รายงานศึกษาและวิเคราะห์ความงามทางด้านวรรณศิลป์ประเภทกลอนบทละครสมัยรัตนโกสินทร์

๔๖

อตุ ส่าหย์ นื ฝนื ใจใหป้ ระทัง คอ่ ยเซซงั ซวนทรงไมต่ รงตัว
เห็นลูกไมใ้ นป่าคว้าเขา้ ปาก กำลงั อยากยืนขยอกจนกลอกหัว
ที่มืดหน้าตาลายคอ่ ยหายมัว คิดถึงผัวเหยาะย่างมากลางไพร
ถึงประตูคูหาเหน็ เปิดอยู่ เอ๊ะอกกูเกิดเข็ญเปน็ ไฉน
เข้าในห้องมองเขม้นไม่เห็นใคร ยิง่ ตกใจเพียงจะด้ินสนิ้ ชีวี
แลดูปท่ี เ่ี ปา่ เลา่ กห็ าย นางยักษร์ ้ายรู้ว่าพากันหนี
เสียนำ้ ใจในอารมณไ์ ม่สมประดี สองมือตีอกตูมฟูมน้ำตา
ลงกลงิ้ เกลอื กเสอื กกายร้องไห้โร่ เสยี งโฮโฮดังก้องห้องคหู า
พระรูปหล่อพ่อคุณของเมียอา ควรหรือมาทิ้งขว้างหมองหมางเมยี
ทั้งลกู นอ้ ยกลอยใจไปดว้ ยเล่า เหมือนควกั เอาดวงใจน้องไปเสยี
นอ้ งรอ้ นรุ่มกลุ้มใจดังไฟเลีย ทูนหวั เมียชา่ งไมไ่ ว้อาลยั เลย
ถึงแปดปีนี่แล้วไมแ่ คล้วคลาด เคยรว่ มอาสน์อกอุ่นพอ่ คุณเอ๋ย
ต้งั แต่นนี้ อ้ งจะได้ผูใ้ ดเชย เหมือนพระเคยคู่เคยี งเมอ่ื เที่ยงคนื
เสยี แรงรกั หนกั หนาอตุ ส่าห์ถนอม ส้อู ดออมสารพัดไม่ขดั ขนื
ช่างกระไรใจจืดไมย่ ดื ยนื นางสะอ้ืนอา้ ปากจนรากเรอ
ดว้ ยแรงน้อยถอยทบสลบหลับ แลว้ ก็กลับพลิกฟนื้ ตืน่ เผยอ
ร้องเรยี กลูกผัวเฟือนเหมอื นละเมอ ไมเ่ หน็ เธอทอดกายดังวายปราณ
ระกำอกหมกมุน่ หนุ พโิ รธ กำลังโกรธกลับแรงกำแหงหาญ
ประหลาดใจใครหนอมาก่อการ ชา่ งคดิ อ่านเอาคู่ของกูไป
ศิลานท้ี ม่ี นุษยจ์ ะเปิดน้ัน สักหมนื่ พันกไ็ ม่อาจจะหวาดไหว
ยกั ขนิ ีผสี างหรืออยา่ งไร มาพาไปไมเ่ กรงข่มเหงกู
พลางรำพึงถึงจะไปไม่ไกลนัก จะตามหกั คอกินเหมอื นช้นิ หมู
โมโหหนุ ผลุนออกนอกประตู เทย่ี วตามดูรอยลงในคงคา
กระโดดโครมโถมวา่ ยสายสมทุ ร อตุ ลดุ ดำดน้ เทย่ี วคน้ หา
ไมเ่ ห็นผัวควา้ ไปได้แตป่ ลา ควักลูกตาสูบเลอื ดดว้ ยเดือดดาล
คอ่ ยมีแรงแผลงฤทธ์คิ ำรนร้อง ตะโกนก้องเรยี กหาโยธาหาญ
ฝา่ ยปีศาจราชทตู ภูตพรายพาล อลหม่านขึ้นมาหาในสาชล
อสรุ ผี เี สื้อจงึ ซักถาม มึงอยู่ตามเขตแขวงทกุ แหง่ หน
เห็นมนษุ ยน์ วลละอองทั้งสองคน มาในวนวงั บ้างหรืออย่างไร ฯ
๏ ผา่ ยพวกผที อ่ี ยู่ทิศทักษิณ คร้ันไดย้ นิ จงึ แจ้งแถลงไข
เห็นเงือกพามนุษยร์ บี รดุ ไป ข้างทศิ ใต้แต่เม่ือคนื วานซืนนี้
ข้านึกรา้ ยหมายจะตามก็ขามเด็ก ดว้ ยลกู เล็กเหลือตัวไมก่ ลัวผี
เหน็ จะไปไดค้ รนั จนวันน้ี ด้วยท่วงทรี บี ร้อนไมน่ อนใจ ฯ

๔๗

๏ นางผเี สอื้ เหลอื โกรธโลดทะลึง่ โตดงั หน่ึงยุคนุ ธรข์ ุนไศล
ลุยทะเลโครมครามตามออกไป สมทุ รไทแทบจะล่มถล่มทลาย
เหล่าละเมาะเกาะขวางหนทางยกั ษ์ ภูเขาหักหนิ หลุดทรดุ สลาย
เสียงครกึ ครืน้ คล่ืนคลุ้มข้นึ กลุ้มกาย ผเี สือ้ ร้ายรีบรดุ ไม่หยดุ ยนื ฯ
๏ ฝ่ายพระอภัยมณีซงึ่ หนยี ักษ์ กบั ลูกรกั เงือกน้ำไปตามคลน่ื
บรรลทุ างกลางชลาไดห้ า้ คืน เหน็ ทะมืน่ มาขา้ งหลงั ดังสะเทือน
จึงถามเงือกวา่ ไฉนจึงไหวหว่นั สลาตันลมใหญก่ ็ไม่เหมือน
ไม่เหน็ แสงสรุ ิยนั ตะวันเดือน เปน็ คล่นื เคลอ่ื นคลอนลั่นสนน่ั ดัง ฯ
๏ ฝา่ ยเงือกน้ำสำเหนียกแน่ในจิต คือวา่ ฤทธยิ์ กั ษ์ร้ายมาภายหลัง
ด้วยเดชนางยกั ษข์ ินีมีกำลงั ชวี ติ คร้งั นี้เห็นไม่เป็นตน
จึงทลู องค์พระอภัยวา่ ใชอ่ ่ืน เสยี งครกึ ครนื้ มารนางมากลางหน
คงทนั กนั วนั นีห้ นีไม่พ้น เห็นสดุ จนจำม้วยลงดว้ ยกนั ฯ
๏ พระอภัยใจหายไมว่ ายเหลียว ใหเ้ ปลา่ เปล่ียวนยั นาเพยี งอาสญั
แตม่ านะกษตั ริย์สู้กัดฟัน อุตส่าห์กล้นั กลืนน้ำตาแลว้ พาที
จะไปไหนไม่พ้นผเี ส้ือน้ำ วิบากกรรมกจ็ ะสอู้ ย่เู ป็นผี
ทา่ นส่งเราเขา้ ทเ่ี กาะละเมาะน้ี แลว้ รบี หนไี ปในน้ำแต่ลำพัง
แลว้ ว่าแกส่ ินสมุทรสดุ ทร่ี กั แมน้ นางยักษ์จะมารบั จงกลับหลงั
อันตัวพ่อขอตายวายชีวงั กันแสงส่ังลกู ยาดว้ ยอาลัย ฯ
๏ สินสมุทรมิได้กลัวกลบั หัวรอ่ ลูกไมข่ อจากพระองคอ์ ยา่ สงสยั
แม้มารดามาตามจะหา้ มไว้ พระรบี ไปก่อนข้าอยา่ ปรารมภ์
ลูกจะค่อยลอยตามแตห่ า่ งหา่ ง อยตู่ น้ ทางจะได้พบประสบสม
แลว้ เผ่นโผนโจนลงทะเลลม พระปรารมภ์เรียกไว้กไ็ ม่ฟัง
เทย่ี วดำด้นค้นหามจั ฉาใหญ่ พอจับได้ปลาอนิ ทรีข้นึ ขีห่ ลงั
เสียงโผงผางกลางน้ำแต่ลำพงั คอ่ ยลอยร้งั รอมาในวารนิ ฯ
๏ ฝ่ายผเี สื้อสมทุ รไม่หยุดหย่อน ครนั้ ลยุ อ่อนอตุ สา่ ห์ว่ายสายกระสนิ ธ์ุ
กำลังน้อยถอยถดด้วยอดกนิ เจยี นจะส้ินชวี าในสาคร
ได้สามวันทันผัวกับลกู น้อย เห็นเล่อื นลอยลบิ ลบิ ย่ิงถีบถอน
กระโจมโจนโผนโผชโลทร คล่ืนกระฉ่อนฉาดฉานสะท้านมา ฯ
๏ ฝา่ ยเงอื กน้ำกำลงั ก็สิ้นสุด ครั้นจะหยดุ ยักษ์ไล่ใกล้นักหนา
เรียกลูกสาวคราวนี้พ่อจะมรณา เจ้าช่วยพาภวู ไนยไปใหพ้ ้น
นางเงือกน้อยสร้อยเศร้าเข้ามาผลดั แบกกษัตรยิ ว์ า่ ยเสอื กเสลือกสลน
กำลังสาวคราวดว่ นดว้ ยจวนจน ออกกลางชลโบกหางผางผางไป ฯ
๏ สินสมุทรหยดุ อย่ดู นู างยักษ์ เหน็ ผิดพักตร์มารดาน่าสงสัย

