra bao nhiêu lợi nhuận. Họ hiểu rõ công
ty của mình đang thực hiện công việc chuyển đổi
lợi nhuận thành tiền mặt như thế nào (lợi nhuận và
tiền mặt là hai khái niệm khác nhau – chúng ta sẽ
thảo luận sau).

Để biết tất cả những điều này, các nhà quản
trị chủ yếu dựa vào ba tài liệu chính: báo cáo kết
quả kinh doanh1, bảng cân đối kế toán2 và báo cáo
lưu chuyển tiền tệ3. Chúng được gọi là báo cáo tài
chính. Các công ty đại chúng – những công ty bán

1. Nguyên bản: income statement.
2. Nguyên bản: balance sheet.
3. Nguyên bản: cash flow statement.

19

Phân tích tài chính

cổ phiếu ra thị trường đại chúng trên sàn chứng
khoán – thường lập các báo cáo vắn tắt theo quý để
cung cấp cho mọi người. Các công ty tư nhân – gồm
những doanh nghiệp do một người, một gia đình
hoặc một nhóm các nhà đầu tư sở hữu – thường
không công bố các báo cáo tài chính của mình.
Nhưng hầu như mọi công ty đều lập các báo cáo chi
tiết để phục vụ nội bộ.

Phương pháp kế toán

Bạn không nhất thiết phải là một kế toán mới
hiểu được lĩnh vực tài chính. Nhưng bạn phải biết
một số điều quan trọng về kế toán.

Thứ nhất, các báo cáo tài chính tuân theo một
định dạng chung được sử dụng từ công ty này cho
đến công ty khác. Các báo cáo có thể khác nhau
ở những dòng cụ thể, tùy thuộc vào đặc điểm của

20

Xác định ba loại báo cáo tài chính quan trọng

doanh nghiệp làm ra nó. Nhưng các báo cáo thường
có nhiều điểm giống nhau đủ để bạn so sánh hiệu
quả hoạt động giữa các công ty. Lý do của sự tương
đồng này là mọi nhân viên kế toán đều phải tuân
theo một hệ thống nguyên tắc mà tại Mỹ được gọi là
các nguyên tắc kế toán chấp nhận chung1 (GAAP).

Thứ hai, GAAP chấp nhận hai phương pháp
kế toán khác nhau. Kế toán dựa trên cơ sở thực
thu2 thường được các công ty có quy mô rất nhỏ
sử dụng. Phương pháp này rất đơn giản: Công ty
sẽ ghi nhận một giao dịch bán hàng khi nhận được
tiền mặt trả cho một sản phẩm hoặc một dịch vụ
nào đó và ghi nhận một khoản chi khi có hóa đơn
được xuất.

1. Nguyên bản: generally accepted accounting principles.
2. Nguyên bản: cash-based accounting.

21

Phân tích tài chính

Phương pháp còn lại là kế toán dồn tích1,
phức tạp hơn một chút so với phương pháp kế toán
dựa trên cơ sở thực thu nhưng cũng phổ biến hơn.
Công ty sẽ ghi nhận một giao dịch bán hàng ngay
khi phát hành một sản phẩm hay dịch vụ, không
phải khi họ nhận được tiền (có thể là phải một hoặc
hai tháng sau khách hàng mới trả tiền cho đơn hàng
này). Còn một khoản chi sẽ được công ty ghi nhận
khi họ phải chịu một chi phí nào đó chứ không chờ
đến lúc xuất hóa đơn thực sự. Bí quyết của phương
pháp này được các nhân viên kế toán gọi với cái tên
“nguyên tắc phù hợp”2: Khi ghi nhận một khoản chi
phí thì phải ghi nhận một khoản doanh thu có liên
quan đến khoản chi phí đó.

Chúng ta hãy tham khảo ví dụ về một công ty
hư cấu. Công ty Amalgamated Hat Rack chuyên sản

1. Nguyên bản: accrual accounting.
2. Nguyên bản: matching principle.

22

Xác định ba loại báo cáo tài chính quan trọng

xuất giá treo mũ phỏng theo hình sừng hươu, ghi
nhận doanh thu mỗi lần họ giao hàng cho khách
hàng. Vì khách hàng chưa trả tiền, doanh thu luôn
bao gồm khoản tiền dự thu mà công ty sẽ nhận
trong tương lai.

