หนังสืออ่านเพิ่มเติมท้องถิ่น"ข้าวแต๋นสันทราย"

ข้าวแต๋นสันทราย หนังสืออ่านเพิ่มเติมท้องถิ่น รุจี เฉลิมสุข โรงเรียนสันทรายวิทยาคม อ.สันทราย จ.เชียงใหม่ ส านักงานเขตพื้นที่การศึกษามัธยมศึกษาเชียงใหม่

ค ำ น ำ การศึกษาวัฒนธรรมด้านการกินของชุมชนเป็นการสืบทอดภูมิปัญญาชาวบ้านล้านนา ขนม ท้องถิ่นของชาวสันทรายคือข้าวแต๋น เป็นขนมพื้นบ้าน ที่มีวัตถุดิบหลักจากข้าวเหนียว ข้าวแต๋นถือเป็น สินค้าที่มีชื่อเสียงของอ าเภอสันทราย ได้รับการยอมรับในเรื่องของรสชาติความอร่อย มีกลิ่นหอม จนเป็น ที่มาของค าขวัญประจ าอ าเภอสันทรายที่ว่า “เกษตรดี สตรีสวย รวยหมาก ของฝากข้าวแต๋น เน้นแฟ้น คุณธรรม” การพัฒนาต่อยอดการท าข้าวแต๋นแบบดั้งเดิม ให้มีรสชาติที่หลากหลาย และปรับขนาดข้าว แต๋นให้มีขนาดเล็กลง เพื่อความสะดวกในการรับประทาน ปัจจุบันขนมข้าวแต๋นนิยมน ามาเป็นอาหารว่างต้อนรับแขกบ้านแขกเมือง หนังสือเล่มนี้จึงขอน า กรรมวิธีการท าข้าวแต๋นแบบดั้งเดิมมาไว้ให้คนรุ่นหลังได้เรียนรู้ และอนุรักษ์วัฒนธรรมความเป็นอยู่ของ ชุมชนสันทราย และน าไปใช้ในการจัดการเรียนการสอนในรายวิชาอาหารท้องถิ่น รายวิชาขนมไทย ใน ระดับชั้นมัธยมศึกษาตอนต้น และตอนปลาย ของหลักสูตรโรงเรียนสันทรายวิทยาคม กลุ่มสาระการ เรียนรู้การงานอาชีพ และเผยแพร่ให้ประชาชนทั่วไปที่สนใจอยากสืบทอดอนุรักษ์ขนมไทยท้องถิ่นต่อไป รุจี เฉลิมสุข

ค ำ นิ ย ม ข้าพเจ้าได้อ่านหนังสือเพิ่มเติมท้องถิ่นเรื่อง “ข้าวแต๋นสันทราย” กลุ่มสาระการเรียนรู้ การงานอาชีพ ของนางรุจี เฉลิมสุข ต าแหน่งครู ผู้จัดท ามีความตั้งใจจริงในการศึกษาค้นคว้าหาความรู้ เข้าร่วมอบรมเชิงปฏิบัติการการสร้างและพัฒนาหนังสืออ่านเพิ่มเติมท้องถิ่นโดยใช้นวัตกรรมน าเสนอผ่าน ชั้นหนังสือออนไลน์ Anyflip.com ตลอดจนใช้ประสบการณ์ ความถนัดทางอาชีพได้จัดกิจกรรมการเรียน การสอน นับว่าเป็นประโยชน์อย่างยิ่งทั้งต่อผู้สอนและบังเกิดผลดีต่อการพัฒนาผู้เรียน จึงขอชื่นชมในความมุ่งมั่น มุมานะ วิริยะ อุตสาหะ ในการจัดท าหนังสืออ่านเพิ่มเติม ท้องถิ่น เรื่อง “ข้าวแต๋นสันทราย” เล่มนี้จนส าเร็จลุล่วงไปด้วยดี เพื่อเป็นประโยชน์ต่อการพัฒนาคุณภาพ การศึกษาต่อไป นายนิกร แก้วค าดี ผู้อ านวยการโรงเรียนสันทรายวิทยาคม

