جغرافیا دوازدهم

43 خودروهای قدیمی مربوط به نیمۀ اول قرن بیستم لوکوموتیو بخار قدیمی طی جنگ جهانی دوم )1945ــ 1939م( اولین هواپیمای جت در آلمان ساخته شد. موتور جت توان بیشتری داشت و موجب شد هواپیماهای مسافربری بزرگتری ساخته شود و هواپیماهای جت مسافربری در آسمان به پرواز درآیند. بعدها با تولید هواپیماهای بویینگ، حملونقل هوایی در سراسر جهان گسترش یافت. درنیم قرن اخیر سه عامل موجب گسترش و تحول در صنعت حملونقل شده است: 1ــ افزایش جمعیت و تقاضا برای حملونقل، 2ــ گسترش تجارت و اقتصاد جهانی، 3ــ پیشرفتهای علمی و فناوری در تولید وسایل حملونقل. امروزه کشتیهای غول پیکر کانتینری و نفتکشها، هواپیماهای مسافربری پهن پیکر، قطارهای تندرو و انواع خودروهای شخصی و عمومی جابهجایی انسان و انواع کاال را بین مکانهای مختلف به طور چشمگیری افزایش دادهاند.بزرگترین هواپیمای مسافربری جهان که در سال 2007 میالدی تولید و به بازار عرضه شد، هواپیمای ایرباسA380است. این هواپیما، 72 متر طول دارد و فقط در فرودگاههایی قادر به فرود است که باند پرواز مناسب و تجهیزات کافی برای تخلیة تعداد زیادی مسافر و بار دارند. این هواپیما چهار موتوره و دو طبقه است و میتواند 500 تا 800 مسافر را جابهجا کند. قیمت هر فروند از این هواپیما بیش از 300 میلیون یورو است.کشتی سوپر نفتکش TI Class که در سال 2002 میالدی ساخته شده است،380 متر طول دارد و میتواند بیش از سه میلیون بشکه نفت را حمل کند.

44نقش و اهمیت حملونقل حملونقل عبارت است از جابه جایی مردم )مسافر(، بار )کاال( و اطالعات. حملونقل از جنبههای مختلف در زندگی جوامع اهمیت دارد: ٔ نواحی، چه در داخل کشورها و چه در سطح بینالمللی، برای َ نده نیست و همهَساهمیت اقتصادی: امروزه هیچ ناحیهای خود بٔ اقتصادی و رکن زیربنایی اقتصاد کشورها رفع نیازهای اقتصادیشان به یکدیگر وابستهاند. صاحبنظران، حملونقل را کلید توسعهمیدانند. فعالیتهای اقتصادی تولید و توزیع و تجارت به شدت به شبکههای حملونقل وابستهاند. گردشگری نیز به عنوان یک فعالیت اقتصادی مهم در کشورها به زیر ساختهای حملونقل نیاز دارد. اهمیت اجتماعی: مردم برای جابهجا شدن بین محل کار و سکونت، دسترسی به مراکز درمانی و بهداشتی و آموزشی، شرکت در فعالیتهای اجتماعی، هنری و فرهنگی و امور تفریحی و گذران اوقات فراغت به حملونقل مناسب نیاز دارند. حملونقل اهمیت بسزایی در ارتباط مردم و تبادل فرهنگی بین نواحی مختلف دارد. ٔ حملونقل از عوامل قدرت ملی یک کشور محسوب میشود. اهمیت سیاسی و دفاعی: داشتن وسایل و شبکههای پیشرفتهدسترسی به کانالها، بندرها، تنگهها و آبراههها و نظایر آن از عوامل قدرت سیاسی کشورهاست و حکومتها میتوانند از آنها در مواقع خاص به عنوان ابزار سیاسی استفاده کنند. در طی هشت سال جنگ تحمیلی رژیم بعث عراق علیه کشور ما، حملونقل جادهای، ریلی و هوایی نقش مهمی در جابهجایی نیروهای نظامی و تجهیزات در مناطق عملیاتی و موفقیت رزمندگان داشتند.اهمیت زیست محیطی: حملونقل بر زمین، آب و هوا تأثیر میگذارد. آیا میتوانید برخی از این تأثیرات را فهرست کنید؟ امروزه ٔ جوامع تالش میکنند برای جلوگیری از این تأثیرات با توجه به نقش فعالیتهای حملونقل در مسائل و مشکالت زیست محیطی، همهنامطلوب یا کاهش آنها و حل مشکالت، چارهاندیشی و برنامهریزی کنند.جغرافیا و حملونقل ٔ مکان و فضای جغرافیایی سروکار دارد و هدف آن ارتباط دادن مکانها و نواحی به یکدیگر است. حملونقل با جابهجایی در پهنهً جغرافیایی است و با مفاهیمی چون مکان، موقعیتمکانی، مسافت، مبدأ و مقصد سروکار دارد. بدین ترتیب ماهیت حملونقل اساساشبکههای حملونقل هم از محیط جغرافیایی تأثیر میپذیرند و هم بر فضای جغرافیایی تأثیر میگذارند و آن را تغییر میدهند.جغرافیای حملونقل شاخهای از دانش جغرافیاست که جابهجایی انسان، بار و اطالعات را در سطح زمین مطالعه میکند و به بررسی الگوهای پراکندگی و شیوههای حملونقل و تأثیرات آنها بر محیط به منظور برنامهریزی و مدیریت مطلوب منطقهای میپردازد.از آنجا که حملونقل در فعالیتهای اقتصادی و مکان گزینی واحدهای تولیدی، خدماتی و تجاری نقش مهمی دارد، جغرافیای حملونقل، شاخهای از جغرافیای اقتصادی٭ محسوب میشود.