Khi Công ty Amalgamated đặt hàng hai nghìn
chiếc móc làm bằng đồng thau từ một nhà cung
cấp, họ sẽ không ghi nhận chi phí cho tất cả số móc
trên cùng một lúc; thay vào đó, họ ghi nhận từng
phần khoản chi này với mỗi giao dịch bán hàng. Nếu
mỗi giá treo có năm chiếc móc, nhân viên kế toán
sẽ ghi nhận chi phí của năm chiếc móc này khi có
một giá treo được bán.

Vậy tại sao người ta lại sử dụng phương pháp
kế toán dồn tích? Đó là vì nó mang lại cho bạn một
hình dung chính xác hơn về lợi nhuận. Nếu làm cho
một công ty sản xuất giá treo mũ, bạn sẽ muốn biết
liệu mỗi chiếc giá treo được bán ra có mang về lợi
nhuận hay không. Để trả lời câu hỏi này, bạn phải

23

Phân tích tài chính

theo dõi chi phí mà công ty phải chịu, cũng như
doanh thu mang về mỗi khi tạo ra một chiếc giá
treo và giao nó cho một khách hàng.

Báo cáo kết quả kinh doanh

Báo cáo kết quả kinh doanh sẽ cho bạn biết
liệu công ty có đang tạo ra lợi nhuận không, có
nghĩa là thu nhập ròng1 của công ty dương hay âm
theo nguyên tắc của kế toán dồn tích (thu nhập là
từ có cùng khái niệm với lợi nhuận, nên báo cáo
kết quả kinh doanh còn được gọi là báo cáo lãi lỗ2).
Báo cáo này thể hiện doanh thu, các khoản chi và
các khoản lợi nhuận hay khoản lỗ trong khoảng thời
gian nhất định, thường là một tháng, một quý hay
một năm.

1. Nguyên bản: net income.
2. Nguyên bản: profit-and-loss statement (viết tắt là P&L).

24

Xác định ba loại báo cáo tài chính quan trọng

Vậy, báo cáo kết quả kinh doanh thể hiện
bức tranh lợi nhuận của công ty như thế nào? Báo
cáo này bắt đầu với doanh thu hay tổng doanh thu
ròng1 trong giai đoạn mà nó thể hiện. Sau đó, báo
cáo kết quả kinh doanh sẽ liệt kê những khoản
chi phí khác nhau, bao gồm chi phí sản xuất hàng
hóa, chi phí phát hành dịch vụ, tổng chi phí quản
lý2, thuế… và trừ những khoản này ra khỏi doanh
thu. Kết quả cuối cùng mà chúng ta có được
là thu nhập ròng hay còn gọi là lợi nhuận (xem
Bảng 1, “Báo cáo kết quả kinh doanh của Công ty
Amalgamated Hat Rack”).

Chúng ta hãy quan sát kỹ hơn các số liệu xuất
hiện trong báo cáo kết quả kinh doanh. Giá vốn
hàng bán3 là chi phí mà Amalgamated phải bỏ ra để

1. Nguyên bản: total net sales.
2. Nguyên bản: overhead expenses.
3. Nguyên bản: cost of goods sold (viết tắt là COGS).

25

Phân tích tài chính

sản xuất giá treo mũ. Chi phí này bao gồm nguyên
liệu thô, nhân công và bất kỳ khoản chi nào liên
quan trực tiếp đến sản xuất.

