Vẽ gì cũng là tự họa - Trịnh Lữ

Chào bạn. Cảm ơn bạn đã mở sách.
Tôi đã có lịch triển lãm tranh tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt
Nam trong tuần lễ 24-30 tháng 11, 2021. Ngại chả muốn
làm vựng tập. Đến khi Covid bùng phát mới nghĩ có thể
triển lãm sẽ không được mở cửa. Nếu vậy, có khi sẽ bày
tranh trên mạng, rồi ra một cuốn sách nhỏ, có cả tranh
cũ tranh mới, cùng dăm câu ba điều về việc vẽ nên chúng
trong suốt hơn sáu chục năm qua. Mà nếu triển lãm được,
thì có sách ấy đi kèm cũng thích. Xem chiêm tinh thì thấy
Capricorn mấy tháng cuối năm mà ngồi soạn sách là yên
nhất, nên mới quyết tâm làm. Rồi thấy cứ thoải mái chọn
chữ soạn tranh sao cho bạn đọc cảm thấy như một buổi
đến chơi xem tranh chuyện trò trong phòng vẽ nhà mình,
chắc sẽ dễ chịu hơn cả.
Thân ái mời bạn.

1

2

Trịnh Lữ

VẼ GÌ CŨNG LÀ TỰ HỌA

Nhân dịp triển lãm tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam
24-30 tháng 11, 2021

NHÀ XUẤT BẢN MỸ THUẬT

3

BAN CỐ VẤN TỦ SÁCH NGHỆ THUẬT
Nghệ sĩ Nguyễn Trần Ưu Đàm, Họa sĩ Đào Quốc Huy, Họa sĩ Trịnh Lữ, Ths Nguyễn Thế Sơn

ĐỘI NGŨ TRIỂN KHAI
Phụ trách xuất bản: Trần Hoài Phương
Điều phối viên: Sóng
Trình bày và bìa: Trịnh Lữ
Thư ký xuất bản: Cao Hồng Ngọc
VẼ GÌ CŨNG LÀ TỰ HỌA
Tác giả: Trịnh Lữ
Bản quyền tiếng Việt © Trịnh Hữu Tuấn (bút danh Trịnh Lữ), 2021
Bản tiếng Việt được xuất bản theo thỏa thuận với tác giả Trịnh Hữu Tuấn (bút danh Trịnh Lữ)
Công ty Cổ phần Sách Omega Việt Nam xuất bản, bìa cứng, áo ôm, 2021.

Công ty Cổ phần Sách Omega Việt Nam - thành viên của Alpha Publishing Group.
CÔNG TY CP SÁCH OMEGA VIỆT NAM (OMEGA PLUS) thành lập tháng 9/2016 với định hướng xuất bản tri thức nền tảng trong lĩnh vực Khoa học
Nhân văn, Khoa học Tự nhiên, Chính trị - Xã hội, Triết học, Nghệ thuật… Đến nay, chúng tôi đã xuất bản hơn 200 đầu sách thuộc 5 tủ sách bao
gồm: Kinh điển, Sử Việt, Khoa học, Nhân vật Vĩ đại, Nghệ thuật. Thông qua việc xuất bản các ấn phẩm có giá trị, mang hàm lượng tri thức cao,
qua các hoạt động nhằm đưa tri thức hữu ích đến cộng đồng; Omega Plus mong muốn đóng góp theo cách riêng vào sự phát triển đang ngày
càng mạnh mẽ của xã hội.
Không phần nào trong xuất bản phẩm này được phép sao chép hay phát hành dưới bất kỳ hình thức hoặc phương tiện nào mà không có sự cho
phép trước bằng văn bản của Công ty Cổ phần Sách Omega Việt Nam. Chúng tôi luôn mong muốn nhận được những ý kiến đóng góp của quý vị
độc giả để sách ngày càng hoàn thiện hơn.