๔๘

ด้วยเหน็ แมแ่ ตร่ ปู นมิ ติ ไว้ สงสัยใจออกขวางกลางคงคา
แลว้ ร้องถามตามประสาเป็นทารก นส่ี ัตว์บกหรือสัตว์นำ้ ดำนกั หนา
โจนกระโจมโครมครามตามเรามา จะเล่นข้าทา่ ไรจะใคร่รู้ ฯ
๏ ฝ่ายนางอสรุ ีผีเสอ้ื นำ้ ได้ยนิ คำโอรสนึกอดสู
เป็นห่วงผัวมวั แลชะแง้ดู ไม่เห็นอยดู่ ้วยกันนี่ฉนั ใด
หรอื จวนตวั กลัวเมยี ไปเสยี ก่อน หรอื ซมุ่ ซอ่ นอยูเ่ กาะละเมาะไหน
จำจะปลอบโดยดีแม้นมิไป จงึ จะได้จับกุมตะลุมบอน
จงึ ตอบโตโ้ ป้ปดโอรสราช มใิ ชช่ าตยิ กั ษม์ ารชาญสมร
เจ้าแปลกหรอื คือนี่แลมารดร เมื่อนัง่ นอนอย่ใู นถ้ำไมจ่ ำแลง
ออกเดินทางอยา่ งนีต้ ้องนิมิต รปู จงึ ผดิ ไปกวา่ เก่าเจา้ จึงแหนง
ไมป่ ิดงำอำพรางอย่าคลางแคลง แม่แกลง้ แปลงตัวตามเจ้างามมา
ไหนพ่อเจ้าเลา่ แม่ไม่แลเห็น อย่างหลงเล่นจงไปอยใู่ นคหู า
แต่จากอกหกวันแล้วขวญั ตา ขอมารดาอุ้มหน่อยเถิดกลอยใจ ฯ
๏ สินสมุทรฟงั เสยี งสำเนียงแน่ รวู้ า่ แม่มนั่ คงไม่สงสยั
ดูรปู รา่ งอยา่ งเปรตสมเพชใจ ชา่ งกระไรราศีไม่มงี าม
กระน้หี รือพระบดิ ามิน่าหนี ท้งั ทว่ งทีไมส่ ุภาพทำหยาบหยาม
จำจะบอกหลอกลวงหน่วงเนอ้ื ความ อยา่ ใหต้ ามเข้าไปชิดพระบิดา
จึงเสแสร้งแกล้งว่าข้าไม่เช่ือ จะฉีกเนอ้ื กนิ เลน่ เป็นภกั ษา
ถ้าเปน็ แม่แนก่ ระนน้ั จงกรุณา อย่างตามมามงุ่ หมายให้วายปราณ
ดว้ ยองค์พระชนนเี ป็นผีเส้ือ อันชาตเิ ช้ืออยูถ่ ำ้ ลำละหาน
พระบดิ รร้อนรนทนทรมาน เคยอยบู่ ้านเมอื งมนุษย์สุดสบาย
คิดถึงวงศ์พงศาคณาญาติ จงึ สามารถมานี่ไม่หนีหาย
เหน็ มารดรซ่อนตัวด้วยกลัวตาย ลกู จงึ วา่ ยน้ำอยแู่ ต่ผู้เดยี ว
ประทานโทษโปรดปล่อยไปหน่อยเถิด ทลี่ ะเมดิ แม่คณุ อยา่ ฉุนเฉียว
ลูกขอลาฝ่าธุลสี กั ปีเดียว ไปทอ่ งเท่ียวหาประเทศเขตนคร
แมพ้ บอายา่ ปู่อยเู่ ป็นสุข บรรเทาทกุ ขภ์ ิญโญสโมสร
จงึ จะชวนบติ เุ รศเสด็จจร มาสถานมารดรไมน่ อนใจ ฯ
๏ อสรุ ผี ีเสื้อไมเ่ ช่ือถ้อย นึกวา่ นอ้ ยหรือตอแหลมาแก้ไข
แกลง้ ดบั เดือดเงือดงดอดฤทัย ทำปราศรยั เสยี งหวานด้วยมารยา
ถ้าแมน้ แม่แต่แรกรกู้ ระนี้ ชนนีก็จะไดไ้ ม่เท่ียวหา
นน่ี กึ แหนงแคลงความจงึ ตามมา ไมโ่ กรธาทูนหวั อย่ากลวั เลย
จะไปไหนไม่ห้ามจะตามส่ง ไหนทรงฤทธบิ์ ิตรุ งค์เล่าลกู เอย๋
แม่ขอพบพดู จาประสาเคย แลว้ ทรามเชยจึงค่อยพาบดิ าไป ฯ

๔๙

๏ สนิ สมุทรสดุ ฉลาดไม่อาจบอก ยงั ซำ้ หลอกลวงแม่พูดแกไ้ ข
มิใช่การมารดาจะคลาไคล ขอเชญิ ไปอยใู่ นถ้ำให้สำราญ
ซงึ่ จะให้ไปบอกออกมาหา บดิ าขา้ ขข้ี ลาดไม่อาจหาญ
พระแมอ่ ยา่ ทารกรรมใหร้ ำคาญ ไม่ชา้ นานบติ ุรงคค์ งจะมา ฯ
๏ อสุรีผีเสอื้ เหลือจะอด แคน้ โอรสราวกับไฟไหม้มังสา
ชา่ งหลอกหลอนผ่อนผนั จำนรรจา แม้นจะวา่ โดยดีเหน็ มฟิ ัง
จะจบั ไว้ให้พาไปหาพ่อ แล้วหักคอเสยี ใหต้ ายเมือ่ ภายหลัง
โกรธตวาดผาดเสยี งสำเนยี งดงั น้อยหรอื ยงั โหยกเหยกเด็กเกเร
ชา่ งวา่ กลา่ วราวกบั กไู มร่ เู้ ทา่ มาพดู เอาเปรยี บผใู้ หญท่ ำไพลเ่ ผล
เอาบดิ รซ่อนไว้ในทะเล ทำโวเ้ วว้ า่ กลา่ วให้ยาวความ
ยิ่งปลอบโยนโอนอ่อนยงิ่ หลอนหลอก แม้นไม่บอกโดยดจี ะตีถาม
พลางโผโผนโจนโจมเสยี งโครมคราม เขา้ ไล่ตามคลกุ คลีตีไปพลาง
สินสมุทรผดุ ออกนอกรักแร้ แลว้ ลอ่ แมต่ บหตั ถผ์ ัดผางผาง
แกล้งหลบลหี้ นีวนไปตน้ ทาง หมายให้ห่างพระบิดาไดค้ ลาไคล
นางผเี ส้อื เหลอื แค้นแสนสาหสั แตฉ่ วยพลัดแพลงคล่นื ลื่นไถล
อุตลดุ ผดุ ดำปล้ำกนั ไป เหมือนเล่นไลต่ ามละเมาะทุกเกาะเกียน
ถงึ เขาใหญใ่ นน้ำง้ำชะเงื่อม พระหลบเลอ่ื มเลี้ยวลดั ฉวัดเฉวียน
เขา้ หาดทรายชายตนื้ ข้ึนบนเตียน เทยี่ วว่งิ เวยี นวนรอบขอบคริ ี
เห็นมารดาลา่ ลบั แลว้ ยับยัง้ แกล้งถอยหลังลงนำ้ แลว้ ดำหนี
ไมพ่ ่นผุดรดุ ไปในนที ตั้งภกั ดตี ามตดิ พระบิดร ฯ
๏ ฝ่ายผเี สอ้ื เม่อื ลกู ลอบลงน้ำ พอจวนคำ่ คิดว่าวิ่งขึ้นสิงขร
ดว้ ยใจนางคิดว่าพาบดิ ร มาซุ่มซอ่ นอย่ทู น่ี ่ีจึงหนีมา
เทีย่ วแลรอบขอบเขาเงาชะงุ้ม ยิ่งมืดคลุ้มกย็ ง่ิ คลง่ั ต้งั แต่หา
เสยี งคล่นื โครมโถมตะครบุ ก้อนศลิ า จนหนา้ ตาแตกยับลงสบั เงา
แล้วลกุ ขึน้ ยืนชะโงกโยกสิงขร จนโคลงคลอนเคลอ่ื นดังท้ังภูเขา
ยิง่ มืดคำ่ สำเหนียกร้องเรยี กเดา ไม่พน้ เราเร่งมาหาโดยดี
เห็นไม่ขานมารร้ายทลายซ้ำ เขาระยำยอ่ ยยับดงั สบั สี
ไมพ่ บเหน็ เปน็ เพลาเขา้ ราตรี อสรุ เี หลือแคน้ แนน่ อุรา
ชา่ งชาตชิ ว่ั หวั กระดูกลกู ตอแหล ลวงให้แม่หลงกลเที่ยวค้นหา
เออกระนน้ั มนั จงึ ทบตลบมา ใหบ้ ดิ าเลยไปเสยี ไกลแล้ว
ดำรพิ ลางนางมารอา่ นพระเวท ให้สองเนตรโชตชิ ว่ งดงั ดวงแกว้
แลเขม้นเหน็ ไปไวแววแวว อยู่โน่นแลว้ ลยุ ตามโครมครามไป ฯ
๏ หนอ่ นรนิ ทร์สนิ สมุทรไม่หยุดยงั้ รบี มาทั้งคนื ค่ำในน้ำไหล