Lấy doanh thu trừ đi giá vốn hàng bán, chúng
ta sẽ có lợi nhuận gộp1 – số liệu thể hiện công ty
đang làm ra bao nhiêu tiền trước khi trả tổng chi
phí quản lý, thuế… Bạn có thể sử dụng lợi nhuận
gộp để tính toán tỷ số lợi nhuận gộp2 – số liệu này
không được đưa vào báo cáo kết quả kinh doanh
nhưng vẫn là một số liệu quan trọng. Bạn chỉ cần
lấy lợi nhuận gộp chia cho doanh thu. Công ty
Amalgamated Hat Rack có tỷ lệ lợi nhuận gộp bằng
1,6 triệu đô-la chia cho 3,2 triệu đô-la, tức 50%.

1. Nguyên bản: gross profit.
2. Nguyên bản: gross margin.

26

Xác định ba loại báo cáo tài chính quan trọng

Nếu bạn là một nhà quản trị,
một phần công việc của bạn
là giúp công ty kiếm được lợi
nhuận và làm cho khoản lợi
nhuận đó tăng lên mỗi năm.

27

Phân tích tài chính

BẢNG 1
BÁO CÁO KẾT QUẢ KINH DOANH
CỦA CÔNG TY AMALGAMATED HAT RACK (đơn vị: USD)

Cho năm tài chính kết thúc vào ngày 31/12/2013

Doanh thu bán lẻ 2.200.000

Doanh thu bán hàng cho công ty 1.000.000

Tổng doanh thu bán hàng 3.200.000

Trừ: Giá vốn hàng bán 1.600.000
Lợi nhuận gộp 1.600.000

Trừ: Chi phí hoạt động 800.000
Trừ: Chi phí khấu hao 42.500
Thu nhập trước lãi suất và thuế 757.500

Trừ: Chi phí lãi suất 110.000
Thu nhập trước thuế 647.500

Trừ: Thuế thu nhập 300.000
Thu nhập ròng 347.500

28

Xác định ba loại báo cáo tài chính quan trọng

Chi phí hoạt động1 còn được gọi là chi phí bán
hàng, tổng hợp và hành chính hay nói vắn tắt là chi
phí quản lý, bao gồm các khoản lương trả cho nhân
viên hành chính, tiền thuê văn phòng, chi phí bán
hàng và tiếp thị cũng như mọi chi phí khác không
liên quan trực tiếp đến việc sản xuất hàng hóa hay
phát hành dịch vụ.

Khấu hao2 là cách để ước tính chi phí của
những tài sản có thời gian tồn tại tương đối dài. Ví
dụ, một hệ thống máy tính có thể hoạt động tốt
trong thời gian khoảng ba năm. Vì vậy, nếu tính
toàn bộ chi phí của hệ thống máy tính này trong
năm đầu tiên là không hợp lý. Thay vào đó, công
ty sẽ dàn trải chi phí cho toàn bộ khoảng thời gian
hoạt động tốt của hệ thống. Nếu các nhân viên kế
toán áp dụng một phương pháp tính khấu hao đơn

1. Nguyên bản: operating expenses.
2. Nguyên bản: depreciation.

29

Phân tích tài chính

giản và đều đặn, họ sẽ ghi nhận 1/3 tổng chi phí
cho hệ thống đó trong báo cáo kết quả kinh doanh
của công ty mỗi năm trong vòng ba năm.

Lấy lợi nhuận gộp trừ đi chi phí hoạt động và
chi phí khấu hao, bạn sẽ có thu nhập từ hoạt động1,
hay còn gọi là thu nhập trước thuế và lãi suất2. Lấy
thu nhập trước thuế và lãi suất trừ đi chi phí lãi suất
và thuế, bạn sẽ có thu nhập ròng, hay lợi nhuận3.

Bảng cân đối kế toán

Bảng cân đối kế toán tóm tắt tình hình tài
chính của một công ty ở một thời điểm nhất định,
thường là ngày cuối cùng của năm hay quý. Nó thể

1. Nguyên bản: operating income.
2. Nguyên bản: earnings before interest and taxes.
3. Trong tiếng Anh, lợi nhuận còn gọi là bottom line (nghĩa
đen là “dòng dưới cùng”). Sở dĩ có tên gọi như vậy là vì vị
trí của dòng lợi nhuận trong báo cáo kết quả kinh doanh
thường nằm dưới cùng.

30