Góp ý về sách, liên hệ về bản thảo và bản dịch: [email protected]
Liên hệ ebooks, hợp tác xuất bản & truyền thông trên sách: [email protected]
Liên hệ dịch vụ bản quyền, xuất bản, ký gửi và phát hành: [email protected]

4

MỤC LỤC

6
HỌA SỸ TRỊNH LỮ

Phan Cẩm Thượng
9

VẼ NGƯỜI
115

T Ĩ N H VẬT
157

PHONG CẢNH
318

GỖ & LỬA
Love in the making

329
VẼ GÌ CŨNG LÀ TỰ HỌA

331
NIỀM TIN DUY MỸ

Đào Châu Hải
332

TIỂU SỬ HỘI HỌA

5

HỌA SỸ TRỊNH LỮ

Thay lời đầu sách

Qua những sách dịch, chúng tôi được biết họa sỹ, dịch giả
Trịnh Lữ đã lâu, nhưng đến tận tháng 9 năm nay 2021,
mới tới thăm xưởng vẽ của ông và cũng là lần đầu tiên
nói chuyện với ông. Số nhà 108 Quán Thánh, Hà Nội này,
tôi đã từng qua khi thăm họa sỹ Trịnh Tú. Gia đình lớn
của cụ Trịnh Hữu Ngọc sống ở đây, một gia đình trí thức,
nghệ sỹ tiêu biểu của Hà Nội. Dường như mọi người
trong nhà đều được học vẽ, học đàn và ngoại ngữ. Ông
Trịnh Lữ sinh ra trong một cái nôi như vậy.
Xưởng vẽ của ông trên tận tầng sáu ngôi nhà, rất ngăn
nắp, sạch sẽ, không một chút bụi nào, và hoàn toàn không
giống chút nào với xưởng vẽ của các họa sỹ mà chúng tôi
từng đến. Các bức họa đã vẽ đều được xếp ngăn nắp, hầu
hết nếu là tranh giấy đã lồng khung kính, tranh sơn dầu
nhỏ trên bìa xếp từng tập trên giá, cũng như sách vở vậy.
Ông có thể dễ dàng tìm ra một bức tranh, một tư liệu từ
xa xưa. Một người làm nghiên cứu như tôi cũng không
làm được như vậy. Ông mời uống trà, ăn bánh trung thu,
và chúng tôi nói chuyện tùy hứng. Tôi kể cho ông những
ấn tượng về nước Mỹ tôi từng qua, hay nông thôn Trung
Quốc tôi từng sống. Ông nói lại về những ngộ nhận mà
người ta hiểu nhầm về người Mỹ là quá cá nhân, hoặc
thoáng hoạt về các quan hệ riêng tư. Đời sống tình cảm
gia đình chi phối người Mỹ cũng sâu sắc y như người Việt
vậy, vì nó là giá trị chung của con người. Ông thủa thanh
niên làm phát thanh viên tiếng Anh ở Đài tiếng nói Việt
Nam, rồi qua Mỹ sống hơn 20 năm, dịch sách, vẽ tranh,
triển lãm, làm nhiều nghề khác nữa, kiếm sống cũng đơn
giản như bất cứ người lao động nào, cho đến tận bây giờ,
khi đã ngoài 70 tuổi. Ngoài tất cả những cái đó ra, tôi có
cảm giác, ông vẫn như thế trong suốt cuộc đời mình -
nhẹ nhàng sống và làm việc, không tranh đoạt, gay cấn
với cái gì, không thay đổi cách vẽ, cách viết. Đó chính
là cái hơi lạ, vì một người đã vẽ ít nhất 50 năm qua, mà
dường như bút pháp vẫn thế, được định hình ngay từ
đầu. Nét bút cũng không già đi theo năm tháng.
6