45شیوههای حملونقل بهطور کلی، شیوههای حملونقل به پنج دسته تقسیم میشوند: 1ــ حملونقل جادهای؛ 2ــ حملونقل ریلی؛ 3ــ حملونقل آبی؛ 4ــ حملونقل هوایی و 5  ــ حملونقل از طریق لوله.از این شیوهها، چهار دسته به جابهجایی مسافر و بار و یک دسته فقط به جابهجایی بار اختصاص دارد. ٔحملونقل جادهای از شیوههای متداول حملونقل در همهٔ حملونقل برای مسافتهای کوتاه قارههای جهان است. این شیوهً کمتر از 400 کیلومتر( مناسبتر است.)معموالحملونقل جادهای از نظر دسترسی به نقاط مختلف در مسیر راه و توقف در ایستگاههای متعدد انعطاف بیشتری نسبت به سایر شیوههای حملونقل دارد. برای رفتن به مکانهای دور افتاده یا مناطق روستایی نیز اغلب از این شیوه استفاده میشود. احداث پایانهها )ترمینالها( هم در این شیوه کم هزینهتر است. حملونقل جادهای نسبت به سایر شیوهها قابلیت جابهجایی تعداد کمتری مسافر را دارد. همچنین، ظرفیت کامیون و تریلی برای حمل بار کمتر از وسایل حملونقل آبی و ریلی است. با ورود به عصر خودروها، جادههای خاکی به جادههای آسفالته تبدیل شدند و هر یک از انواع شیوههای حملونقل مزایا و محدودیتهای خاص خود را دارند.فعـالیـت1ـ فکرکنید و با یک مثال توضیح دهید که تنگهها و کانالها چگونه ممکن است به ابزار سیاسی برای یک کشور تبدیل شوند.2ـ چرا حملونقل اساساً یک موضوع جغرافیایی است؟ توضیح دهید.3ـ کدام اختراعات و اکتشافات، حملونقل را در دورههای مختلف زمانی متحول کردهاند؟4ـ به نظر شما تحریم حمل و نقل دریایی کشورهایی مانند فلسطین )غزه( و یمن چه تأثیری بر زندگی روزانه مردم این کشورها میگذارد؟حملونقل جادهایمسافت ً نسبتا دورمسافت دورحمل و نقل آبی حمل و نقل هواییحمل و نقل لوله ایمسافت نزدیکحمل و نقل ریلی حمل و نقل جاده ای