๕๐

จนแจม่ แจง้ สรุ โิ ยอโณทัย เหน็ เงอื กใหญย่ ายตายงั ลา้ นกั
จงึ ว่ารบี ถีบถอนไปก่อนท่าน โนน่ นางมารหนุนไล่มาใกลห้ นกั
แล้ววา่ ยรอคลอไปพอได้พัก พอนางยกั ษ์ทันโถมกระโจมมา
พระลูกหลบพบเงือกจะเสือกหนี เหยียบขยส้ี องแขนแน่นนกั หนา
ตะคอกถามตามโมโหที่โกรธา ไยมงึ พาผัวพรากมาจากกู
เดยี๋ วนอ้ี งค์พระอภัยอยู่ไหนเลา่ ไมบ่ อกเราหรือกระไรทำไขหู
จะควกั เอานัยนาออกมาดู ตะคอกขู่คกุ ถามคำรามรน ฯ
๏ ทัง้ สองเงือกเสือกกายหมายไมร่ อด ถงึ ม้วยมอดมิใหแ้ จง้ แห่งนุสนธิ์
จงึ กล่าวแกล้งแสรง้ เสด้วยเล่ห์กล เธออยบู่ นเขาขวางริมทางมา
ข้าจะพาไปจับจงกลับหลงั ให้ไดด้ ังมงุ่ มาดปรารถนา
ไมเ่ หมือนคำรำพนั ที่สัญญา จงเข่นฆา่ ให้เรามว้ ยไปดว้ ยกัน ฯ
๏ อสุรีผเี สอื้ กเ็ ช่อื ถือ ยุดเอามอื ขวาซ้ายให้ผายผัน
เงือกกพ็ ามาถึงได้ครง่ึ วัน แกลง้ รำพันพูดล่อใหต้ อ่ ไป
นางผีเส้อื เบ่อื หรู ู้เทา่ ถงึ จึงว่ามงึ ตอแหลมาแก้ไข
มาถึงนี่ชโี้ น่นเน่อื งกนั ไป แกล้งจะให้ห่างผัวไม่กลวั กู
แล้วนางยักษ์หักขาฉีกสองแขน ไมห่ ายแค้นเคี้ยวกนิ สิน้ ทั้งคู่
แลว้ กลบั ตามข้ามทางทอ้ งสินธู ออกวา่ ยวแู่ หวกนำ้ ด้วยกำลัง ฯ
๏ ฝา่ ยกุมารสนิ สมทุ รไม่หยุดหยอ่ น ตามบิดรทันสมอารมณ์หวัง
จงึ เลา่ ความตามติดไม่ปิดบงั พระทรงฟงั ลกู ชายค่อยคลายใจ
พอเหน็ เงาเขาขวางอยู่กลางน้ำ พลิ กึ ล้ำกว่าคริ ีทไี่ หนไหน
จึงถามนางเงือกน้อยกลอยฤทัย เกาะอะไรแก้วตาตรงหน้าเรา ฯ
๏ นางเงอื กน้ำบอกสำคัญว่านั่นแลว้ คอื เกาะแกว้ พิสดารเป็นชานเขา
พระฟงั นางสร่างโศกค่อยบรรเทา จงึ ว่าเราเห็นจะรอดไม่วอดวาย
แลว้ พิศดภู ูผาศลิ าเส่ือม ชะโงกเงือ้ มน้ำวลชลสาย
แลลบิ ลบิ หลงั คาศาลาราย มเี สาหงสธ์ งปลายปลวิ ระยับ
พระยินดชี บี้ อกสินสมทุ ร โน่นแนก่ ุฏม์ิ ุงกระเบ้ืองเหลอื งสลบั
พระหน่อนอ้ ยคอ่ ยเรยี งเคียงคำนับ หมายประทบั ทเี่ สาหงสต์ รงเข้ามา ฯ
๏ ฝ่ายโยคีทีอ่ ยบู่ นภูเขา กับคนเหล่าเหลอื ตายหลายภาษา
ท้ังจนี จามพราหมณ์แขกไทยชวา วลิ นั ดาฝร่งั พรง่ั พรอ้ มกนั
เปน็ รอ้ ยคนปรนนบิ ัติอยู่เชา้ ค่ำ บ้างต้มน้ำเกบ็ ลกู ไม้มาใหฉ้ ัน
เปน็ เหล่าล้อมพร้อมหนา้ เวลานั้น บา้ งนวดฟ้นั ปรนนิบตั นิ ั่งพดั วี
พอบา่ ยเบยี่ งเสียงคลื่นดงั คร้ืนครึก อึกทึกมาขา้ งหนา้ คิรีศรี
ครน้ั ดูลมก็ไม่พดั สงดั ดี พระโยคจี ับยามตามตำรา

๕๑

แลว้ บอกศิษย์ซึง่ น่งั อยทู่ ง้ั หลาย วันน้ีชายมศี กั ด์จิ ักมาหา
ผีเส้ือน้ำทำฤทธิ์ตดิ ตามมา เสยี งชลาเลื่อนล่นั สนนั่ ดงั
จำจะไปคอยดูอยทู่ ่หี าด ชว่ ยตวาดขขู่ บั ให้กลับหลงั
ฉวยไมเ้ ท้าก้าวยา่ งจากบัลลังก์ แขกฝร่ังพรัง่ พรอ้ มลอ้ มลีลา
ถงึ หาดกวา้ งทางแลกระแสสมุทร เหน็ มนุษยไ์ รไรไหลนักหนา
ผีเส้อื น้ำทำฤทธ์ิติดตามมา เวทนาแลดอู ยทู่ ุกคน ฯ
๏ พระอภยั มณเี หน็ ผีเสือ้ ความกลัวเหลือวา่ ยควา้ งอยูก่ ลางหน
ยกั ษก์ ระโจมโถมจับแทบอับจน พอเห็นคนอยทู่ หี่ าดตวาดครืน
เขา้ ถงึ ทีผ่ ีเสื้อก็ถึงด้วย กระช้ันฉวยผิดเสอื กเกลือกเข้าต้นื
พอโยคีมคี าถาลงมายืน ผีเสอื้ ตน่ื ตวั สนั่ ขยั้นยัง้
พระอภยั ภูมนิ ทร์กับสินสมุทร ชว่ ยกนั ฉุดนางเงือกเสือกเข้าฝ่งั
แล้วกราบกรานโยคมี ีกำลงั แขกฝร่งั พรั่งพร้อมลอ้ มพูดจา ฯ
๏ พระโยคีมจี ิตคิดสงสาร จึงว่าทา่ นหนตี ายหมายมาหา
เราลงมาคอยชว่ ยดว้ ยเมตตา แต่กิจจาไม่กระจ่างยงั คลางแคลง ฯ
๏ พระอภัยไดส้ ดับสุนทรถาม จึงยกความก่อนเก่าเลา่ แถลง
จะหนีนางกลางสมุทรก็สุดแรง รำพนั แจ้งความจริงทุกส่ิงไป
แล้ววอนว่าข้ากับโอรสราช จะรองบาทประดิพัทธ์จนตัดษัย
ขอพระองค์ทรงธรรมช์ ่วยกันภัย แตพ่ อได้หยุดหย่อนผอ่ นสบาย ฯ
๏ พระโยคมี ีญาณวา่ หลานรัก จงสำนกั อย่ใู หส้ มอารมณ์หมาย
อันยักษผี สี างสมุทรพราย มาถกู ทรายชายหาดก็ขาดใจ
เราลงเลขเสกทำไว้สำเร็จ ดงั เข่ือนเพชรภูตปีศาจไม่อาจใกล้
มนั อยู่แตห่ ่างห่างชา่ งเป็นไร ทำไมไ่ ดน้ ดั ดาเจ้าอยา่ กลัว ฯ
๏ ฝ่ายผีเสื้อเหลือโกรธโลดทะลง่ึ เสียงโผงผึงเผ่นโผนตะโกนผวั
เหตไุ ฉนไปนง่ั กำบังตวั เชิญทนู หวั เยีย่ มหน้ามาหาน้อง
นิจจาเอ๋ยเคยอยู่เป็นคูช่ ่นื ทกุ วันคืนคำ่ เชา้ ไม่เศร้าหมอง
จนมีลูกปลูกเล้ยี งเคยี งประครอง มิให้ขอ้ งเคอื งขดั พระอชั ฌา
อยูด่ ีดีหนเี มยี มาเสียได้ เสยี น้ำใจน้องรักเป็นนักหนา
จึงอตุ สา่ ห์พยายามสตู้ ามมา ขอเปน็ ข้าบาทบงสุ์พระทรงธรรม์
พระเสด็จไปไหนจะไปดว้ ย เป็นเพอื่ นมว้ ยภัสดาจนอาสัญ
ประทานโทษโปรดเลย้ี งแต่เพียงน้นั อยา่ บากบั่นความรักน้องนักเลย ฯ
๏ พระอภยั ใจอ่อนถอนสะอ้นื อุตส่าหฝ์ ืนพกั ตร์ว่านจิ จาเอ๋ย
แมผ่ ีเสอ้ื เมื่อไม่เหน็ ในใจเลย พีไ่ มเ่ คยอยู่ในถ้ำใหร้ ำคาญ
คดิ ถงึ น้องสองชนกทีป่ กเกล้า จะสร้อยเศร้าโศกาน่าสงสาร