Trịnh Lữ là một người phương Đông điển hình, một khối bức đã đạt đến tác phẩm, không cần chuyển sang sơn
kinh nghiệm sống được tích tụ dưới vẻ ngoài điềm đạm, dầu nữa. Tranh phong cảnh của ông thường không có
thư nhàn, và có vẻ hơi lười biếng một cách khôn ngoan, người, không có sinh hoạt gì, mà chỉ là thiên nhiên tự
như người ta thường nói về các bậc trí giả xưa, pha một nó, hơi buồn, vắng lặng, yên tĩnh... nó giống với cảnh vật
chút Lão Trang, rồi vẫn cần cù như một nhà Nho viết nông thôn, ngoại ô Mỹ, nơi thiên nhiên rất rộng lớn, hay
lách, ngâm vịnh, khảo cứu. Nhưng ở đây ông là một những city park (thành phố công viên, thế hệ kiến trúc
người Tây học từ sớm, biết tiếng Anh ngay từ thời chiến Hậu Hiện đại Mỹ), đi vào thành phố mà cứ như đi vào
tranh, khi tiếng Anh còn chưa được phổ cập. Do đó, mà rừng. Ở đây ông cũng để người xem tự cảm nhận, và giấu
nói gì về ông cũng khó chính xác. tâm trạng của mình vào đó.
Về mặt hội họa thì ta không nghi ngờ gì cái học vấn Tây Tranh vẽ sinh hoạt của Trịnh Lữ thì ngược lại, nó giống
học đó. Ông được người Cha là họa sỹ Đông Dương cũ, như những bức ảnh chụp Ipad sinh động, nhiều mầu
Trịnh Hữu Ngọc rèn rũa, cùng vài bậc thầy khác, ông sắc trực tiếp, và hành vi con người được bắt nhanh từ
có ghi trong tiểu sử. Anh em của ông cũng được học vẽ ống kính điện tử. Ông cũng không chỉnh lại cho nó theo
như vậy. Lối học thuật lấy việc tả thực làm căn bản, vẽ kiểu thị giác mắt người, đó cũng là cách hiện nhiều họa
hình họa cổ điển, chú trọng đến không gian ba chiều, sỹ làm. Trong bối cảnh sinh hoạt, ông thường dìm bớt
rồi thể loại tranh cũng chỉ giới hạn trong tĩnh vật, chân không gian nền, với một cảm giác mơ hồ, đôi khi làm cho
dung, phong cảnh, có vài bức phá cách, rồi lại quay về bức tranh có vẻ không thật, nó là suy nghĩ của họa sỹ hơn
với cách nhìn cách vẽ hợp với mình nhất. Thực ra lối họa là một cảnh được tả lại.
của trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương truyền từ Có lẽ cũng không cần đặt Trịnh Lữ vào trong bối cảnh
những ông thầy Pháp, rồi qua những ông thầy Việt, đến hội họa Việt Nam, theo như thói quen của nhiều họa sỹ.
Trịnh Lữ đã rất khác. Cái vẻ cổ điển tan biến hoàn toàn, Bản thân ông cũng xa lạ hay không gắn bó với nền hội
nhường chỗ cho một lối vẽ mà chỉ có thể gọi là hiện thực họa này, nhất là những sinh hoạt của cộng đồng nghề
trực tiếp được thôi. Tùy từng người và hoàn cảnh của nghiệp. Ông sinh ra trong cái nôi gia đình họa sỹ, nhiều
họ, lối vẽ đó được vẽ nông sâu tùy theo, nhưng sự tuân người cũng vậy, có lẽ ngay cả cụ Trịnh Hữu Ngọc cũng
thủ các bài bản về quan sát, cảm nhận tình cảm, đưa ý không gắn nhiều với thế hệ đương thời, như kiểu Trần
tưởng của mình vào... vẫn tuần tự và dưới một hòa sắc Văn Cẩn, Nguyễn Văn Tỵ, Nguyễn Đỗ Cung. Cụ cũng
dễ chịu. Tranh chân dung cho thấy khả năng của họa sỹ triển lãm một lần rồi lại quay về cái Lều Vịt Hồ Tây lặng
nắm bắt thực tế tâm lý thế nào, khai thác nhân vật cho lẽ. Hội họa (nghệ thuật) với gia đình này là một sinh hoạt
cái nhìn bên trong của mình, và ở mặt này thì Trịnh Lữ văn hóa thông thường, và những người như Trịnh Lữ vẫn
không thua kém bất kỳ họa sỹ nào. Nếu như ông không tiếp tục.
quá tôn trọng người ngồi trước mặt mình, và quyết liệt
có tính phê phán, thì có thể nhiều tranh chân dung trở Phan Cẩm Thượng
thành tác phẩm xuất sắc. Ông quá “chiều” người mẫu của Hà Nội, đầu tháng 10/2021
mình, không nỡ làm họ đau - một lối vẽ rất khách quan,
để người ta tự nói lên cái cá nhân của họ, hơn là họa sỹ 7
can thiệp vào và đưa ý tưởng riêng vào đó.
Nếu như họa sỹ Trịnh Hữu Ngọc vẽ phong cảnh rất gần
gũi với bút pháp Ấn tượng, nhất là khi ông sống ở căn
Lều Vịt Hồ Tây nơi có mặt nước và ánh sáng làm tan
hòa hình thể, như cái nhìn của các họa sỹ Ấn tượng, thì
Trịnh Lữ suy ngẫm nhiều về cảnh vật. Ông thường ký
họa kỹ bằng phấn mầu hoặc mầu nước trước, nhiều

