Lembar Kerja Peserta Didik
(LKPD)
TEMBANG DOLANAN
kangge SMP Kelas VII
dening:
Retno Wulan, S.Pd
LEMBAR KERJA PESERTA DIDIK (LKPD)
SMP NEGERI 2 SAPTOSARI
Mata Pelajaran : Bahasa Jawa Tanggal Pelaksanaan:
Materi Pokok : Tembang Dolanan
Nama Kelompok: Waktu mengerjakan:
1. ……………………………. 10 Menit
2. …………………………….
3. …………………………….
4. …………………………….
A. Identitas : VII/Genap
: Bahasa Jawa
Kelas/Semester : Tembang Dolanan
Mata Pelajaran : 1 x 20 Menit
Materi
Alokasi Waktu
B. Kompetensi Dasar dan Indikator Pencapaian Kompetensi
Kompetensi Dasar Indikator Pencapaian Kompetensi
3.7. Menganalisis tembang 3.7.2.Menyimpulkan pesan moral yang
dolanan.
terkandung dalam tembang dolanan
Gundhul-gundhul Pacul dan
Padhang Bulan. (C5)
C. Tujuan Pembelajaran
Melalui kegiatan pembelajaran dengan model PBL (Problem Based Learning),
peserta didik dapat :
3.7.2. Menyimpulkan pesan moral yang terkandung dalam tembang dolanan
Gundhul-gundhul Pacul dan Padhang Bulan dengan teliti. (C5)
D. Materi Ajar
1. Faktual : Video materi tembang dolanan
2. Konseptual : Pengertian tembang dolanan dan ciri-ciri tembang dolanan
3. Prosedural :
a. Tata cara menyimpulkan pesan moral tembang dolanan
4. Metakognitif : Menyimpulkan pesan moral yang termuat dalam tembang
dolanan.
1|LKPD Tembang Dolanan
E. Sumberipun Pasinaon
Buku Sumber :
Winarti,Sri.,dkk. 2019. Kartika Basa Kelas VII. Yogyakarta: Dinas Pendidikan
Pemuda dan Olahraga Derah Istimewa Yogyakarta.
Poerwadarminta, W.J.S., dkk. 1939. Baoesastra Djawa. Batavia: J.B. Wolters
Uitgevers.
Jurnal Penelitian :
Basuki, B. (2017). Analisis Budi Pekerti ‘Pendidikan Karakter’dalam Lagu
Dolanan Anak. Jurnal Ilmiah Guru Caraka Olah Pikir Edukatif, 21(1).
Fuadhiyah, U. (2011). Simbol dan Makna Kebangsaan dalam Lirik Lagu-Lagu
Dolanan di Jawa Tengah dan Implementasinya dalam Dunia Pendidikan.
Lingua, 7(1).
Hidayah, A. (2017). Makna Budaya Lagu Dolanan: Dhondhong Apa Salak,
Gundhul Pacul. Jurnal Penelitian Humaniora, 18(1), 19-26.
Suyani (2012). Makna Filosofis Dalam Lagu-Lagu Dolanan Jawa: Kajian Serat
Rarya Saraya’. Jantra, Vol.VII, No.2, 204-223.
Sumber internet :
https://journal.unnes.ac.id/nju/index.php/lingua/article/viewFile/865/798
https://journal.uny.ac.id/index.php/cope/article/view/19217/pdf
https://www.sastra.org/leksikon
https://budiarto.id/bausastra/
2|LKPD Tembang Dolanan
Pitedah Pasinaon
1. As Para peserta didik mangsuli pitakenan pretest mawi google form kanthi link
https://forms.gle/oXJJf9b98QC4EiMU9
2. Para peserta didik ningali video tembang dolanan saking link youtube
https://www.youtube.com/watch?v=NLiGaO3o-to
3. Kadamela klompok ingkang anggotanipun wonten tiga peserta didik saben
klompok, salajengipun para peserta didik mangsuli pitakenan ing LKPD kanthi
jangkep.
4. Para peserta didik saged ngandharaken piwulang luhur saking tembang
dolanan.
5. Asilipun garapan wonten ing LKPD dipunandharaken wonten ing ngajeng
kelas, wondene kelompok sanes suka pamanggih saha panyaruwe.