ส ำ ร บัญ ค าน า ก ค านิยม ข บริบทของอ าเภอสันทราย 1 แหล่งเรียนรู้ในชุมชน 3 บ้านป้ายุพิน 6 วัสดุ อุปกรณ์ในการผลิตข้าวแต๋น 9 กรรมวิธีในการท าข้าวแต๋น 10 การนึ่งช้าว 10 การใส่น้ าแตงโมเคียวน้ าอ้อย 11 การอัดข้าวในพิมพ์ 12 การน าข้าวใส่แตะไม้เพื่อตาก 13 การทอดข้าวแต๋น 15 การราดน้ าอ้อยบนข้าวแต๋น 17 การบรรจุถุง 18 การจัดจ าหน่าย 19

บ ริบ ท ข อ ง อ ำ เ ภ อ สัน ท ร ำ ย อ าเภอสันทราย เป็นอ าเภอหนึ่งในเขตปริมณฑล ของนครเชียงใหม่ที่มีการเติบโตอย่างรวดเร็ว เป็นอ าเภอที่ รองรับความเจริญจากนครเชียงใหม่ เดิมทีถูกจัดวางเป็น เมืองแห่งการเกษตร เพราะมีสถาบันศึกษาด้านการเกษตร ที่เก่าแก่ คือ มหาวิทยาลัยแม่โจ้ ซึ่งมีบทบาทส าคัญในการ พัฒนาด้านการเกษตรมาอย่างต่อเนื่อง แต่ปัจจุบันอ าเภอ สันทราย มีสถานะเป็นอ าเภอขนาดใหญ่ล าดับที่ 2 ของ จังหวัดในแง่ของจ านวนประชากร รองจากอ าเภอเมือง เชียงใหม่สถานประกอบการ ที่มีมากรองจากอ าเภอเมือง เชียงใหม่ การขยายตัวของชุมชนเมืองแม่โจ้ท าให้อ าเภอ สันทราย มีความพร้อมทุก ๆ ด้าน ทั้งสถานศึกษา สถาน ประกอบการ บ้านจัดสรร จากการเติบโตอย่างต่อเนื่อง อ าเภอสันทราย ถูกก าหนดบทบาทให้เป็นอ าเภอที่รองรับ ในด้านแหล่งที่อยู่อาศัยที่ส าคัญของจังหวัดเชียงใหม่ อ าเภอสันทรายมีอาณาเขตติดต่อกับอ าเภอ ใกล้เคียงดังนี้ ทิศเหนือ ติดต่อกับอ าเภอแม่แตง ทิศตะวันออก ติดต่อกับอ าเภอดอยสะเก็ด ทิศใต้ติดต่อกับอ าเภอดอยสะเก็ด อ าเภอสันก าแพง และ อ าเภอเมืองเชียงใหม่ ทิศตะวันตก ติดต่อกับอ าเภอเมืองเชียงใหม่และอ าเภอ แม่ริม (ข้อมูลจาก วิกิพีเดีย) https://th.wikipedia.org › wiki › อ ำเภอสันทรำย