Cháu Ngân
Hà Nội, 2021,
phấn mầu, 50 x 35 cm

8

VẼ NGƯỜI

Tôi thích vẽ người từ hồi còn bé. Chả biết tại sao. Lên 9 lên 10
đã giở tự vị Larousse tìm chân dung những thần tượng của mình
để vẽ, từ Victor Hugo, Dickens, Liszt... đến các chân dung trong
tranh của Rembrandt. Lớp 9 lớp 10 thì chép những tranh vẽ cảnh
bi tráng của Người, như Chiếc bè Medusa của Gericault, Vụ thảm
sát Chios của Delacrois. Tiếc rằng hầu hết những tranh ấy đã thất
lạc cả.
Lớp 6 lớp 7, tôi tập vẽ mẫu người ở lớp của bác Đinh Minh chỗ
Hàng Trống; và chép các hình vẽ giải phẫu cơ thể người ở sách của
Paul Richer. Trong lớp khi đi học, trong phòng họp khi đi làm, ngồi
chờ tầu xe... tôi vẫn hay ký họa những dáng vẻ đặc biệt hoặc hấp
dẫn ở quanh mình. Hơn 40 tuổi thì được 2 năm theo lớp vẽ của
bà Kay Walkingstick ở Đại học Cornell bên Mỹ, cũng có vẽ mẫu
người. Đến hơn 60 tuổi lại có mấy năm đến các buổi vẽ mẫu người
của Đại học Wisconsin ở Milwaukee, và cả những buổi vẽ chân
dung do các họa sỹ địa phương tổ chức tại cửa hàng họa phẩm
Blick Art Store lâu đời và lớn nhất nước Mỹ. Giờ thì đã hơn 70, vẫn
nhận vẽ chân dung, rồi còn dựng tranh nhân vật. Mới hiểu tại sao
từ cổ đại người ta đã coi vẽ và tạc tượng người là nền tảng của hội
họa và điêu khắc, nhất là ở phương Tây.
Trong phần này, tôi sẽ chọn lọc những tranh vẽ người từ hồi nhỏ
đến giờ, từ người trong nhà, các thầy các bạn, đồng nghiệp thân
sơ, những người không quen biết mà thành thân thuộc khi vẽ nên
tranh, rồi những người đến với tôi để có một bức chân dung với
những lý do rất đáng yêu và trân trọng. Nhìn lại những người ấy
trong tranh, tôi thấy cuộc sống thật đẹp, thân thuộc, tha thiết mà
yên bình. Tôi hay nói “Cảm ơn người mẫu” là vì vậy.

9

10

Em Nhã
Hà Nội, 1982, phấn mầu trên giấy, 50 x 35 cm (trang bên)
Hà Nội, 2014, phấn mầu trên tấm cứng, 80 x 60 cm (chi tiết)
Hà Nội, 2020, phấn mầu trên giấy nhung, 50 x 35 cm

11

Em Nhàn

Hà Nội, 1981, phấn mầu, 50 x 35 cm
Hà Nội, 1982, Nhàn đàn Rachmaninov, phác thảo, đã làm thành
tranh với gỗ và lửa cỡ 150 x 90 cm, nhưng đã bị hư hại trong hơn
20 năm xa nhà.
Paris, 1994, Nhàn đàn Chopin, phấn mầu, 65 x 48 cm (trang bên)