6. Para peserta didik mangsuli pitakenan post test mawi google form
https://forms.gle/cRN8nHKa6XMKsDRD6
3|LKPD Tembang Dolanan
A. AKTIVITAS PEMBELAJARAN
Fase 1. Identifikasi Masalah
Materi Faktual
Para siswa saderengipun ningali video tembang dolanan mawi link
https://www.youtube.com/watch?v=NLiGaO3o-to menika, sumangga
dipunsetitekaken gambar wonten ing ngandhap menika! Salajengipun,
para siswa saged ngrantam pitakenan kangge mangretosi materi
tembang dolanan.
4|LKPD Tembang Dolanan
Fase 2. Mengorganisasikan Peserta Didik
Materi Konseptual
Peta Konsep Pangretosan Titikan
Tembang Tembang
Titikan Dolanan Dolanan
Tembang
Dolanan Tembang Wosipun
Dolanan Tembang
Piwulang Dolanan
Luhur
Tembang
Dolanan
Pangretosan Tembang Dolanan
Tembang dolanan inggih menika jinisipun tembang reriptan gagrak enggal
ingkang boten ngginakaken paugeran guru gatra, guru lagu saha guru
wilangan. Tembang dolanan asring dipunsekaraken dening lare-lare,
mliginipun ing padesan, sinambi dolanan sesarengan kaliyan kanca-
kancanipun saha saged dipunsarengi kaliyan wiramaning gendhing.
Lumantar tembang dolanan, lare-lare dipuntepangaken bab sato kewan,
thethukulan, taneman, pasrawungan, lingkungan alam saha
sapanunggalanipun.
Kapethik saking: Buku Kartika Basa Kelas VII, kaca 86
5|LKPD Tembang Dolanan
Titikan Tembang Dolanan
Miturut Sarwono (1995:5), titikanipun tembang dolanan inggih menika:
a. Basanipun prasaja
b. Cengkok prasaja
c. Cacahipun gatra winates
d. Wosipun laras kaliyan kawontenanipun lare.
Tuladha Tembang Dolanan
Tuladha tembang dolanan inggih menika Suwe Ora Jamu, Gundhul-Gundhul Pacul, Cublak-Cublak
Suweng, Menthog-menthog, Gethuk, Kidang Talun, Kodhok Ngorek, Padhang Bulan, Bang-bang
Rahina, Ilir-ilir saha sapanunggalanipun.
1. Gundhul-Gundhul Pacul
2. Cublak-cublak Suweng
6|LKPD Tembang Dolanan
3. Menthog-menthog
4. Gethuk
7|LKPD Tembang Dolanan
Fase 3. Membimbing Penyelidikan Individu dan Kelompok
Materi Prosedural
Para siswa sumangga diskusi kaliyan klompok cara ngandharaken piwulang
luhur saking tembang dolanan!
Tata Cara Mendhet Piwulang Luhur Tembang Dolanan
Cakepan tembang dolanan ngewrat piwulang luhur ingkang dipunandharaken
kanthi sinandi dening panganggitipun. Piwulang luhur menika saged
dipuncakaken wonten ing gesang padintenan supados tebih saking bab-bab
ingkang kirang sae, mliginipun kangge lare-lare ing jaman samenika.
Caranipun mendhet piwulang luhur tembang dolanan kedah nglampahi langkah-
langkah kados ta wonten ing ngandhap menika:
1. Kawaosa cakepan tembang dolanan kanthi tlaten.
2. Negesi tetembungan.
Tetembungan ingkang angel dipunpadosi rumiyin supados langkung gampil
anggenipun mangretosi wosipun tembang dolanan.
3. Ngandharaken wosipun tembang dolanan
Sasampunipun negesi tetembungan ingkang angel, salajengipun wosipun
tembang dolanan sampun langkung ketingal saha gampil dipunandharaken
kanthi cara ngewahi ukara-ukara ing tembang ngginakaken ukara ingkang
dipunginakaken wonten ing padintenan supados gampil anggenipun
mangretosi wosipun tembang dolanan.