แ ห ล่ ง เ รีย น รู ้ใ น ชุ ม ช น แหล่งเรียนรู้ในชุมชน แหล่งเรียนรู้ หมายถึง แหล่งข้อมูลข่าวสาร สารสนเทศ วิทยากร ภูมิปัญญาชาวบ้านและ ประสบการณ์ ที่สนับสนุนส่งเสริมให้ผู้เรียนเกิดกระบวนการเรียนรู้และเป็นบุคคลแห่งการเรียนรู้ ภูมิปัญญาชาวบ้าน( Popular Wisdom) หมายถึง องค์ความรู้ ความสามารถ และประสบการณ์ ที่สั่งสมและสืบทอดกันมา อันเป็นความสามารถและศักยภาพในเชิงแก้ปัญหา การปรับตัว เรียนรู้และสืบ ทอดไปสู่คนรุ่นใหม่ เพื่อการด ารงอยู่รอดของเผ่าพันธุ์จึงตกทอดเป็นมรดก ทางวัฒนธรรมของ ธรรมชาติ เผ่าพันธุ์ หรือเป็นวิธีของชาวบ้าน ( ยิ่งยง เทาประเสริฐ) ภูมิปัญญาท้องถิ่น หมายถึง กระบวนทัศน์ของ บุคคลที่มีต่อตนเอง ต่อโลกและสิ่งแวดล้อม ซึ่ง กระบวนการดังกล่าว จะมีรากฐานค าสอนทางศาสนา คติ จารีต ประเพณี ที่ได้รับการถ่ายทอดสั่งสอนและ ปฏิบัติสืบเนื่องกันมา ปรับปรุงเข้ากับบริบททางสังคมที่ เปลี่ยนแปลงไปแต่ละสมัย ทั้งนี้โดยมีเป้าหมายเพื่อ ความสงบสุขในส่วนที่เป็นชุมชน และปัจเจกบุคคล การปรับปนกับภูมิปัญญาไทยที่มีความเหมาะสมกับสภาพท้องถิ่นที่เป็นทุนเดิมอยู่แล้ว ท าให้ชุมชนชนบท ประสบปัญหาดังที่กล่าวว่าชุมชนล่มสลาย อันมีผลรวมไปถึงความทรุดโทรมของสิ่งแวดล้อม อย่าง กว้างขวาง การพยายามใช้กลไกลทางการศึกษาจากเงื่อนไขที่เปิดโอกาสให้มีการพัฒนาหลักสูตร ตาม ความต้องการ ของท้องถิ่น เป็นช่องทางในการประยุกต์เอาภูมิปัญญาชาวบ้านที่มีจุดเด่น ที่สามารถพิสูจน์ ตัวเองในการยืนหยัดอยู่รอดได้ ท่ามกลางกระแส การล่มสลายของชุมชนและการทรุดโทรมของ สิ่งแวดล้อม ดังกล่าว มาสู่หลักสูตรและกระบวนการเรียนรู้ในแนวทางของการคิดปฏิบัติจริง จากการ ประยุกต์ปรับปน ภูมิปัญญาชาวบ้านหรือภูมิปัญญาไทยกับปัญญาสากล เพื่อให้ผู้เรียนค้นพบคุณค่าภูมิ ปัญญาที่มีในท้องถิ่นที่ เหมาะสมกับวิถีชีวิตของชุมชน และสามารถประยุกต์ใช้ได้อย่างไม่มีที่สิ้นสุด น ามา ซึ่งดุลยภาพที่สงบสันติสุข ของบุคคล ชุมชนและชาติ ความส าคัญของแหล่งเรียนรู้ 1.เป็นแหล่งเสริมสร้างจินตนาการและความคิดริเริ่มสร้างสรรค์ 2.เป็นแหล่งศึกษาตามอัธยาศัย 3.เป็นแหล่งเรียนรู้ตลอดชีวิต 4.เป็นแหล่งสร้างความรู้ ความคิด วิชาการและประสบการณ์ 5. เป็นแหล่งปลูกฝังค่านิยมรักการอ่านและแหล่งศึกษาค้นคว้าแสวงหาความรู้ด้วยตนเอง 6.เป็นแหล่งสร้างความคิดเกิดอาชีพใหม่สู่ความเป็นสากล 7.เป็นแหล่งเสริมประสบการณ์ตรง 8.เป็นแหล่งส่งเสริมมิตรภาพความสัมพันธ์ระหว่าคนในชุมชนหรือผู้เป็นภูมิปัญญาท้องถิ่น