12

13

Em Tú
Hà Nội, 1974, bột mầu, 34 x 25 cm
Hà Nội, 1975, bột mầu, 32 x 21 cm
Hà Nội, 2017, chì than, 34 x 25 cm

14

Cháu Cún
Hà Nội, 2019, bút chì, 30 x 20 cm
Cháu Cẩm Nhi
Hà Nội, 2017, phấn mầu, 30 x 22 cm
Cháu Huệ Nguyên
Sài Gòn, 2017, phấn mầu, 30 x 20 cm

15

16

Chị An
Hà Nội, 1971, bột mầu, 42 x 27 cm
Hà Nội, 2019, Ngoài vườn, phấn mầu giấy nhung,
100 x 70 cm (trang bên)
Anh Vạn
Hà Nội, 2012, phấn mầu giấy Ingres, 40 x 30 cm
Anh Hải
Hà Nội, 1962, chì than giấy dó, 40 x 30 cm

17

Mẹ tôi - Họa sỹ Nguyễn Thị Khang (1912-1995)
Hà Nội, 1981, phấn mầu giấy Canson, 22 x 30 cm
Hà Nội, 1987, Tụng kinh dưới ánh đèn dầu,

phấn mầu giấy Canson, 41 x 27 cm (trang bên)

18

19

Mẹ đang vẽ
Lê Quý Đôn, Hà Nội, 1969
Nhà Quán Thánh trúng bom cuối năm 1967. Mẹ tôi về 14 Lê Quý Đôn ở dưới hầm trú ẩn
công cộng (làm trên đất của bố mẹ). Tôi bỏ đại học về đóng gạch xỉ than xây cho mẹ một
túp nhà 15 mét vuông ở đó. Mẹ thấp khớp nặng mà vẫn đạp xe đi dạy ở Mỹ thuật Dân lập.
Hai mẹ con đã vẽ nhau ở túp nhà ấy.

20

Bố tôi - Họa sỹ Trịnh Hữu Ngọc (1912-1997)
Cả hai bức đều vẽ ở Lều Vịt Hồ Tây.
1974, chì than, 34 x 21 cm
Bố đã biết tin anh Tri tôi tử trận trong Nam. Bố dặn không cho mẹ
biết. Giờ nhìn lại bức chân dung mới hiểu tâm trạng bố lúc ấy.
1981, chì than sanguine, 34 x 21 cm
Bố đã ở Lều Vịt được 13 năm. Vẫn giữ nếp tập Yoga và đạp xe đi vẽ
hằng ngày.

21

Khuê
Hà Nội, 1974, bột mầu, 45 x 32 cm
Hà Nội, 2020, phấn mầu, 48 x 36 cm
Hà Nội, 1982, Đan lại áo cũ, phấn mầu,

53 x 39 cm (trang bên)

22

23

Hai bà cháu - Hà Nội, 2020, sơn dầu trên toan, 100 x 80 cm

24

Cháu chơi Lego - Shorewood, 2017, phấn mầu trên PastelMat, 40 x 30 cm

25

Minh Tuệ
Hà Nội, 2018, phấn mầu, 50 x 70 cm
Hà Nội, 2015, mầu nước, 22 x 30 cm

26

Em Trang hàng xóm - Hà Nội, 1962, chì than, 49 x 34 cm
Hữu Tuệ - Hà Nội, 1988, chì than, 23 x 30 cm

Duy Khoa - Hà Nội, 1988, chì than, 23 x 30 cm

27

Bác Tị - 1962 (bút chì), 2021 (sơn mài)
Bác Tị là chị ruột mẹ tôi. Lận đận chồng con, bác sống
một mình trong gian điếm canh đê bên Thượng Cát,
Gia Lâm. Sắc sảo hài hước cực kì. Tôi vẽ lúc bác đang
nhất định từ chối mẹ, không chịu về sống với chúng tôi
ở Quán Thánh. Bác bảo: “Trần nhà mày cao bỏ mẹ, sáng
chói mắt. Mà may cho tao cái quần thì đũng sát tận bướm
thế này, mặc sao được...”. Vẽ xong đưa bác xem, bác cười
bảo: “Ơ hay cái thằng này vẽ tao hay thế!” Sang thăm bác
bao giờ cũng được uống rượu đế trong vắt. “Êm ái lắm
con ạ...”, bác bảo thế.
Anh Tri - 1966, sơn dầu, 40 x 30 cm, vẽ khi anh được về
thăm nhà trước khi hành quân vào Nam. Tôi treo tranh
anh ở đây, vì anh có nhiều nét rất giống bác Tị.