๕๒

ด้วยพลดั พรากจากมาเป็นชา้ นาน ไม่แจง้ การวา่ ขา้ งหลังเปน็ อย่างไร
จึงจำรา้ งหา่ งหอ้ งใหน้ อ้ งโกรธ จงงดโทษพีย่ าอชั ฌาสัย
แม้นไปได้กจ็ ะพาแก้วตาไป นจ่ี นใจเสียดว้ ยนางต่างกระกลู
พมี่ นุษย์สดุ สวาทเปน็ ชาตยิ ักษ์ จงคิดหกั ความสวาทให้ขาดสูญ
กลบั ไปอยู่คหู าอยา่ อาดรู จงเพมิ่ พนู ภาวนารกั ษาธรรม์
อย่าฆ่าสัตว์ตัดชีวิตพิษฐาน หมายวมิ านเมืองแมนแดนสวรรค์
จะเกดิ ไหนขอใหพ้ บประสบกัน อยา่ โศกศัลยแ์ คล้วคลาดเหมอื นชาติน้ี
พข่ี อบตุ รสุดใจเอาไปด้วย เปน็ เพ่อื นมว้ ยเหมือนสุดามารศรี
ขอลาแกว้ แววตาไปธานี อย่าราคขี ุ่นขอ้ งใหห้ มองมัว ฯ
๏ ผเี สื้อนำ้ ซ้ำวอนด้วยอ่อนหวาน ไม่โปรดปรานอนุกลู เลยทนู หัว
ถา้ ทงิ้ ไวไ้ หนนอ้ งจะครองตวั ทัง้ จากผวั จากบุตรสุดอาลัย
มขิ ออยู่สตู้ ายวายชวี ติ ไมเ่ ห็นจิตนอ้ งรักจะตกั ษัย
เชญิ พระองค์ลงมาชลาลยั เมยี จะให้มนตเ์ วทวิเศษครนั
แลว้ ร้องเรียกลูกยามาดว้ ยพ่อ แม่จะขออำลาเจ้าอาสญั
อยา่ สงสัยใจจรงิ ทุกสิง่ อนั ไม่รำพนั พดู ลวงเจา้ ดวงใจ ฯ
๏ สนิ สมุทรสุดแสนสงสารแม่ ชำเลอื งแลดูหนา้ น้ำตาไหล
จงึ กราบกรานมารดาแล้ววา่ ไป จะเขา้ ใกลท้ นู หัวลกู กลวั นกั
เมอ่ื วานน้ีตขี ้าน้อยไปหรอื ระบมมอื เหมอื นกระดกู ลูกจะหกั
ซึง่ รกั ลูกลูกกร็ ู้อยู่ว่ารัก มิใช่จักลมื คณุ กรณุ า
ถึงตัวไปใจลูกยังผูกคิด พอปลดปลดิ เปลือ้ งธุระจะมาหา
อยา่ กรว้ิ โกรธโปรดปรานเถิดมารดา ไปไสยาอยู่ในถำ้ ใหส้ ำราญ ฯ
๏ ฝา่ ยโยคีมียศพจนารถ ให้โอวาทนางยักษ์ไมห่ ักหาญ
จงตดั บ่วงห่วงใยอาลัยลาน อย่าปองผลาญลูกผัวของตัวเลย
ท้ังนเ้ี พราะเคราะหก์ รรมทำให้วุ่น จึงส้นิ บุญวาสนาสกี าเอย๋
เหน็ มิได้ไปอยู่เป็นคเู่ ชย ดว้ ยสองเคยปลกู เลีย้ งกันเพียงนั้น
อยา่ ควรคิดติดตามดว้ ยความโกรธ จะเปน็ โทษกบั สกี าเมอื่ อาสัญ
จงยับยั้งฟังคำรปู รำพัน ไปสวรรค์นฤพานสำราญใจ ฯ
๏ นางผีเสอื้ เหลือโกรธพโิ รธรอ้ ง มาตัง้ ซอ่ งศลี จะมีอยู่ท่ีไหน
ช่างเฉโกโยคีหนีเขาใช้ ไม่อยูใ่ นศีลสัตยม์ าตัดรอน
เขาวา่ กันผวั เมยี กับแมล่ กู ยน่ื จมกู เขา้ มาบ้างชว่ ยสัง่ สอน
แมน้ คบคู่กูไว้มิใหน้ อน จะรานรอญรบเรา้ เฝ้าตอแย
แลว้ ชห้ี นา้ ดา่ อึงหงึ นางเงือก ทำซบเสือกสอพลออตี อแหล
เหน็ ผัวรักยักคอทำท้อแท้ พ่อกับแม่มงึ เข้าไปอยู่ในท้อง

๕๓

ทำปน้ั เจ๋อเย่อหยิง่ มาชิงผัว ระวังตวั มงึ ให้ดอี จี องหอง

พลางเขน่ เขย้ี วเค้ยี วกรามคำรามร้อง เสยี งกกึ ก้องโกลาลูกตาโพลง ฯ

๏ พระโยคีชหี้ นา้ วา่ อุเหม่ ยังโวเ้ วว้ ุ่นวายอตี ายโหง

เพราะหวงผวั มัวเมาเฝา้ ตะโกรง ว่ากโู กงมึงกต็ กนรกเอง

อียกั ษาตาโตโมโหมาก รูปกก็ ากปากกเ็ ปราะไมเ่ หมาะเหมง

นมสองข้างอยา่ งกระโปรงดูโตงเตง ผวั ของเองเขาระอาไมน่ ่าชม

จงึ หนีมาอาศัยกูให้อยู่ มิใชก่ ูร้เู หน็ เทา่ เสน้ ผม

มาตีชาวา่ กผู ดิ ในกิจกรม จะให้สมนำ้ หนา้ สาแก่ใจ

แล้วเสกทรายปรายขวา้ งมากลางคลน่ื ดงั ลกู ปืนยงิ ยักษใ์ ห้ตักษยั

ผีเสอ้ื กลวั ตัวส่ันเพยี งบรรลัย ก็หลบไปตามวนชลธาร ฯ

บทวิเคราะห์รสวรรณคดี ๙ รสในบทละครเรือ่ ง พระอภัยมณี

๑. เราทรรส (รสแหง่ ความโกรธเคือง)

เขา้ ในห้องมองเขม้นไม่เห็นใคร ย่งิ ตกใจเพียงจะด้ินส้ินชีวี

แลดูปี่ท่เี ปา่ เลา่ ก็หาย นางยกั ษ์รา้ ยรูว้ า่ พากนั หนี

เสยี น้ำใจในอารมณ์ไมส่ มประดี สองมอื ตีอกตูมฟูมน้ำตา

จากบทน้ีแสดงให้เหน็ วา่ นางผเี สื้อสมทุ รโกรธมาก เพราะพอมาถึงหน้าปากถำ้ แลว้ เข้าไปดูกร็ ู้ว่าพระ

อภยั มณีและสินสมุทรหนีไปแล้ว

โมโหหนุ ผลุนออกนอกประตู เทยี่ วตามดูรอยลงในคงคา

กระโดดโครมโถมว่ายสายสมทุ ร อุตลุดดำดน้ เทย่ี วคน้ หา

จากบทนี้แสดงให้เห็นวา่ นางผีเส้อื สมุทรโกรธแคน้ มาก จึงเดินออกจากถ้ำแลว้ รบี ตามรอยลูกและสามี