แ ห ล่ ง เ รีย น รู ้ใ น ชุม ช น การจัดกระบวนการเรียนรู้กับภูมิปัญญาท้องถิ่น แหล่งเรียนรู้ การเรียนการสอนเป็นกระบวนการ สื่อสารความรู้ ประสบการณ์ ทักษะ ความคิดเห็น ตลอดจนเจตคติ ซึ่งอาจทาได้หลายวิธี และอาจใช้ เครื่องมือประกอบการสอนต่าง ๆ อีกมากมาย โดยมีการจัดการเรียนรู้ที่เน้น ผู้เรียนเป็นส าคัญ ให้ผู้เรียนมี ทั้งความรู้ คุณธรรมจริยธรรม ค่านิยมที่พึงประสงค์และสามารถด าเนินชีวิตอยู่ใน สังคม ได้โดยปกติสุข จึง จ าเป็นต้องพัฒนาศักยภาพ ความสามารถของ ผู้เรียนอย่างเต็มที่ เพื่อให้มีนิสัยใฝ่รู้ ใฝ่เรียน แสวงหา ความรู้ได้ด้วยตนเอง การน าแหล่งเรียนรู้ใน ชุมชน ท้องถิ่น ตลอดจนวิทยากรท้องถิ่น ภูมิปัญญาท้องถิ่น มาใช้ประโยชน์ในการจัดกระบวน การเรียนการสอน จึงเป็นวิถีทางหนึ่งที่จะช่วยให้ กระบวนการเรียน การสอนบรรลุจุดมุ่งหมายได้ตามที่ต้องการ การน าภูมิปัญญาชาวบ้าน แหล่งเรียนรู้ มาใช้ใน หลักสูตรการ เรียน เป็นกิจกรรมที่ตั้งอยู่บนพื้นฐานความเชื่อที่ว่า ภูมิปัญญาชาวบ้าน ภูมิปัญญาท้องถิ่น และแหล่ง เรียนรู้ เป็นชุดความรู้ในชุมชนที่มีการใช้เพื่อการด าเนินวิถีชีวิตที่ได้ผลมาในอดีต

แ ห ล่ ง เ รีย น รู ้ใ น ชุม ช น “เกษตรดี สตรีสวย รวยหมาก ของฝากข้าวแต๋น แน่นแฟ้นคุณธรรม” แหล่งเรียนรู้ภูมิปัญญาท้องถิ่น ข้าวแต๋นน้ าแตงโม นางยุพิน ภีระค า บ้านป่าตอง หมู่ 2 ต.สันทรายหลวง อ.สันทราย จ.เชียงใหม่ (ผู้สืบทอด คือนางสาวแน่งน้อย ภีระค า ชื่อเล่น แดง อายุ 54 ปี เป็นบุตรีของป้ายุพิน)

วิธีกำ รท ำ ข้ำ ว แต๋น น ้ำ แตงโม ข้าวแต๋นน้ าแตงโม มีวิธีการท าจากการน าข้าวเหนียว ที่สุกแล้วไปคลุกเคล้ากับน้ าแตงโม กดลง พิมพ์แล้วน าไปตากแดด จากนั้นจึงน าไปทอดให้กรอบ พักไว้ให้เย็น แล้วน ามาราดด้วยน้ าอ้อย หรือตกแต่ง เพิ่มรสชาติเป็นข้าวแต๋นหน้าต่าง ๆ ส่วนผสมและวัสดุอุปกรณ์ 1. ข้าวสาร (ข้าวหนียว) 5 ลิตร 2. น้ าแตงโม 2 กิโลกรัม 3. น้ าตาลทราย 1.5 กิโลกรัม 4. เกลือป่น 2 ช้อนแกง 5. งาด า 2 ขีด 6. น้ ามันพืช 3 ลิตร 7. หมอนึ่งหรือรังถึง 8. เครื่องปั่นน้ าผลไม้ 9. ตะแกรงส าหรับตากหรือแตะไม้ไผ่ 10. พิมพ์ส าหรับท าข้าวแต๋นให้เป็นวงกลม 11. เครื่องชั่ง 12. กระทะ 13. เตา 14. ตะหลิว 15. ถาด 16. กะละมัง

วัส ดุ อุ ป ก ร ณ์ก ำ ร ท ำ ข้ำ ว แ ต๋ น 1. ข้าวสาร 2. น้ าอ้อย

วัส ดุ อุ ป ก ร ณ์ก ำ ร ท ำ ช้ำ ว แ ต๋ น 3. น้ ามันพืช 4. แตงโม

วัส ดุ อุ ป ก ร ณ์ก ำ ร ท ำ ข้ำ ว แ ต๋ น 5. งาขาว งาด า 6. เกลือป่น

วัส ดุ อุ ป ก ร ณ์ก ำ ร ท ำ ข้ำ ว แ ต๋ น 7. ไหนึ่งข้าว—เตาแแก๊ส 8. พิมพ์กดข้าวแต๋น

วัส ดุ อุ ป ก ร ณ์ก ำ ร ท ำ ข้ำ ว แ ต๋ น 9. แตะไม้ส าหรับตากข้าวแต๋น 10. เตาอบแก็ส

