งานใบตอง

งานใบตอง

งานใบตอง เป็นเอกลกั ษณท์ างวฒั นธรรมทแ่ี สดงใหเ้หน็ ถงึ ความละเอยี ดอ่อนสวยงามและการช่างประดิษฐข์ อง
บรรพชนไทยในสมยั โบราณทร่ี ูจ้ กั นาใบตองมาใชป้ ระโยชนใ์ นชวี ติ ประจาวนั เช่น หอ่ ขนม อาหาร กระทงใสข่ นม อาหาร ถาด
ใบตองจดั วางขนมอาหาร ทาใหน้ ่ารบั ประทาน รวมถงึ นาใบตองประดษิ ฐช์ ้นิ งานใชพ้ ธิ กี ารต่าง ๆ เช่น บายศรปี ากชาม กระทง
ลอย ไดอ้ ยา่ งวจิ ติ รสวยงาม

1. ความรูท้ วั่ ไปเกย่ี วกบั งานใบตอง

1.1 ประวตั คิ วามเป็นมาของงานใบตอง
ตงั้ แต่สมยั โบราณเป็นตน้ มา มนุษยเ์ ราไดใ้ ชใ้ บตองมาห่ออาหาร ห่อขนมต่าง ๆ และใชใ้ นเรอ่ื งทเ่ี กย่ี วกบั
ชวี ติ ประจาวนั เช่น สมยั ก่อนใชเ้ตาถ่านรดี ผา้ กต็ อ้ งรดี กบั ใบตองก่อนจะทาใหเ้ตารดี ลน่ื ดขี ้ึน ในดา้ นความสวยงาม ไดม้ ผี ู้
คิดประดิษฐใ์ บตองใหเ้ ป็นกระทง บายศรี ตลอดจนภาชนะใส่สง่ิ ของ ทาใหเ้กดิ การววิ ฒั นาการกนั มาเรอ่ื ยๆ
งานใบตองเร่ิมข้นึ เมอ่ื ใดหรือยุคใด ใครเป็นผูส้ อน ไม่มผี ูใ้ ดท่จี ะตอบได้ มเี พยี งหนงั สอื ท่ีสามารถคน้ ควา้ ไดก้ ค็ อื
พระราชนิพนธเ์ ร่ือง พระราชพธิ ี 12 เดอื น ซ่งึ ว่าดว้ ยการลอยพระประทีป และบุคคลท่อี า้ งถึงและกล่าวขวญั จนติดปากคือ
นางนพมาศหรือทา้ วศรีจุฬาลกั ษณ์ ซ่งึ ไดค้ ิดตกแต่ง โคมลอยประดบั ดว้ ยดอกไมห้ ลากสีสวยงาม และยงั นาผลไมม้ า
แกะสลกั เป็นพวกนกต่างๆ เกาะตามกลบี ดอกไมแ้ ต่งดว้ ยรูปเทยี นสวยงาม
จากสิ่งเหล่าน้ีก็ไดจ้ าฝงั ใจกนั มาจนปจั จุบนั ว่าในสมยั โบราณ บรรพบุรุษมคี วามสามารถลา้ เลศิ ย่ิงนกั ในการ
ประดษิ ฐด์ อกไม้ ใบไม้ ตลอดจนผลไมแ้ ละวสั ดุอ่นื ๆ
เมอ่ื มาจนถงึ ปจั จบุ นั น้ี งานใบตองกไ็ ดข้ ยายวงกวา้ งข้นึ เป็นทส่ี นใจของประชาชนทวั่ ไป จนถงึ ชาวต่างชาติ ไดม้ กี าร
จดั นิทรรศการตามสถานศึกษา ศูนยก์ ารคา้ ตลอดจนหน่วยงานราชการต่าง ๆ หรอื แมก้ ระทงั่ รายการโชวท์ างโทรทศั น์ ดงั นน้ั
ผูท้ ่คี ิดประดษิ ฐห์ รือสนใจในวชิ าน้ีกไ็ ดพ้ ยายามประยุกตแ์ ละวิวฒั นาการใหเ้ กิดเป็นหลายรูปแบบในทางสรา้ งสรรค์ งาน
ใบตองก็เลยเป็นวิชาท่เี ติบโตข้นึ อย่างรวดเร็วทงั้ ในสถานศึกษาและเป็นส่อื ในการดึงดูดใหช้ าวต่างชาติรูจ้ กั ประเทศไทยดี
ย่งิ ข้นึ เพราะงานใบตองเป็นเอกลกั ษณ์อย่างหน่ึงของประเทศไทย เป็นสิ่งที่สงั เกตไดว้ ่า งานฝีมอื ต่างๆ ตน้ กาเนิดมกั จะ
เกิดข้ึนภายในพระบรมมหาราชวงั โดยมกี ารนาลูกหลานเขา้ ถวายตวั เพ่อื เขา้ รบั ราชการฝึกในศิลปวฒั นธรรมต่างๆ เม่อื
ออกมาแลว้ กไ็ ดน้ ามาเผยแพร่หรอื เขา้ ประกวดประชนั กนั ต่อๆ ไป จนเป็นทแ่ี พร่หลายในหมปู่ ระชาชนทวั่ ไป