46فضای جغرافیایی را تغییر دادند.از سوی دیگر، تمایل مردم جهان به داشتن خودروی شخصی همواره رو به افزایش بوده است؛ بهطوری که امروزه برخی خانوادهها بیش از یک خودرو دارند. میزان مصرف سوخت و آالیندگی محیط زیست در شیوه حملونقل جادهای بسیار زیاد است.از نتایج افزایش سفرها و تعداد خودروها، ایجاد تراکم ترافیکی در برخی مسیرها بهویژه در ایام تعطیالت و در جادههایی است که ٔ دوم قرن بیستم، ساختن آزادراه ها و بزرگراه ها برای حل مشکل ترافیکی و گنجایش کافی برای این افزایش را ندارند. در نیمههمچنین افزایش سرعت خودروها متداول شد.حملونقل جادهای در ایرانتا پیش از انقالب اسالمی مجموع طول راههای ایران کمتر از 50 هزار کیلومتر بود. در سال 1394 ایران دارای بیش از 200 هزار کیلومتر راه بوده است. تعداد و مسافت آزاد راهها و بزرگراههای کشور نسبت به یک دهه قبل به ترتیب دو و سه برابر شده است. آزادراههای تهران ــ کرج ــ قزوین و تهران ــ قم از پرترددترین آزادراههای کشورند. طبق آمارهای راهنمایی و رانندگی، در سال ٔ ایران از مرز 20 میلیون گذشته است.1396تعداد خودروهای پالک شدهآزادراه ـ لهستان آزاد راه قزوین ـ رشت ـ ایرانبیشتـر بدانیـمآزادراهها )اتوبان( مسیرهایی با پهنای زیادند که خطوط رفت و برگشت آنها از یکدیگر جداست، تقاطع همسطح ندارند و ورود به آنها و خروج از آنها در نقاط محدودی امکانپذیر است. آزادراهها ً در خارج از شهرها ساخته میشوند و برای رفت و آمد در آنها باید عوارض پرداخت کرد. معموالبزرگراهها نیز مسیرهایی با خطوط رفت و برگشت جدا هستند که تعدادی تقاطع همسطح دارند.ً در درون شهرها ساخته میشوند.بزرگراهها معموال تقاطع همسطح: محل برخورد دو یا چند راه ارتباطی است که در یک ارتفاع از سطح زمین ساخته شده باشند؛ مانند چهار راهها و سه راهها. در تقاطعهای همسطح ممکن است در عبور و مرور اختالل بهوجود آید؛ به همین علت، در آنجا از چراغ راهنمایی استفاده میشود. تقاطع غیر همسطح: محل برخورد دو یا چند راه ارتباطی است که هر یک از آنها در ارتفاع مختلفی از سطح زمین ساخته شدهاند؛ به طوری که عبور و مرور یکدیگر را مختل نمیکنند.

47فعـالیـتاطلس راهها به نقشه توجه کنید. این نقشه از یک اطلس راه ها برداشته شده است.۱ـ روی نقشه، فاصلۀ بستان آباد تا دوزدوزان ۳۳ کیلومتر است )13+8+12 .)فاصلۀ میانه تا تیکمهداش چند کیلومتر است؟ ۲ـ اگر بخواهیم از آچاچی به نظرکهریزی برویم، از چند مسیر و کدام شیوههای حمل و نقل میتوانیم استفاده کنیم؟ ۳ـ چرا در بخش میانی نقشه، تراکم راه ها کمتر از اطراف نقشه است؟ ۴ـ به موازات خط آهن، کدام پدیده طبیعی وجود دارد که از داخل قطار قابل مشاهده است؟۵ـ اگر بخواهیم از میانه به قره چمن برویم، در چه فواصلی می توانیم از پمپ بنزین استفاده کنیم و برای اقامۀ نماز به مسجد برویم؟ ۶ ـ یک اطلس راه ها را به کالس بیاورید.راهنمای نقشه را مشاهده کنید. سپس، به کمک معلم با استفاده از راهنمای اتصال نقشهها، منطقۀ زندگی خود را پیدا کنید. مسیرهای سفر به نقاط روستایی و شهرهای اطراف را مشاهده و یادداشت کنید.پمپ بنزین اماکن تاریخی ـ فرهنگی اماکن مذهبیآزادراهراه اصلیراه فرعیراه شنی)شوسه(راه آهنرودخانهمقیاس راهنمـــا مأخذ: اطلس راههای ایران، سازمان راهداری و حملونقل جادهای )1397)0 10Km*قراقونچای