วัส ดุ อุ ป ก ร ณ์ก ำ ร ท ำ ข้ำ ว แ ต๋ น 11. ตะแกรงตากข้าวแต๋น 12. เตาไฟส าหรับทอดข้าวแต๋น

วัส ดุ อุ ป ก ร ณ์ก ำ ร ท ำ ข้ำ ว แ ต๋ น 13. ขี้เลื่อยใช้ท าเชื้อเพลิงในการทอด 14. โรงเรือนส าหรับท าข้าวแต๋น

กำ ร นึ่ง ข้ำ ว และผสม น ้ำ แตงโม นึ่งข้าวเหนียวที่แช่น้ าไว้ประมาณ 6 ชั่วโมง การน าน้ าแตงโมราดลงในไหข้าวที่สุกแล้วเพื่อให้ข้าวมีกลิ่นหอมและสีสวยงาม

ก ำ ร อัด ข้ำ ว ล งใ น พิม พ์ข้ำ ว แ ต๋ น น าข้าวที่ผสมน้ าแตงโมที่เคี่ยวกับน้ าอ้อยแล้วน ามากดลงพิมพ์ไม่แน่นเกินไป น าไปตากแดด 2 วันให้แห้ง เก็บใส่ถุงปิดสนิทกันชื้น ทยอยน าออกมาทอด

ก ำ ร ท อ ด ข้ำ ว แ ต๋ น น าข้าวแต๋นที่แห้งแล้วมาทอดลงในกระทะที่น้ ามันร้อน ไฟปานกลาง บนเตาไฟ โบราณที่ประหยัดพลังงาน ใช้ขี้เลื่อยเป็นเชื้อเพลิง

กำ รหยอด น ้ำ อ้อ ยบ น ข้ำ ว น าข้าวแต๋นที่ทอดเสร็จแล้วทิ้งไว้ให้เย็น น ามาหยอดน้ าอ้อยที่เคี่ยวให้ข้นปาน กลางบนข้าวแต๋นเพื่อให้มีรสชาติหวาน และตกแต่งหน้าขนมให้สวยงาม

ก ำ ร บ ร ร จุ ภัณ ฑ์ข้ำ ว แ ต๋ น น าข้าวแต๋นที่หยอดน้ าอ้อยทิ้งให้แห้งสนิทแล้ว ลงบรรจุในถุงพลาสติกชนิดทน ร้อน จัดเรียงอย่างสวยงาม ติดตราเครื่องหมายการค้าของชุมชนพร้อมจัดวาง จ าหน่าย ที่ร้านหน้าบ้านพร้อมกับสินค้าท้องถิ่นอื่นๆ เช่น หมากแห้ง ข้าวแคบ ข้าวควบ ข้าวเกรียบ น้ าผึ้ง เป็นต้น

ก ำ ร น ำ เ ข้ำ สู่ ก ร ะ บ ว น ก ำ ร เ รีย น รู ้ การจัดกิจกรรมการเรียนรู้ในชั้นเรียนของหลักสูตรรายวิชาอาหารท้องถิ่น และ รายวิชาขนมไทย ซึ่งบรรจุขนมท้องถิ่นในหน่วยการเรียนรู้ให้นักเรียนได้ศึกษา และฝึกปฏิบัติเพื่อเป็นการฝึกทักษะการท างาน และเป็นการอนุรักษ์ขนมไทย ท้องถิ่นให้คงอยู่ สามารถน าไปพัฒนาให้เป็นผลิตภัณฑ์ ของฝาก จัดเป็นชุด อาหารว่าง จิบน้ าชา กาแฟ และพัฒนาปรับปรุง ตกแต่งลักษณะ รูปร่าง รสชาติ ให้มีความแปลกใหม่ เกิดเป็นอาหารฟิวชั่น ชนิดใหม่ตามสมัยนิยมในปัจจุบัน

การเข ้ าสู่ช้ันหนังส ื อออนไลน ์ หนังส ื ออยู่ในเวป็ ไซต ์ WWW.Aniflip.com ใช้ช ื่อเวป็ว่ารุจีเฉลมิสุข และสามารถกดเขา ้ ตามลิงคท ์ ี่ใหม ้ าน้ีค่ะ