1.2 ลกั ษณะของใบตอง
การนาใบตองมาประดิษฐเ์ ป็นช้ินงานต่าง ๆใหส้ วยงามจาเป็นท่ผี ูป้ ระดิษฐต์ อ้ งทราบถงึ ชนิดและคุณลกั ษณะของ
ใบตองเพอ่ื ทส่ี ามารถเลอื กใชช้ นิดใบตองไดถ้ กู ตอ้ งกบั งานใบตอง ดงั น้ี

1.2.1. ใบตองกลว้ ยตานี มสี ีเขยี วเขม้ เป็นมนั เน้ือใบตองมคี วามนุ่มเหนียวไมเ่ ปราะและฉีกง่าย มคี วาม
หนาพอเหมาะ เสน้ ใบตองตรงดา้ นสีเขยี วมคี วามมนั ดา้ นนวลใบตองมสี ขี าวข่นุ เหมาะท่จี ะนาไปใชท้ ากระทงใส่ขนม ถาด
ใบตอง บายศรปี ากชาม กระทงลอย

ภาพท่ี 1 ใบตองกลว้ ยตานี
1.2.2 ใบตองกลว้ ยนา้ วา้ มสี เี ขยี วอมเหลอื ง เปราะและฉีกแตกงา่ ย เหมาะทจ่ี ะนามาห่อขนมท่ตี อ้ งนาไปน่ึง

ภาพท่ี 2 ใบตองกลว้ ยนา้ วา้
1.2.3 ใบตองกลว้ ยป่า มสี เี ขยี วเขม้ คลา้ ยใบตองตานี แต่มคี วามหนาและเสน้ ตองจะใหญ่กว่า มยี างมาก
เมอ่ื ตดั ตรงรอยตดั จะดา เหย่ี วงา่ ย

ภาพท่ี 3 ใบตองกลว้ ยป่า

1.3 ประโยชน์ของงานใบตอง
งานใบตองเป็นการนาใบของตน้ กลว้ ยมาใชป้ ระโยชนแ์ ละประดิษฐง์ านรูปแบบต่าง ๆ ดว้ ยความประณีตสวยงามนน้ั มี
ประโยชนด์ งั น้ี

1.3.1 ใชใ้ นชวี ติ ประจาวนั
1) ใชใ้ บตองห่ออาหาร ห่อขนมต่าง ๆ เช่น การห่อทรงเต้ยี ห่อหมก ห่อขา้ วตม้ มดั ห่อขนมสอดไส้

ห่อผกั ผลไม้ ทากระทงใส่ขนม อาหาร ทาใหส้ ะดวกในการหยบิ อาหาร

ใชห้ อ่ ขา้ วตม้ มดั ใชห้ อ่ ขนม

ภาพท่ี 4 การใชใ้ บตองห่ออาหาร

2) ขนมและอาหารทห่ี อ่ ดว้ ยใบตองมกี ลน่ิ หอมน่ารบั ประทาน จงึ ทาใหม้ กี ารนาใบตองมาใชม้ ากข้นึ
1.3.2 ใชใ้ นโอกาสต่าง ๆ

1) ใชม้ อบใหเ้ น่ืองในงานวนั สาคญั ประดิษฐภ์ าชนะจากใบตอง เช่น กระเชา้ ใบตอง ถาดใบตอง
ผอบใส่ขนม ผลไม้ หรืออาหาร นาไปมอบใหบ้ ุคคลท่เี คารพนบั ถอื ในวนั คลา้ ยวนั เกิด วนั ปีใหม่ วนั ท่ี ประสบผลสาเร็จ ไป
เยย่ี มไขห้ รอื ในโอกาสพเิ ศษต่างๆ เพอ่ื แสดงความเคารพนบั ถอื ผูร้ บั ยอ่ มซาบซ้งึ ใน นา้ ใจไมตรี