48حملونقل ریلی یکی از مهمترین شیوههای حمل کاال و مسافر در جهان است. در این شیوه، برای انتقال از ریل و لوکوموتیوی که ً طوالنی مناسب است و واگنهای قطار را به دنبال خود میکشد استفاده میشود. حملونقل ریلی برای مسافتهای متوسط و نسبتأ احداث پایانه )ترمینال( نیز در آن متوسط برآورد میشود. به طور کلی، جابهجایی با قطار امنیت زیادی دارد. همچنین، راحتی هزینهٔ حمل قطار در ٔ دهها کامیون بار حمل کند و هزینهمسافران در قطار بسیار بیشتر از خودرو است. هر قطار باری میتواند به اندازه1 حملونقل جادهای است و آالیندگی آن برای مسافتهای طوالنی کمتر از جاده است. مصرف سوخت در حملونقل ریلی 7محیطزیست نیز بسیار کمتر است. قطارها بار را به صورت فلهای یا کانتینری حمل میکنند. احداث خطوط ریلی برخالف جادهها ٔ احداث خطوط آهن، بهویژه در نواحی دارای موانع و پستی و بلندی، و همچنین تولید یا خرید به زمینهای هموار نیاز دارد و هزینهواگنها و لوکوموتیوها زیاد است. در روند تولید قطار، لوکوموتیوهای بخاری به تدریج جای خود را به لوکوموتیوهای دیزلی دادند.امروزه لوکوموتیوهای الکتریکی )برقی( بهترین نوع لوکوموتیوها از نظر سازگاری با محیط زیستاند. حملونقل ریلی قطار پرسرعت، تایوان ـ سرعت 300 کیلومتر در ساعت )تجهیزات اصلی این قطار در ژاپن ساخته می شود.(وضعیت آماری حملونقل جادهای در کشور تا پایان سال 1397طول آزادراههاطول بزرگراهها طول راههای اصلیطول راههای فرعی طول راههایروستایی آسفالتهطول راههایروستایی شوسهتعداد پایانههای عمومی مسافری فعالتعداد پایانههای باری بهرهبرداریتعداد پایانههای مرزی باری و مسافری فعال 2401کیلومتر 18122کیلومتر25814کیلومتر42536کیلومتر110318کیلومتر22162کیلومتر306واحد78واحد23واحدمیزان کاالی حمل شده در سطح کشور )با بارنامه( 442 میلیون تنتعداد مسافر جابهجا شده با وسایل حملونقل عمومی در سطح کشور 148 میلیون نفر )با صورت وضعیت(مأخذ: سازمان راهداری و حملونقل جادهای