4. Manggihaken piwulang luhur
Sasampunipun mendhet dudutan saking wosipun tembang dolanan
sampun saged dipunpanggihaken piwulang luhuripun.
8|LKPD Tembang Dolanan
Saderengipun ngandharaken wosipun tembang dolanan “Gundhul-gundhul Pacul
saha Padhang Bulan, sumangga dipunpadosi tetembungan ingkang angel mawi
kamus online:
https://www.sastra.org/leksikon
https://budiarto.id/bausastra
No Cakepan tembang dolanan Tembung Tegesipun tembung
ingkang angel
Gundhul-gundhul pacul cul
1. gembelengan, ................... .................................................
Nyunggi nyunggi wakul kul ................... .................................................
gembelengan, ................... .................................................
Wakul ngglimpang segane ................... .................................................
dadi saklatar,
Wakul ngglimpang segane
dadi saklatar.
2 Yo prakanca dolanan ing jaba
Padhang bulan padhange ................... .................................................
kaya rina ................... .................................................
Rembulane ne wis ngawe ................... .................................................
awe ................... .................................................
Ngelingake aja padha turu
sore
9|LKPD Tembang Dolanan
Gladhen 1
1. Kaandharna wosipun tembang dolanan “Gundhul-gundhul Pacul saha Padhang
Bulan”!
Gundhul-Gundhul Pacul
Gundhul-gundhul pacul cul gembelengan,
Nyunggi nyunggi wakul kul gembelengan,
Wakul ngglimpang segane dadi saklatar,
Wakul ngglimpang segane dadi saklatar.
Padhang Bulan
Yo prakanca dolanan ing jaba
Padhang bulan padhange kaya rina
Rembulane ne wis ngawe awe
Ngelingake aja padha turu sore
Tabel 1. Kangge ngandharaken wosipun tembang dolanan
No. Cakepan Tembang Dolanan Wosipun Tembang Dolanan
1 Gundhul-gundhul Pacul
…………………………………………………………….
…………………………………………………………….
…………………………………………………………….
…………………………………………………………….
……………………………………………………….
10 | L K P D T e m b a n g D o l a n a n
2 Padhang Bulan …………………………………………………………….
…………………………………………………………….
…………………………………………………………….
…………………………………………………………….
…………………………………………………………….
…………………………………………………………….
…………………………………………………………….
…………………………………………………………….
……………………………………………………….
…………………………………………………………….
…………………………………………………………….
…………………………………………………………….
…………………………………………………………….
11 | L K P D T e m b a n g D o l a n a n
Fase 4. Mengembangkan dan Menyajikan Hasil Karya
Materi Metakognitif
Para siswa sumangga dipuncakaken tata cara ngandharaken piwulang luhur
saking tembang dolanan kanthi irah-irahan “Gundhul-gundhul Pacul saha
Padhang Bulan”!
Video tembang dolanan:
1. Gundhul-gundhul Pacul
https://www.youtube.com/watch?v=IGfv54SfRjg
2. Padhang Bulan
https://www.youtube.com/watch?v=H6jM9sf8_1E
Gladhen 2
1. Kapanggihna piwulang luhur saking tembang dolanan “Gundhul-gundhul
Pacul saha Padhang Bulan”! Para siswa saged ningali video ing nginggil
kangge mangsuli pitaken ing ngandhap menika!
Tabel 2. Kangge manggihaken piwulang luhur
No. Nama Tembang Dolanan Wosipun Tembang Piwulang Luhur
Dolanan Tembang Dolanan
1. Gundhul-gundhul Pacul
12 | L K P D T e m b a n g D o l a n a n
2. Padhang Bulan
13 | L K P D T e m b a n g D o l a n a n
Fase 5. Menganalisis dan Mengevaluasi Pemecahan Masalah
Siswa saha guru damel dudutan ngengingi materi tembang dolanan. Salajengipun
para siswa kadhawuhan nggarap soal evaluasi mandhiri utawi posttest mawi google
form kanthi link menika: https://forms.gle/cRN8nHKa6XMKsDRD6
Refleksi
Sasampunipun para siswa sinau bab tembang dolanan, kawangsulana pitakenan
wonten ing ngandhap menika!