ภาพท่ี 5 กระเชา้ ใบตอง
2) ใชป้ ระดิษฐง์ านเพ่อื ใชใ้ นพธิ ีกรรม ในงานตามความเช่ือและประเพณี เช่น งานแต่งงาน ลอย
กระทง พธิ ียกเสาเอกตงั้ ศาล พานไหวค้ รู คนไทยนิยมประดษิ ฐง์ านดอกไมใ้ บตองอย่างประณีต เช่น บายศรี กระทงลอย
ขนั หมาก ขนั สนิ สอด พานแหวนหมนั้ และพานรองรบั นา้ สงั ข์ ฯลฯ

ภาพท่ี 6 ขนั หมากใบตอง
3) งานพธิ ที างศาสนา ใบตองถอื ไดว้ ่าเป็นใบไมม้ งคลนามาประดิษฐง์ านประณีตศิลป์ในงานพธิ ีทาง
ศาสนา เช่น พ่มุ คู่สวด กระทงดอกไม้ กระทงสงั ฆทาน สลากภตั ร พานพมุ่ และซองพลู ฯลฯ

4) สรา้ งความคิดริเร่มิ สรา้ งสรรค์ ผูท้ ่เี รียนรูก้ ารประดิษฐง์ านใบตองสามารถนาความรู้ ไปสรา้ งสรรค์
ช้นิ งานใหม่ ๆ เช่น การประกวดกระทงลอย ประกวดบายศรี การประกวดการจดั พานขนั หมาก

5) งานใบตองแสดงใหเ้หน็ ถงึ ความเป็นไทย มเี อกลกั ษณ์เฉพาะตวั มคี วามละเอยี ดอ่อน ประณีต มี
ความสงา่ งาม และมคี วามงามทว่ี จิ ติ รพสิ ดารทไ่ี มม่ ชี าตใิ ดในโลกเหมอื น

ภาพท่ี 7 บายศรี
6) มคี วามอนุรกั ษส์ บื สานศิลปะงานใบตองของไทย
7) นาไปประกอบอาชพี หลกั หรอื อาชพี รองได้
8) ช่วยใหจ้ ิตใจสงบร่มเย็น การประดิษฐง์ านใบตองน้นั ถือว่าเป็นส่ิงสวยงามนามาซ่ึงความ
เพลดิ เพลนิ ความสงบร่มเยน็ เพราะจติ ใจมสี มาธิ ความคดิ เกดิ จนิ ตนาการ ผูท้ างานใบตองจงึ เป็นผูม้ อี ารมณส์ งบน่ิง
1.4 วสั ดุ อปุ กรณ์ใชใ้ นการประดิษฐง์ านใบตอง

ในการประดิษฐง์ านใบตองแต่ละครง้ั จาเป็นท่ผี ูท้ าตอ้ งจดั เตรียมวสั ดุและอุปกรณ์ใหพ้ รอ้ ม เพื่อสะดวกในการ
ทางานใหไ้ ดผ้ ลงานสวยงามและรวดเร็วข้นึ วสั ดุอุปกรณ์ท่ีใชใ้ นงานใบตอง มีดงั น้ี

1.4.1 ใบตอง
1) ควรเลือกใชใ้ บตองกลว้ ยตานี เพราะมคี วามนุ่มเหนียว ไม่เปราะ ไม่แตกง่าย มีความหนา

บางพอเหมาะ การเลอื กใบตองใชใ้ นงานประดิษฐง์ านใบตอง ควรเลอื กใบตองท่มี สี เี ขยี วเขม้ ไม่อ่อนหรอื แก่เกนิ ไป เลอื กสี
ใบตองใหเ้หมอื นกนั

2) ไมค่ วรเลอื กใบตองแก่ ซง่ึ มเี น้ือหยาบ หนา มจี ดุ สนี า้ ตาลเร่มิ เป็นสเี หลอื ง ใบตองกระดูกมเี สน้
เป็นลูกคลน่ื หนา

3) การตดั ใบตอง ควรตดั ในตอนเยน็ ถา้ ตดั ตอนเชา้ ใบตองจะกรอบแตกง่าย ควรรอใหส้ าย เม่อื
ตดั แลว้ ควรผง่ึ ลมใหน้ ่ิมก่อนนามาใช้

4) การทาความสะอาดใบตอง ถา้ สกปรกใชผ้ า้ ฝ้ ายชุบนา้ บดิ ใหห้ มาดๆ เช็ดจากริมดา้ นแขง็ ไป
ทางดา้ นรมิ อ่อนใบตองทเ่ี ชด็ สะอาดจะมลี กั ษณะความมนั ดา้ น