49قطارهای پر سرعتٔ دوم قرن بیستم، برخی کشورها مانند فرانسه، اسپانیا، آلمان و ژاپن طرحهایی را برای تولید قطارهای پرسرعت طراحی و در نیمهآزمایش کردند. قطار پر سرعت الکتریکی که در سال 1964م بین توکیو و ازاکا در ژاپن به حرکت درآمد، از اولین قطارهای پرسرعت ً به قطارهایی که بیش از 200 کیلومتر در ساعت سرعت داشته باشند قطار پر سرعت میگویند.جهان است. معموالٔ اخیر وارد رقابت شده و به تدریج، رکورد سرعت را از 160 کیلومتر در ٔ قطارهای پر سرعت در چند دههشرکتهای بزرگ تولیدکنندهساعت به بیش از 300 کیلومتر در ساعت )و حتی 450 کیلومتر در ساعت( افزایش دادهاند. امروزه کشورهای اروپایی بهویژه فرانسه ٔ جنوبی، چین و تایوان تولیدکنندگان عمده قطارهای تندرو هستند.و آلمان و کشورهای آسیای جنوب شرقی چون ژاپن، کره قطار پر سرعت ـ شانگهای ـ چین ایستگاه قطارهای پرسرعت ـ شینکانزن ـ ژاپن پراکندگی شبکه های ریلی در جهانمیزان احداث شبکههای ریلی و دسترسی به آنها در نواحی مختلف ٔ اروپا گستردهترین شبکه خط آهن را در دنیا متفاوت است.قارهمیان قارههای جهان دارد و سفر به بیشتر کشورهای این قاره از طریق خط آهن و قطار امکانپذیر است. البته برخی از کشورهای جهان نیز راهآهن ندارند.ٔ آمریکا،روسیه، چین و هند بیشترین میزان کشورهای ایاالت متحدهٔ آمریکا دارای خطوط ریلی را در جهان دارند. ایاالت متحدهٔ ریلی در جهان است که 80 درصد گستردهترین و طوالنیترین شبکهآن به حمل بار اختصاص دارد. بیشترین میزان خطوط سریعالسیر و طوالنیترین خط قطار تندروی جهان )پکن ــ گوانچو به طول 2298 کیلومتر( متعلق به کشور چین است. در کشور پهناور هند نیز ساالنه میلیونها نفر برای سفر از قطار استفاده میکنند. کشورهای دارای بیشترین میزان خطوط ریلی در جهان) ۲۰۱۷م(ردیف کشور خطوط ریلی )هزارکیلومتر(1 ایاالت متحدۀ آمریکا 250175 روسیه 2124 چین 368 هند 446 کانادا 543 آلمان 638 استرالیا 7۳۷ برزیل 8۳۶ آرژانتین 910 آفریقای جنوبی ۳۱۲۹ فرانسه 11۲۷ ژاپن 12۲۶ ایتالیا 13 ) ارقام تقریبی و گرد شده است.(

50خطوط راه آهنخط آهن به خارج از كشوربندرمرز ساير كشورهاخطوط آهن احداث شده در انتظار بهره بردارىچادر ملوجندقاينچه برونگرگانشاهروددامغانسمنانبهشهرفيروزكوهگرمسارزنجانسنندجاراكايلاماردبيلمياندوآباروميهرازىدرياچهمراغه اروميهفهرجّاسبندر عببندر خرمشهربمباغينسيرجانشيرازبوشهرذوب آهناصفهانباد روددرياچه نمكشهرضاآبادهميبديزداردكانكاشانقمملايردروداهوازانديمشكبندر ماهشهرشوشترامام خمينى بندرمعدن زغالسنگ پرودهطبستربت حيدريهنيشابورسرخس مشهدخانگيرانبافقزرندكرمانميرجاوهزاهدانبندر اميرآبادسارىكرج قزوين تهرانميانهتبريزجلفاسلماسبندر تركمن بندر انزلىدرياى خزررشتبندر آستارابندر چابهارهمدانكرمانشاهحسن آباددرياى عـــــمانخليـج فـــارسنقشه شبكه حملونقل راه آهن ايرانحملونقل ریلی در ایران ٔ اخیر، طول خطوط راهآهن سراسری ایران افزایش یافته است. پس از انقالب اسالمی ودر چند دههوضعیت آماری حملونقل ریلی ایران )1395)طول خطوط ریلی ایران تعداد مسافران جابه جا شده میزان بار جابه جا شده13437 کیلومتر 24 میلیون نفر 35 میلیون تنمأخذ: شرکت راهآهن جمهوری اسالمی ایراندر حال حاضر، قطار پرسرعت در کشور موجود نیست و سرعت قطارها حداکثر 160 کیلومتر در ساعت است.مسیر جلفا ــ تبریز)148 کیلومتر( تنها خط برقی کشور است. مهمترین پروژههای در دست اجرای شرکت راهآهن جمهوری اسالمی ایران نیز عبارتاند از: ــ احداث راه آهن سریعالسیر )قطار پرسرعت( تهران ــ قم ــ اصفهان )به طول 410 کیلومتر(ــ برقی کردن راه آهن تهران ــ مشهد )به طول 1000 کیلومتر(.