1. Kadospundi miturut pamanggih para siswa sabibaripun sinau bab tembang
dolanan, tambahan seserepan menapa ingkang dipuntampi dening para siswa?
2. Menapa ingkang ngremenaken saking pasinaon menika?
3. Babagan menapa ingkang dereng dipunmangretosi saking pasinaon tembang
dolanan?
14 | L K P D T e m b a n g D o l a n a n
Kapustakan
Buku:
Winarti,Sri.,dkk. 2019. Kartika Basa Kelas VII. Yogyakarta: Dinas Pendidikan Pemuda dan
Olahraga Derah Istimewa Yogyakarta.
Poerwadarminta, W.J.S., dkk. 1939. Baoesastra Djawa. Batavia: J.B. Wolters Uitgevers.
Jurnal Penelitian :
Basuki, B. (2017). Analisis Budi Pekerti „Pendidikan Karakter‟dalam Lagu Dolanan
Anak. Jurnal Ilmiah Guru Caraka Olah Pikir Edukatif, 21(1).
Fuadhiyah, U. (2011). Simbol dan Makna Kebangsaan dalam Lirik Lagu-Lagu Dolanan di
Jawa Tengah dan Implementasinya dalam Dunia Pendidikan. Lingua, 7(1).
Hidayah, A. (2017). Makna Budaya Lagu Dolanan: Dhondhong Apa Salak, Gundhul
Pacul. Jurnal Penelitian Humaniora, 18(1), 19-26.
Suyani (2012). Makna Filosofis Dalam Lagu-Lagu Dolanan Jawa: Kajian Serat Rarya
Saraya‟. Jantra, Vol.VII, No.2, 204-223.
Sumber internet:
https://journal.unnes.ac.id/nju/index.php/lingua/article/viewFile/865/798
https://journal.uny.ac.id/index.php/cope/article/view/19217/pdf \
Kamus online:
https://www.sastra.org/leksikon
https://budiarto.id/bausastra/
15 | L K P D T e m b a n g D o l a n a n
PANDOM PAMBIJI
PENGETAHUAN
Pitaken:
1. Kaandharna wosipun tembang dolanan “Gundhul-gundhul Pacul saha Padhang
Bulan”!
No. Kriteria Skor
1. Peserta didik dapat menguraikan isi 2 tembang dolanan dengan 3
tepat. 2
Peserta didik dapat menguraikan isi 2 tembang dolanan dengan
kurang tepat. 1
Peserta didik dapat menguraikan isi 2 tembang dolanan dengan
tidak tepat.
Skor maksimal 3
2. Kapanggihna piwulang luhur saking tembang dolanan “Gundhul-gundhul Pacul saha
Padhang Bulan”!
No. Kriteria Skor
1. Peserta didik dapat menyimpulkan piwulang luhur 2 tembang 3
dolanan dengan tepat.
Peserta didik dapat menyimpulkan piwulang luhur 2 tembang 2
dolanan dengan kurang tepat.
Peserta didik dapat menyimpulkan piwulang luhur 2 tembang 1
dolanan dengan tidak tepat.
Skor maksimal 3
Skor maksimal = skor pitaken 1 + skor pitaken 2
Nilai = Perolehan skor x 100
Skor maksimal
16 | L K P D T e m b a n g D o l a n a n
LEMBAR PEMBELAJARAN
REMIDI DAN PENGAYAAN
Ketentuan: : Apabila peserta didik mendapatkan nilai di bawah KKM (75).
1. Remedi : Apabila peserta didik mendapatkan nilai sama dengan atau di
2. Pengayaan
atas KKM (75).
Soal Remidi
Wangsulana pitaken menika kanthi migunakaken basa krama!
1. Kapanggihna wosipun tembang dolanan kanthi irah-irahan “Menthog-
menthog”!
Soal Pengayaan
1. Sumangga dipungatosaken video youtube tembang dolanan kanthi irah-irahan
“Kodhok Ngorek” link https://www.youtube.com/watch?v=GWrwIXJvNVA.
Salajengipun kapanggihna piwulang luhur saking tembang dolanan kasebat!
17 | L K P D T e m b a n g D o l a n a n