ไป ท้งั ดำผดุ ดำวา่ ยในมหาสมุทร ตะโกนหาลูกหาผัวแต่กห็ าไม่เจอ

นางผเี สื้อเหลือโกรธโลดทะล่ึง โตดังหน่ึงยคุ นุ ธร์ขุนไศล

ลยุ ทะเลโครมครามตามออกไป สมุทรไทแทบจะลม่ ถลม่ ทลาย

จากบทนีแ้ สดงให้เห็นวา่ เมื่อนางผเี ส้ือสมุทรได้ฟงั พวกผฝี งั่ ทิศใต้พดู เสรจ็ ก็โกรธมาก ร่างกายก็ขยาย

ใหญโ่ ตกวา่ ภูเขาแลว้ รีบลุยน้ำตามไป

อสรุ ีผเี ส้อื เหลอื จะอด แค้นโอรสราวกับไฟไหมม้ ังสา

ชา่ งหลอกหลอนผ่อนผันจำนรรจา แมน้ จะว่าโดยดเี หน็ มิฟงั

จะจบั ไวใ้ ห้พาไปหาพ่อ แลว้ หักคอเสียให้ตายเม่ือภายหลงั

โกรธตวาดผาดเสยี งสำเนยี งดงั น้อยหรือยังโหยกเหยกเดก็ เกเร

ชา่ งวา่ กล่าวราวกบั กูไม่ร้เู ท่า มาพดู เอาเปรียบผู้ใหญ่ทำไพลเ่ ผล

จากบทนแ้ี สดงใหเ้ หน็ วา่ นางผีเสอ้ื สมทุ รสุดจะทน โกรธลูกมากเหมือนมีไฟมาเผาเนื้อหนงั หากพูดดี ๆ

แล้วไม่ฟัง ก็จะจับใหพ้ าไปหาพอ่ แลว้ พกั คอทีหลงั

นางผีเส้อื เหลอื แคน้ แสนสาหัส แตฉ่ วยพลดั แพลงคลนื่ ลืน่ ไถล

๕๔

อุตลดุ ผุดดำปลำ้ กันไป เหมือนเลน่ ไลต่ ามละเมาะทุกเกาะเกยี น

จากบทนแี้ สดงใหเ้ หน็ วา่ เมอ่ื นางผีเสื้อฟงั ลูกเช่นนน้ั นางผีเสอื้ โกรธแคน้ มาก ท้งั ดำผดุ ดำว่ายไล่ตลี กู ไป

ทุกเกาะ

ไม่พบเหน็ เปน็ เพลาเขา้ ราตรี อสรุ เี หลือแคน้ แนน่ อรุ า

ชา่ งชาติชัว่ หวั กระดูกลูกตอแหล ลวงใหแ้ ม่หลงกลเที่ยวค้นหา

จากบทนี้แสดงให้เหน็ ว่า นางผีเส้อื สมุทรเรียกหาทัง้ สามีและลูกก็ไม่มีเสยี งตอบรบั นางกย็ ิ่งโกรธแค้น

มากและว่าลูกตนเองวา่ ทำไมถงึ หลอกกนั ได้เชน่ น้ี

แลว้ นางยกั ษ์หักขาฉีกสองแขน ไม่หายแค้นเค้ยี วกินสิ้นท้งั คู่

แล้วกลบั ตามข้ามทางทอ้ งสนิ ธู ออกว่ายวู่แหวกน้ำด้วยกำลงั ฯ

จากบทนีแ้ สดงใหเ้ หน็ วา่ นางผีเสอื้ สมุทรรู้ว่าตนเองโดนหลอกใหห้ า่ งจากสามีก็โกรธเฒา่ เงือแมาก จึง

หกั ขาและฉกี สองแบนของเงือก เม่อื ยงั ไมห่ ายโกรธก็จับเค้ยี วกนั แล้วรับกลับไปทางเดิม

พอโยคมี คี าถาลงมายนื ผีเสื้อตน่ื ตัวสนั่ ขย้ันย้ัง

พระอภยั ภมู นิ ทรก์ ับสนิ สมุทร ช่วยกนั ฉุดนางเงอื กเสอื กเข้าฝั่ง

จากบทน้ีแสดงให้เหน็ ว่า เมื่อโยคมี ายนื รอก็เห็นนางผเี สื้อสมทุ รยนื โกรธจนตวั ส่นั พระอภยั และสิน

สมทุ รก็ชว่ ยพานางเงือกเขา้ ฝ่งั

ฝา่ ยผีเส้ือเหลือโกรธโลดทะลึ่ง เสียงโผงผึงเผ่นโผนตะโกนผวั

เหตไุ ฉนไปนง่ั กำบังตวั เชญิ ทนู หวั เยี่ยมหนา้ มาหานอ้ ง

จากบทนี้แสดงให้เหน็ วา่ นางผเี ส้อื สมทุ รโกรธมาก ตะโกนถามพระอภยั มณวี า่ ทำไมไปหลบซ่อนตวั อยู่

เชิญออกมาหาน้องไดแ้ ล้ว

นางผเี สื้อเหลือโกรธพิโรธร้อง มาตงั้ ซอ่ งศีลจะมอี ย่ทู ไ่ี หน

ช่างเฉโกโยคหี นีเขาใช้ ไมอ่ ยูใ่ นศีลสตั ย์มาตดั รอน

จากบทนีแ้ สดงใหเ้ หน็ ว่า นางผีเส้ือสมทุ รโกรธมากเม่อื ได้ฟงั พระโยคีพูด และตะคอกว่ามาตั้งซ่องสมุ ผู้คนจะ

มศี ลี ธรรมได้อย่างไร

๒. ศฤงคารรส (รสแห่งความรัก)

ธำมรงคท์ รงมาค่าบรุ ี พระภมู ีถอดผกู ให้ลกู ยา

เจยี ระบาดคาดองคก์ ็ทรงเปลื้อง ใหเ้ ปน็ เครื่องนงุ่ ห่มโอรสา

สอนใหเ้ จา้ เป่าปมี่ ีวิชา เพลงสาตราสารพดั หดั ชำนาญ

จากบทนีแ้ สดงใหเ้ หน็ วา่ พระอภัยมณีแสดงความรกั แบบพอ่ ลูก คือพระอภัยมณนี ัน้ รักและเล้ียงดสู ิน

สมทุ รเปน็ อยา่ งดี อีกทงั้ ยงั ได้สอนวชิ าการใชอ้ าวธุ ต่าง ๆ ใหก้ บั สนิ สมทุ ร

ฝา่ ยกุมารสินสมทุ รสุดสวาท ไมห่ ่างบาทบิดาอัชฌาสัย

ความรกั พอ่ ยิง่ กวา่ แม่มาแตไ่ ร ด้วยมไิ ดข้ ูเ่ ข็ญเชน่ มารดา

เห็นทรงธรรมบ์ รรทมสนิทนง่ิ หนีไปวง่ิ เล่นอยใู่ นคหู า

โลดลำพองลองเชงิ ละเลิงมา เหน็ แผ่นผาพิงผนดิ ปิดหนทาง

๕๕

จากบทนี้แสดงใหเ้ ห็นวา่ สินสมุทรรกั พระอภยั มณีผู้เป็นพ่อมากกวา่ นางผเี สอื้ สมุทรผ้เู ปน็ แม่ เพราะสิน

สมทุ รไมเ่ คยไปไกลห่างจากพระอภยั มณีเลย

ซง่ึ รักลูกลูกก็รูอ้ ย่วู ่ารัก มิใช่จกั ลืมคณุ กรุณา

ถึงตัวไปใจลูกยังผูกคิด พอปลดปลิดเปลื้องธุระจะมาหา

จากบทนีแ้ สดงให้เหน็ ว่า สินสมุทรรู้ดวี ่าแม่ตนเองรนั ตน ไม่ได้ลมื พระคณุ แม่เลยถึงตวั จากไป ลกู กย็ ัง

คิดถึงแม่ สินสมุทรกล่าวอีกวา่ ถ้าทำธุระเสรจ็ แล้วจะรีบกลบั มาหา

๓. ภยานกรส (รสแห่งความกลวั ตื่นเตน้ ตกใจ)

ถงึ หุบห้องรอ้ งบอกบิตุเรศ พระลืมเนตรเหลียวหาทง้ั หน้าหลงั

เห็นลกู ลากเงือกน้ำแตล่ ำพงั จากบัลลังก์มาห้ามแลว้ ถามไป

เมื่อกี้เหน็ เลน่ อยูใ่ นคหู า เงอื กน้ีเจ้าเอามาแต่ขา้ งไหน

จากบทนแ้ี สดงให้เห็นว่า เม่ือพระอภัยมณีต่ืนมาก็ตกใจเพราะเหน็ สินสมุทรลากนางเงือกเขา้ มา จงึ ถาม

สินสมทุ รว่าไปจับเงือกมาจากท่ีไหน สนิ สมุทรจึงเลา่ ให้ฟงั

พระลกู เลา่ ตามจริงทกุ สิ่งไป พระตกใจจึงวา่ ด้วยปรานี

แมน้ แม่เจา้ เขารวู้ า่ แรงนัก กลวั จะลกั ลอบพาบิดาหนี

จะโกรธเกร้ยี วเค้ียวเล่นเป็นธุลี ไมพ่ อทช่ี ีวนั จะบรรลัย ฯ

จากบทน้แี สดงให้เหน็ ว่า หลงั จากที่พระอภัยมณีได้ฟังกต็ กใจมากและบอกอกี ว่า ถ้าแม่เจา้ รเู้ ขา้ กจ็ ะ