51فعـالیـت1ـ به نظر شما چه عواملی موجب شده است که قارۀ اروپا بیشترین شبکۀ حملونقل ریلی را در بین قاره ها داشته باشد؟2ـ با استفاده از معلومات قبلی خود پاسخ دهید. به نظر شما علّت یا علل نبود راهآهن در کشورهای زیر چیست؟ افغانستان، لیبی ، قطر، نپال ، کویت ، سومالی3ـ با توجه به نقشۀ راه آهن، به پرسشها پاسخ دهید: الف( طوالنی ترین مسیرهای راهآهن سراسری ایران کدام خط ها هستند و این خطوط کدام شهرها را به هم متصل می کنند؟ ) دو مورد ( ب( احداث راه آهن در منطقۀ جنوب شرقی ایران و اتصال آن به بندر چابهار چه تأثیری بر اقتصاد و تجارت ایران با کشورهای منطقه دارد؟ پ( آیا راه آهن از شهر محل زندگی شما عبور کرده است؟ اگر نه، نزدیک ترین ایستگاه راه آهن به شما کجاست؟ت( توسعۀ خط آهن و حمل و نقل ریلی در کشور ما چه پیامدهای مثبتی دارد؟ 4ـ دربارۀ این موضوعات تحقیق کنید و نتیجه را در کالس بگویید:1ـ »ماشین دودی« و ورود آن به ایران؛ 2ـ اولین خط آهنی که در ایران احداث شد و زمان و مکان احداث آن.داخل کابین لوکوموتیو مسافربری ـ ایرانمحور جنوب ـ بالک بیشه ـ سپید دشت ـ لرستانقطارباری ـ ایرانمحور شمال ـ زرین دشت ـ مازندرانایستگاه شیرگاه نرسیده به قائم شهر

52حملونقل دریایی پوشش گستردهای در جهان دارد. اقیانوسها، دریاها، دریاچهها، رودخانهها و کانالها مسیرهای آبی را تشکیل میدهند. امروزه حدود 90 درصد تجارت جهانی )براساس وزن( را کشتیها انجام میدهند و بدون وجود حملونقل آبی صادرات و واردات این حجم عظیم کاال در جهان امروز امکانپذیر نیست. حمل کاال با کشتی مقرون به صرفهترین و ارزانترین روش برای جابهجایی کاالها بهویژه کاالهای حجیم و بزرگ در مسافتهای طوالنی است. یک کشتی نفتکش )VLCC با ظرفیت 2 میلیون بشکه( میتواند حدود 9000 برابر یک کامیون بار حمل کند و یک کشتی کانتینری )پاناماکس 5000TEU )بیش از 2000 برابر یک ٔ احداث بنادر و اسکلهها و تجهیزات بنادر و همچنین ساخت یا ٔ حملونقل، هزینهکامیون ظرفیت حمل دارد. با این حال در این شیوهخرید کشتیها بسیار زیاد است. همچنین، سرعت کشتی نسبت به سایر وسایل حملونقل کم است. کشتیها یا باربری و یا مسافربری هستند.کشتیهای مسافربری انواع مختلفی دارند. برخی از آنها اقیانوسپیما هستند و مسافران را از مکانی به مکان دیگر در فواصل دور میبرند. کشتیهای کروز کشتیهای تفریحی گردشگری هستند که مسافران را مدت محدودی روی آب گردش میدهند و دوباره به ً پرهزینه است. برخی کشتیهای کروز مانند هتلهای چند طبقهاند و رستوران، مبدأ باز میگردانند. سفر با کشتیهای کروز معموالسینما، تئاتر، استخر، زمین بازی و نظایر آن دارند. حملونقل آبی