5) การฉีกใบตอง ใชก้ รรไกรตดั เอ็นใบตอง ใชไ้ มบ้ รรทดั วดั ขนาดตามตอ้ งการ ทร่ี ะยะช่วง
กลางของใบตองเพราะเป็นสว่ นของใบตองทต่ี รงมากทส่ี ุด ใชเ้ ขม็ หมดุ แทงทะลุแลว้ ฉีกดงึ ข้นึ เป็นช้นิ ตน้ แบบ ใชช้ ้นิ เดมิ ตลอด
เพอ่ื จะไดไ้ มค่ ลาดเคลอ่ื น

6) การเกบ็ รกั ษางานใบตอง ในระหว่างท่เี ยบ็ ควรนาผา้ ชุบนา้ หมาด ๆ คลุมใบตองไวพ้ รมนา้ บอ่ ย
ๆ เย็บเสร็จแช่นา้ ไวป้ ระมาณ 2 ชวั่ โมง นาใส่ถงุ พลาสติกรดั ปากถงุ ใหแ้ น่น เก็บไวใ้ นช่องแช่ผกั ในตูเ้ ยน็ หรือตูแ้ ช่ดอกไม้
หรอื ลงั นา้ แขง็

1.4.2 กรรไกร ควรเลอื กใชข้ นาดและรูปร่างเหมาะมือ นา้ หนกั เบาและคมตลอดปลาย เวลาจบั น้ิว
ทง้ั หมดเขา้ ช่องพอดี กรรไกรตดั ใบตองใชข้ นาดใหญ่และกรรไกรตดั ดา้ ยใชข้ นาดเลก็

ภาพท่ี 8 กรรไกร
1.4.3 เขม็ มอื ถา้ เยบ็ งานใบตองละเอยี ดช้นิ เลก็ มากใชเ้ขม็ มอื เบอร์ 9 งานเยบ็ ใบตองปกตใิ ชเ้ขม็ มอื เบอร์ 8
โดยเลอื กทแ่ี ขง็ แรงขนาดยาว รูกวา้ งสะดวกในการใส่ดา้ ย

ภาพท่ี 9 เขม็ มอื
1.4.4 เข็มหมุด ชนิดหวั มกุ ใชก้ ลดั หรือตรึงใหอ้ ยู่กบั ท่ีและใชฉ้ ีกใบตอง ชนิดหวั เล็กใชต้ รึงกลีบให้
ตดิ กนั

ภาพท่ี 10 เขม็ หมดุ

1.4.5 ตะปู ควรเลอื กชนิดตวั เลก็ ยาว ส่วนมากใชใ้ นการติดกลบี ประกอบกระทงลอย พานพ่มุ กระเชา้
ใบตองและงานอ่นื ๆ

ภาพท่ี 11 ตะปู
1.4.6 ไมก้ ลดั ควรเลอื กใชไ้ มต้ ดิ ผวิ หรอื ใกลผ้ วิ เหลาขนาดเลก็ แหลมแขง็ แรง

ภาพท่ี 12 ไมก้ ลดั
1.4.7 ดา้ ย ทใ่ี ชใ้ นงานใบตอง คือ ดา้ ยเบอร์ 60 ควรใชด้ า้ ย 2 เสน้ ในการเยบ็ งานใบตอง เพราะดา้ ยเสน้
เดยี วจะมคี วามคมตดั ใบตองใหข้ าดได้

ภาพท่ี 13 ดา้ ย
1.4.8 กระบอกฉีดนา้ ควรเลอื กใชก้ ระบอกฉีดนา้ ท่มี ลี ะอองนา้ เป็นละอองฝอย และพ่นนา้ ไดม้ ากขนาด
พอเหมาะมอื

ภาพท่ี 14 กระบอกฉีดนา้
1.4.9 ผา้ ขาวบาง เมอ่ื ประดิษฐช์ ้ินงานสาเร็จใชผ้ า้ ขาวบางชุบนา้ บดิ พอหมาด ๆ พบั ทบ 2 ชนั้ ห่องานหรือ
คลุมงานใบตองใหเ้รยี บรอ้ ย

ภาพท่ี 15 ผา้ ขาวบาง

1.4.10 ผา้ เชด็ ใบตอง ควรใชผ้ า้ ฝ้ายหรอื ผา้ เน้ือนุ่มและดูดซมึ นา้ ไดด้ ี เชด็ ทาความสะอาดใบตองทกุ ครงั้
ก่อนนามาประดษิ ฐช์ ้นิ งาน

ภาพท่ี 16 ผา้ เชด็ ใบตอง
1.4.11 ไมบ้ รรทดั สาหรบั วดั ขนาดใบตอง

ภาพท่ี 17 ไมบ้ รรทดั