28

Cháu Nghĩa - 2014, phấn mầu trên tấm cứng, 60 x 40 cm
Ông Phạm Chỉ Lương - 1981, phấn mầu giấy Canson, 40 x 27 cm
Ông là người đầu tiên dịch cuốn Trà Đạo của Nhật ra tiếng ta, nhà
nhiều tranh Tạ Tỵ. Bức này tôi vẽ lúc ông mới về Hà Nội sau gần
chục năm lao động cải tạo vì mấy bài thơ lẩm cẩm. Rất lạ vì thấy
ông vui vẻ sáng láng, cứ như Fidel Castro. Bức này đã bày trong
một triển lãm của Hội Mỹ thuật Hà Nội năm 1981, gọi là “Ông chú
yêu đời”.

29

ĐÔI LỜI VỀ VẼ CHÂN DUNG

Bình Bán Books Chân dung, theo tôi hiểu, là cái “dung mạo chân thực”.
Hà Nội, 03/2020, sơn dầu trên tấm cứng, 52 x 40 cm Hãy chỉ bàn đến dung mạo của một người. Nó bao gồm
hình hài cụ thể của người đó, và một vẻ gì đó mà ta lập
“Cháu vừa có một quyết định trọng đại trong đời: bỏ nghề kỹ sư cầu tức cảm nhận được rõ ràng ở cái hình hài ấy. Mọi người
đường đang rất thành công để khởi nghiệp bán sách và dịch sách. Cháu vẫn hay gọi cái vẻ ấy là “thần thái” - một trạng thái tinh
muốn có một bức chân dung mình ở thời điểm này, theo cách nhìn và thần nào đó: vui, buồn, tư lự, lo lắng, hoang mang, mơ
cách vẽ của bác.” màng, đắm đuối... Là người thì ai cũng bộc lộ những thần
thái ấy qua dung mạo của mình. Vẽ được đúng dung mạo
Cảm ơn Bình thật nhiều. ấy, thì người trong tranh như đang sống thật, và trở thành
thân thuộc trong mắt người xem. Không cần phải biết
người mẫu là ai để so sánh giống hay không giống; không
cần họ phải đương thời và cùng chủng tộc với mình; mà
vẫn cảm thấy người trong tranh như đang thực sự ở đó,
với một tâm trạng mà mình cũng đã hoặc đang trải qua.
Ta gặp người trong tranh tự nhiên như ngoài đời thực.
Không hề có cảm giác họ hoặc người vẽ họ đang trong
một màn diễn gì, với mục đích gì. Tôi thích nhất những
tranh chân dung như vậy.
Tôi học và vẽ trực họa từ nhỏ, nên thích vẽ chân dung
người thật, ngay trước mắt mình. Chỉ khi cần dựng tranh
có người theo đề tài mới phải dùng tư liệu ảnh và ký họa.
Có điều là trực họa phải rất thành thạo rồi thì mới dựng
được tranh đẹp từ một bức ảnh chụp.
Một trăm họa sỹ cùng vẽ một người thì có 100 bức chân
dung khác nhau. Một họa sỹ vẽ một người hàng trăm
lần, thì cũng ra hàng trăm bức khác nhau. Mà vẫn nhận
ra người mẫu. Cái “dung mạo chân thực” trong vẽ chân
dung không phải là mặc định duy nhất theo chủ quan của
mỗi người, hoặc của máy ảnh. Dung mạo ấy là cái họa sỹ
nhìn thấy và nhận ra trong mắt mình, có biến động ngay
cả trong buổi vẽ. Mỗi người mỗi khác. Mỗi lúc mỗi khác.
Vẽ chân dung là một tạo tác có tính phát hiện về dung
mạo và tính cách con người. Với cả họa sỹ và người mẫu.

30