โกรธมากเพราะเกรงว่าลกู อาจจะพาพ่อหนีไปได้แล้วเราจะตายกนั หมด

ท้งั กายสนั่ พรนั่ ตัวด้วยกลัวตาย พอฟืน้ กายก็พอแจง้ แสงตะวนั

จึงก้มกราบบาทบงสุ์พระทรงศักดิ์ แลว้ นางยักษเ์ ล่าตามเนอ้ื ความฝนั

ไมเ่ คยเหน็ เป็นวบิ ตั ิอัศจรรย์ เชญิ ทรงธรรมช์ ่วยทำนายร้ายหรอื ดี ฯ

จากบทนีแ้ สดงให้เหน็ ว่า นางผีเสอื้ สมทุ รกลัวจนตวั ส่นั เพราะนางฝนั ว่าโดนเทวดาทำลายถ้ำและควักลูก

ตาขอนางไป จึงไปขอให้พระอภยั มณีทำนายฝนั ให้ว่ามันคือฝันดรี อื ฝนั ร้าย

ดว้ ยกล่ินอายคลา้ ยท่านผู้มารดา เมื่อจบั ข้าขา้ จึงออ่ นหย่อนกำลัง

สตั วใ์ นนำ้ จำแพแ้ กผ่ ีเส้ือ เปรียบเหมือนเนอ้ื เหน็ พยคั ฆ์ใหช้ ักหลัง

อยา่ เกรงภยั ในชลทวี่ นวัง ขน้ึ นงั่ ยังบา่ ข้าจะพาไป ฯ

จากบทนแ้ี สดงให้เห็นวา่ สตั ว์น้ำท้ังหลายกลวั สินสมุทรเปน็ อยา่ งมาก เนื่องจากสินสมุทรมเี ลื้อสายนาง

ผเี สื้อสมทุ ร มคี วามคล้ายคลึงกับแม่ของตน จึงไม่มสี ตั ว์ร้ายตัวใดมากล้าทำร้ายได้

ดว้ ยแรงน้อยถอยทบสลบหลับ แลว้ กก็ ลับพลกิ ฟื้นตน่ื เผยอ

ร้องเรยี กลูกผัวเฟือนเหมือนละเมอ ไม่เห็นวา่ เธอทอดกายดงั วายปราณ

จากบทนี้แสดงใหเ้ ห็นว่า นางผเี สือ้ สมุทรเผลอไปครหู่ นง่ึ แล้วสะดงุ้ ตืน่ ขึ้นมาเพราะฝันร้ายจึงรอ้ งเรียก

หาลกู หาสามี

ข้านึกรา้ ยหมายจะตามก็ขามเด็ก ดว้ ยลกู เล็กเหลอื ตัวไม่กลัวผี

เหน็ จะไปไดค้ รันจนวนั น้ี ด้วยท่วงทรี ีบรอ้ นไมน่ อนใจ ฯ

๕๖

จากบทนี้แสดงให้เหน็ ว่า พวกผที อ่ี ยู่ทิศใต้มหี มายจะไปทำรา้ ยพวกพระอภัยมณแี ต่รู้สกึ กลัวสนิ สมทุ ร

จงึ ไมก่ ลัวเข้าไปทำร้าย

ซึ่งจะให้ไปบอกออกมาหา บดิ าขา้ ข้ีขลาดไม่อาจหาญ

พระแม่อย่าทารกรรมให้รำคาญ ไม่ชา้ นานบิตรุ งค์คงจะมา ฯ

จากบทน้แี สดงให้เหน็ ว่า สินสมทุ รบอกนางผเี สื้อสมุทรว่าถ้าจะให้ไปบอกพ่อวา่ แม่มาหา พอ่ คงจะกลัว

มาก แม่ไมต่ ้องหว่ งอีกไม่นานจะกลบั มาหา

พระอภัยมณเี หน็ ผเี สอ้ื ความกลวั เหลือว่ายคว้างอย่กู ลางหน

ยักษ์กระโจมโถมจบั แทบอับจน พอเห็นคนอยู่ที่หาดตวาดครืน

จากเหน็ แสดงให้เห็นว่า เม่ืออภยั มณีเหน็ นางผเี สื้อสมุทรก็รู้สกึ หวาดกลัว นางผเี สื้อสมทุ รกก็ ระโจนเข้า

มาใกล้ ๆ ยิ่งเห็นมนุษยท์ หี่ าดก็ตวาดใส่

๔. อพั ภูตรส (รสแหง่ ความพิศวงประหลาดใจ)

ระลอกซัดพลดั เขา้ ในปากฉลาม ลอดออกตามซกี เหงอื กเสอื กสลน

เหน็ ฝงู เงอื กเกลือกกล้ิงมากลางชล คดิ วา่ คนมีหางเหมือนอยา่ งปลา

ครั้นถามไถ่ไม่พดู ก็โผนจบั ดูกลอกกลับกลางน้ำปล้ำมัจฉา

จากบทนแี้ สดงให้เห็นวา่ สนิ สมุทรมคี วามประหลาดใจในขณะท่กี ำลังลงไปเลน่ นำ้ เพราะเหน็ คนแต่มี

หางเหมือนกบั ปลา

นางผีเสอื้ เมอื่ แรกกแ็ ปลกจติ คร้นั ทรงฤทธป์ิ ลอบลูกชายหายสงสัย

จึงรบี ออกนอกคหู าแล้วคลาไคล ไปเขาใหญใ่ นป่าพนาวนั ฯ

จากบทนแ้ี สดงใหเ้ หน็ วา่ ก่อนทน่ี างผเี สือ้ จะไปถือศลี สินสมุทรเกดิ สงสารแมข่ น้ึ มา จงึ รำ่ ไหแ้ ละกราบ

ลาแม่ตนเองไป พระอภัยมณีจงึ ปลอบใจสนิ สมทุ ร ในตอนแรกนางผเี สอ้ื สมุทรก็แปลกใจที่ลูกตนเองร้องไห้ แต่

เม่อื เหน็ พระอภัยมณีปลอบก็หายสงสัย

๕. กรณุ ารส (รสแหง่ ความเมตตากรณุ า)

รู้ภาษามนษุ ย์แน่ในใจ จะกราบไหว้วอนวา่ ให้ปรานี

คอ่ นเขยื้อนเลื่อนลุกข้นึ ทงั้ เจบ็ ยังมนึ เหนบ็ น้อมประณตบทศรี

พระผ่านเกลา้ เจา้ ฟ้าในธาตรี ข้าขอชีวิตไวอ้ ยา่ ให้ตาย

พระราชบตุ รฉุดลากลำบากเหลือ ดงั หนังเนื้อนีจ้ ะแยกแตกสลาย

จากบทนี้แสดงให้เห็นว่า เฒ่าเงือกร้องขอชีวิตด้วยความเจ็บปวด ว่าการที่สินสมุทรไปลากตนออกมา

จากทะเลนั้น เนื้อตัวของตนเองเจ็บปวดรวดร้าวไปหมด และต้องพลัดพรากจากลูกเมียและเผ่าของตนก็

เหมือนกับที่พระอภัยมณีถกู ลกั พาตัวมา ทำให้ผู้ที่ได้อ่านรูส้ กึ เหน็ ใจกับตัวละครในเรื่อง พลอยเป็นทุกข์กับเฒ่า

เงอื กไปดว้ ย

ทั้งลกู นอ้ ยกลอยใจไปด้วยเลา่ เหมอื นควกั เอาดวงใจน้องไปเสยี

น้องรอ้ นรมุ่ กลุม้ ใจดังไฟเลยี ทนู หัวเมียช่างไมไ่ วอ้ าลัยเลย

๕๗

จากบทนแี้ สดงให้เห็นว่า นางผีเสื้อสมุทรเสยี ใจมาก สุขทุกข์ท่เี คยรว่ มกันมา ลกู ก็หายสามกี ็หายและตดั

พอ้ ว่าเสยี แรงท่ีเฝา้ ทะนุถนอมมา แต่พใี่ จดำกบั น้องจริง ๆ ทำใหผ้ ู้ได้อ่านถึงตรงนีร้ ้สู ึกเห็นใจนางผีเส้ือสมุทรอยู่

บา้ ง และเศรา้ ไปกบั ผีเส้ือสมทุ รด้วย

๖. วีรรส (รสแหง่ ความกลา้ หาญ)