53کشتیهای فله بر و کانتینری مهمترین انواع کشتیهای باربری هستند. از کشتیهای فله بر برای جابهجایی کاالهایی مانند نفت و گاز و مواد معدنی، مواد پتروشیمی و غالت استفاده میشود. این مواد را به صورت فله در مخازن یا تانکرهای کشتی قرار میدهند.ٔ 1970 میالدی دو تحول مهم در حملونقل دریایی ظرفیت جابهجایی کاال را در این شیوه سرعت بخشید: نخست، تولید از دههٔ چرخدار میتوانند با بار به درون آن بروند و در مقصد خارج شوند. این ٔ نقلیه1 که تعداد زیادی وسیلهکشتیهای رو ــ رو )Ro ــ Ro)ٔ تخلیه و بارگیری را کاهش میدهد. یکی از کاربردهای مهم این کشتیها حمل خودروهای صادراتی از کشورهای سازنده به امرهزینهسایر کشورهاست.دومین تحول، تولید و گسترش کشتیهای کانتینر بر بود. قبل از تولید کانتینرها، کشتیها زمان زیادی در بندرها برای تخلیه و بارگیری ٔ کاالها را افزایش میدهند. توقف میکردند. کانتینرها که از نظر اندازه استانداردهای مشخصی دارند، سرعت جابهجایی و تخلیههمچنین قرار گرفتن کاالها در محفظههای خاص و وجود برچسبهایی با مشخصات کاالها در روی کانتینرها مدیریت و انبارداری محمولهها را آسانتر میکند..است Roll On- Roll Off مخفف( Ro ــ Ro( ـ1حملونقل آبی در ایران ایران به سبب واقع شدن در کرانههای دریای خزر، خلیج فارس و دریای عمان از نعمت بزرگ دسترسی به حملونقل دریایی برخوردار است. البته بهرهمندی از مزایای حملونقل آبی در تجارت فقط به دسترسی به دریا محدود نمیشود بلکه به ساختن و توسعه و تجهیز بنادر وابسته است. ٔ اخیر رو به افزایش بوده است. ٔ خدمات بندری در کشور ما در چند دههتقاضای حملونقل دریایی و عرضهکشتی کانتینریکشتی رو ـ رو

54ٔ کاال شامل فراوردههای نفتی، کاالهای اساسی، فلزی، ساختمانی و معدنی، ماشینآالت و در سال 1396 عملکرد بارگیری و تخلیهمنسوجات و ... در کل بنادر کشور بیش از 156 میلیون تن بوده است. عالوه بر آن، حدود 18 میلیون نفر مسافر به بنادر مسافری کشور َک و خرمشهر بودهاند.وارد و از آنجا خارج شدهاند و پرترددترین بنادر مسافری به ترتیب بنادرقشم، شهید حقانی)بندرعباس(،چار بندر شهید رجایی ـ مهمترین بندر کانتینری ایران بندر امیرآباد ـ استان مازندراندریــای خــزر2,117دریــای عمــانبندر چارکشهید باهنر شهید رجاییبندر لنگهبندر بوشهربندر گناوهبندر امام خمینیخلیــج فــارسمیزان تخلیه و بارگیری کاال در بنادر فعال تحت نظارت سازمان بنادر و دریانوردی 1396( واحد : هزار تن(۱۹۲۶۰۸۱۰۰4,3652,329۸۷2,8971,300۵۳۱1,847۴۵۱,۴۴۰6,98487,038۱۰۶3,192بندر خرمشهرآبادانبندر عباسچابهار بندر جاسکقشمکیشالوان