ถา้ แก้ไขให้นางไปค้างปา่ ไดล้ ว่ งหน้าไปเสียบ้างจะยงั ช่ัว

จะอาสาพาไปมไิ ด้กลัว ชวี ติ ตวั บรรลยั ไมเ่ สียดาย

แต่พระองค์ทรงคิดใหร้ อบคอบ ถา้ เห็นชอบท่วงทจี ะหนหี าย

จงึ โปรดใชใ้ หอ้ งค์พระลูกชาย ไปหาดทรายหาขา้ จะมาฟัง ฯ

จากบทน้แี สดงใหเ้ หน็ ว่า เฒา่ เงือกมคี วามเสียสละและกล้าหาญ พร้อมที่จะพาพระอภยั มณหี นถี งึ แมต้ น

จะตอ้ งตายก็ไม่เสียดายชวี ติ ของตน

จะไปไหนไม่พ้นผเี ส้อื น้ำ วบิ ากกรรมกจ็ ะสู้อยู่เป็นผี

ทา่ นสง่ เราเขา้ ท่ีเกาะละเมาะนี้ แลว้ รีบหนีไปในนำ้ แตล่ ำพงั

แลว้ ว่าแกส่ นิ สมุทรสดุ ท่รี ัก แม้นนางยักษ์จะมารบั จงกลับหลัง

อันตัวพ่อขอตายวายชีวัง กนั แสงส่ังลกู ยาด้วยอาลยั ฯ

จากบทน้ีแสดงใหเ้ ห็นว่า พระอภยั มณีพรอ้ มกัดฟันสู้ กลนื นำ้ ตาแล้วบอกว่าจะหนีไปท่ีไหนก็คงจะไม่ทัน

แต่ตนขอจะสู้ แม้จะตายเป็นผกี ย็ อมและบอกเฒ่าเงือกว่าใหส้ ง่ เพยี งแคต่ รงนี้และหนั ไปบอกสนิ สมุทรว่าถ้าแม่

มารบั ใหร้ บี กลับไปกับแม่ สว่ นพอ่ ขอยอมตาย

๕๘

บทสรปุ

จากการท่ีไดศ้ ึกษาความงามทางวรรณศิลป์ของวรรณคดีประเภทกลอนบทละครในสมยั รัตนโกสนิ ทร์
ทำให้ทราบพัฒนาการของการแต่งรวรรณคดีไทยซ่ึงได้รบั อิทธิพลจากวัฒนธรรมตา่ งชาติมาผสมผสานกับ
วฒั นธรรมไทย เพ่ือใหเ้ ข้าใจวรรณคดีได้ดีข้ึนก็จะต้องอาศัยการวเิ คราะหว์ รรณคดี ซ่ึงกจ็ ะแยกออกเปน็ ด้านต่าง
ๆ รวมถึงอาศัยการทำความเขา้ ใจความงามทางวรรณศิลป์ดา้ นรสวรรณคดสี นั สกฤตท้ั ๙ รส ในการวเิ คราะห์
อารมณ์ทีป่ รากฏในเรื่อง ทางผู้จัดทำได้นำขอ้ มูลที่ไดจ้ ากการสบื ค้นมาวิเคราะห์ความงามทางวรรณศลิ ปด์ ้านรส
วรรณคดสี นั สกฤตที่ปรากฏในวรรณคดีเรือ่ งขนุ ช้างขุนแผน ตอนขนุ ชา้ งถวายฎีกา และเร่ืองพระอภยั มณี ตอน
พระอภัยมณหี นนี างผเี สื้อสมุทร ซึ่งเปน็ วรรณคดปี ระเภทกลอนบทละครในสมัยรัตนโกสินทร์ พบว่าในวรรณคดี
ผแู้ ตง่ จะใช้รสวรรณคดเี พื่อเป็นเครือ่ งมอื ในการสอื่ อารมณ์ ทำให้ผู้อ่านเกิดความรู้ความเข้าใจในเน้ือหา สามารถ
เขา้ ถึงรสอารมณ์ของวรรณคดี และมีจินตนาการเพ่ือให้เห็นภาพไดช้ ัดเจนมากข้นึ โดยจากการวเิ คราะห์
วรรณคดสี นั สกฤต ๙ รส ทั้งในเรื่องขุนช้างขุนแผน ตอนขุนชา้ งถวายฎีกา และเรื่องพระอภัยมณี ตอนพระอภัย
มณหี นนี างผีเสื้อสมุทร รสวรรณคดที ่ีพบมากทีส่ ุดคอื รธรุ ส เป็นรสแหง่ ความโกรธเคือง ซง่ึ ในเร่อื งขนุ ชา้ งขนุ แผน
จะเป็นความโกรธของพลายงามท่ีมตี ่อขุนชา้ งเป็นส่วนใหญ่ และในเรอื่ งพระอภยั มณจี ะเปน็ ความโกรธแค้นของ
นางผเี ส้ือสมทุ รในตอนทีน่ างรู้ว่าสามแี ละลกู พากนั หนีออกจากถำ้ ไป

๕๙

บรรณานุกรม

กลอนบทละคร (๒๕๖๕) ความหมายของกลอนบทละคร เข้าถึงได้จาก https://shorturl.asia/WZCjF
กลั ยา มาลนี นท์, (๒๕๕๘) เข้าถึงได้จาก กัลยา มาลีนนท(์ Online). https://citly.me/ECVGo, ๙ สงิ หาคม
๒๕๖๕
การวเิ คราะห์ลักษณะเด่นของวรรณคดี, (๒๕๕๑) แนวทางในการวเิ คราะห์วรรณคดีการวิเคราะหด์ า้ นเน้ือหา
เขา้ ถงึ ได้จาก กติ ติพงษ์ พศิ มร(Online). https://shorturl.asia/GmMPs, ๖ สิงหาคม ๒๕๖๕
การวเิ คราะห์ลักษณะเดน่ ของวรรณคดี, (๒๕๕๑) วิเคราะห์การแสดงออกอย่างมีศลิ ปะ เขา้ ถงึ ได้จาก สถาบัน
พัฒนาคุณภาพ- วิชาการ (พว.)(Online.)
http://academic.obec.go.th/textbook/web/images/book/๑๔๕๘๖๒๖๔๗๑_example.pdf, ๕
สงิ หาคม ๒๕๖๕
การวเิ คราะหล์ ักษณะเดน่ ของวรรณคดี, (๒๕๕๑) วเิ คราะห์ดา้ นรูปแบบ เขา้ ถงึ ไดจ้ าก สถาบนั พัฒนาคุณภาพ-
วิชาการ (พว.)(Online.)
http://academic.obec.go.th/textbook/web/images/book/๑๔๕๘๖๒๖๔๗๑_example.pdf, ๕
สิงหาคม ๒๕๖๕
การวเิ คราะห์ลักษณะเด่นของวรรณคดี, (๒๕๕๑) วิเคราะห์ด้านวรรณศิลป์ เขา้ ถงึ ได้จาก สถาบนั พัฒนา
คุณภาพ-วิชาการ (พว.)(Online.)
http://academic.obec.go.th/textbook/web/images/book/๑๔๕๘๖๒๖๔๗๑_example.pdf, ๕
สิงหาคม ๒๕๖๕
การวิเคราะหว์ รรณกรรม,(๒๕๖๐) เขา้ ถงึ ได้จาก การวเิ คราะหว์ รรณกรรม [ภาษาไทย](Online).
https://www.dek-d.com/board/knowledge/๓๗๔๕๑๐๐/, ๑๑ สงิ หาคม ๒๕๖๕
การวเิ คราะหว์ รรณคด,ี (๒๕๕๗) เขา้ ถงึ ไดจ้ าก การวิเคราะหว์ รรณคด(ี Online). https://shorturl.asia/Kjle๙,
๑๐ สิงหาคม ๒๕๖๕
การวิเคราะหว์ รรณคด,ี (๒๕๖๐) เข้าถงึ ไดจ้ าก วิชาวรรณกรรมปจั จบุ ัน การวเิ คราะห์คุณค่าของวรรณกรรม
(Online) https://sites.google.com/site/th๓๓๒๐๒/home/hnwy-thi-๑/๑-๓-sunthriyphaph-ni-
wrrnkrrm,๑๐ สิงหาคม ๒๕๖๕
การวเิ คราะห์วิจารณว์ รรณคดีและวรรณกรรม, (๒๕๖๔) เข้าถึงไดจ้ าก https://citly.me/uZ๙br, ๑๑
สงิ หาคม ๒๕๖๕
การวเิ คราะห์วจิ ารณ์วรรณคดีและวรรณกรรม, (๒๕๖๔) เข้าถงึ ไดจ้ าก อลงกรณ์ พลอยแก้ว(Online).
https://citly.me/uZ๙br, ๑๐ สงิ หาคม ๒๕๖๕
กิตติพงษ์ พิศมร, (๒๕๖๔) เข้าถงึ ได้จาก อลงกรณ์ พลอยแก้ว(Online). https://citly.me/larnD, ๘ สงิ หาคม
๒๕๕๘
กิตติพงษ์ พิศมร. (๒๕๖๔) ความสำคัญของวรรณคดี เข้าถึงไดจ้ าก
https://www.trueplookpanya.com/learning/detail/๓๔๒๘๖

๖๐

คณะครุศาสตร์ มหาวทิ ยาลยั ราชภัฏกาํ แพงเพชร, (๒๕๖๔) เขา้ ถงึ ได้จาก การวเิ คราะห์คุณค่าและข้อคิดจาก
วรรณคดแี ละวรรณกรรม(Online.)https://edu.kpru.ac.th/contents/VideoDLTV/Thai/PDF/๕.pdf, ๑๑
สงิ หาคม ๒๕๖๕
ความหมายของวรรณศิลป์ m-culture.go.th (online) ภาษาทางวรรณศลิ ป์ในวรรณคดีเขา้ ถงึ ได้จาก
https://wiki.m-culture.go.th/index.php/ความหมายของวรรณศลิ ป์ ( ๑๐ สิงหาคม ๒๕๖๕ )
ความหมายของวรรณศลิ ป์ www.baanjomyut.com (online) เขา้ ถึงได้จาก
https://www.baanjomyut.com/library_๒/literature/๐๑.html( ๑๐ สงิ หาคม ๒๕๖๕ )
ความหมายของวรรณศิลป์ www.digitalschool.club (online) เขา้ ถงึ ได้จาก
http://www.digitalschool.club/digitalschool/m๑/th๑_๑/lesson๓/content๑/content๐๓.php
( ๑๐ สงิ หาคม ๒๕๖๕ )
จติ ตน์ ิภา ศรไี สย. (๒๕๕๙) เข้าถึงไดจ้ ากhttp://academic.obec.go.th/textbook/web/images/book
๑๔๕๘๖๒๕๙๖๒_example.pdf
จติ ต์นิภา ศรไี สย. (๒๕๕๙) เข้าถึงไดจ้ ากhttp://academic.obec.go.th/textbook/web/images/book/
๑๔๕๘๖๒๕๙๖๒_example.pdf
ฉวีวรรณ ศรอี ุทยั เขา้ ถึงไดจ้ าก
https://mcpswis.mcp.ac.th/html_edu/cgibin/main_php/print_informed.php?id_count_inform=
๓๕๒๐๖
ทปี กร ซิ่วอยู่. (๒๕๕๗) ประเภทของวรรณคดีในสมัยรตั นโกสนิ ทร์ เข้าถงึ ไดจ้ าก
https://sites.google.com/site/jenteepakorn/wrrnkhdi-rachkal-thi๕
นงค์ลกั ษณ์ ผาสุก, (๒๕๕๒) เข้าถึงได้จาก
http://www.thaigoodview.com/library/teachershow/nontaburi/nongluk_p/leanlooleaugkron/s
ec๐๕p๐๑.html
นพวรรณ งามรงุ่ โรจน.์ (๒๕๖๑)เขา้ ถึงได้จาก https://www.shopback.co.th/blog/li-book-วรรณกรรม
รตั นโกสินทร/์
บ้านจอมยุทธ. (๒๕๔๓) เขา้ ถึงได้จากhttps://www.baanjomyut.com/library_๒/extension-๓/
era_of_literature/๐๕.html#
บุญกวา้ ง ศรสี ทุ โร เขา้ ถึงไดจ้ ากhttps://sites.google.com/a/htp.ac.th/reuxng-kar-xan-wrrnkhdi/๑-
khwam-sakhay
ปิยะฤกษ์ บญุ โกศล. (๒๕๕๔) ความหมายของวรรณคดี เข้าถึงได้จาก
https://krupiyarerk.wordpress.com/tag/วรรณคดี-หมายถงึ /
ประพนธ์ เรอื งณรงค์และคณะ (๒๕๔๕ : ๑๒๘) เขา้ ถึงไดจ้ าก มหาวิทยาลยั ราชภฏั ธนบุรี (Online) .
http://cms.dru.ac.th/jspui/bitstream/๑๒๓๔๕๖๗๘๙/๘๘๘/๗/Unit%๒๐๒.pdf, ๙ สิงหาคม ๒๕๖๕
ประเภทของวรรณคดีในสมยั รัตนโกสนิ ทร์. (๒๕๕๕) เข้าถงึ ได้จากhttp://thaigoodview.com/node/
๑๓๑๑๙๔

๖๑

ผาสุก มุทรามธา (๒๕๑๗ : ๔๓) เข้าถึงไดจ้ าก วรรณคดไี ทย(Online). https://citly.me/mF๖C๔, ๑๐
สิงหาคม ๒๕๖๕
พงษ์ศักด์ิ สังขภญิ โญ. (๒๕๕๒) เข้าถงึ ไดจ้ าก https://shorturl.asia/dMm๗c
พจนานุกรรมฉบับบณั ฑิตยสถาน, (๒๕๔๒) เข้าถึงได้จาก คุณค่าทางวรรณศิลป์
(Online).https://sites.google.com/site/phalisxnnxng/bth-thi๒/khunkha-thang-wrrnsilp, ๑๑
สิงหาคม ๒๕๖๕
มหาวิทยาลยั ธรุ กจิ บัณฑิตย์เข้าถึงได้จาก http://elsd.ssru.ac.th/paakpoom_kl/pluginfile.php/๘๘๐/
course/summary/กลอนบทละคร.pptx
มธั ยมสาธติ พัทยา, (๒๕๖๔) เขา้ ถงึ ได้จาก มธั ยมสาธติ พทั ยา(Online). https://shorturl.asia/๓um๙๖, ๖
สิงหาคม ๒๕๖๕
มาลัย รอดประดิษฐ์, (๒๕๕๙) เข้าถึงไดจ้ าก https://sites.google.com/site/km๐computer/laksna-kha-
praphanth
รสวรรณคดีสันสกฤต ๙ รส addrachada.wordpress.com (online) เขา้ ถงึ ได้จาก
https://addrachada.wordpress.com/๒๐๑๑/๐๗/๓๑/รสในวรรณคด/ี ( ๑๐ สงิ หาคม ๒๕๖๕ )
รสวรรณคดสี นั สกฤต ๙ รส sites.google.com (online) เขา้ ถงึ ได้จาก
https://sites.google.com/site/learnthaibykrublank/bi-khwam-ru-m-๓/rs-wrrnkhdi-sanskvt( ๑๐
สงิ หาคม ๒๕๖๕ )
รสวรรณคดสี ันสกฤต ๙ รส writer.dek-d.com ( ๑๐ สงิ หาคม ๒๕๖๕ ) เขา้ ถงึ ได้จาก
https://writer.dek-d.com/zennee/writer/viewlongc.php?id=๑๒๗๙๙๓๓&chapter=๑๔๕
( ๑๐ สิงหาคม ๒๕๖๕ )
รปู แบบของกลอนบทละคร www.watmoli.com (๑๔ สงิ หาคม ๒๕๖๕)
เข้าถึงได้จาก https://www.watmoli.com/poetry/๔๖๐/
ลกั ษณะของกลอนบทละครwww.trueplookpanya.com (๑๔ สิงหาคม ๒๕๖๕)
เขา้ ถึงไดจ้ าก https://www.trueplookpanya.com/learning/detail/๓๑๔๘๙-๐๔๔๐๘๓
ลักษณะของวรรณคดีในสมัยรัตนโกสินทร.์ (๒๕๖๕) เข้าถงึ ได้จาก
https://www.trueplookpanya.com/learning/detail/๓๑๙๘๑
วิเคราะห์คุณคา่ ทางสงั คม, (๒๕๕๑) เขา้ ถึงได้จาก สถาบันพัฒนาคุณภาพ- วชิ าการ (พว.)(Online.)
http://academic.obec.go.th/textbook/web/images/book/๑๔๕๘๖๒๖๔๗๑_example.pdf, ๕
สิงหาคม ๒๕๖๕
เสนีย์ วิลาวรรณ. (๒๕๕๑) เข้าถงึ ไดจ้ าก http://academic.obec.go.th/textbook/web/images/book/
๑๐๐๒๐๘๗_example.pdf
อนงค,์ (๒๕๕๕)เขา้ ถงึ ได้จาก https://kruanongdotnet.wordpress.com/๒๐๑๒/๐๖/๒๐/กลอนบทละคร/
อลงกรณ์ พลอยแก้ว, (๒๕๖๔) เขา้ ถึงไดจ้ าก การวเิ คราะหว์ จิ ารณว์ รรณคดแี ละวรรณกรรม(Online).
https://citly.me/uZ๙br, ๑๑ สิงหาคม ๒๕๖๕
อลงกรณ์ พลอยแก้ว, (๒๕๖๔) หลักการวเิ คราะหว์ รรณคดีความหมายของการวิเคราะหว์ รรณคดี

๖๒

เข้าถึงได้จาก การวิเคราะหว์ จิ ารณว์ รรณคดแี ละวรรณกรรม(Online)
ไอสุรยี เรอื งรตั น์มณรี ิ, ( ๒๕๕๒ ) เขา้ ถงึ ได้จาก http://www.thaigoodview.com/library/contest
๒๕๕๒/type๒/thai๐๓/๐๙/klon%๒๐๑๐.htm