55حملونقل هوایی جابهجایی انسان و بار از طریق پرواز در آسمان است که از سریعترین شیوههای حملونقل به حساب میآید و برای مسافتهای طوالنی و صرفهجویی در زمان مناسب است. حملونقل هوایی به احداث مسیر نیاز ندارد و ناهمواریها و موانع برسر راه آن نیست؛ اما احداث فرودگاهها و تجهیزات مربوط به آن و همچنین تولید و خرید هواپیماها به سرمایهگذاری هنگفت نیاز دارد. از هواپیما برای حمل کاالهای سبک ،کم حجم و ارزشمند یا مواد فاسد شدنی که باید سریع به مقصد برسند، استفاده میشود؛ مانند تجهیزات الکترونیکی، گل، دارو و مواد غذایی. حملونقل هوایی همچنین در موارد اضطراری مانند تصادفات و سوانح طبیعی و انسانی و یا سمپاشی مزارع کشاورزی کاربرد دارد. به طور کلی، حملونقل هوایی امنیت بسیار زیادی دارد و سوانح آن نسبت به تعداد پروازها بسیار اندک است.با این حال، کنترل ایمنی آن به دقت و مراقبت زیاد نیاز دارد. مصرف سوخت هواپیما نسبت به سایر وسایل حملونقل بسیار بیشتر و سفر با آن گرانتر است.ٔ اخیر رقابت بین کشورهای تولیدکننده برای ساختن هواپیماهای بزرگتر و با همانطور که در ابتدای درس گفته شد، در چند دههظرفیت بیشتر برای حمل باریا مسافر، موجب تغییرات و تحوالت زیادی در حملونقل هوایی شده است.فرودگاه اینچون ـ کرۀ جنوبی آنتونوف 225 ،بزرگترین هواپیمای باری جهان با قابلیت حمل 250 تن بارفعـالیـت1ـ با توجه به نقشه، فعالترین بنادر ایران در سواحل شمال و جنوب کداماند؟ از هریک حداقل 3 مورد بر حسب میزان تخلیه و بارگیری نام ببرید.2ـ کدام بندر ایران اقیانوسی است و میتواند نقش مهمی در تجارت با آسیای میانه داشته باشد؟ 3ـ الف( مهمترین بندر کانتینری ایران کدام است؟ ب( مزایای حمل کانتینری را توضیح دهید.4ـ به پایگاه بانک اطالعات دریایی ایران به نشانی ir.imrh مراجعه کنید و با توجه به درخواست معلم، دربارۀ حملونقل دریایی مطالبی استخراج و در کالس ارائه کنید.حملونقل هوایی

56کشورهایی که بیشترین تعداد مسافر از فرودگاههای کشورهایی که بیشترین حملونقل بار از طریق هوایی را دارند )2016 میالدی(آنها به داخل یا خارج پرواز کردهاند )2017 میالدی(فرودگاه بین المللی مهرآبادحملونقل هوایی در ایراندر سال 1394 تعدادکل فرودگاههای کشور بیش از 54 فرودگاه و مجموع مسافران جابهجا شده از طریق پروازهای داخلی و خارجی بیش از 28 میلیون نفر بوده است. در همین سال، 4/86 هزارتن بار با هواپیما جابهجا شده است.حدود 60 %نشست و برخاست هواپیماهای کشور مربوط به سه فرودگاه است به نمودار زیر توجه کنید.هواپیمای بویینگ 747 باری ایران که چادر و دارو برای مناطق زلزلهزده بارگیری کرده است .پرترددترین فرودگاه های کشور از نظر نشست و برخاست در کلیۀ پروازها)1396)میلیارد40

57ً سیاالت، یعنی مایعات و گازها، از طریق خطوط لوله از معموالمکانی به مکان دیگر فرستاده میشود. یکی از کاربردهای مهم این روش، انتقال نفت خام و فراوردههای نفتی، گاز و مواد پتروشیمی است که در داخل یک کشور یا بین کشورها صورت میگیرد. ً از فوالد ساخته شدهاند و ممکن است در زیر لولههای نفتی عمدتازمین کار گذاشته شوند یا از روی زمین و یا حتی بستر دریا عبور کنند. بر سر راه لولهها ایستگاههای پمپاژ وجود دارد. گاز طبیعی، نفت خام و فراوردههای نفتی با فشار به درون لولهها رانده میشوند. در نزدیکی برخی مکانهای توزیع فراوردههایی مانند گاز شهری، ایستگاه ُ های فشار شکن یا افت فشار قرار میدهند.از مزایای خطوط لوله، انتقال حجم عظیمی از مایعات به طور شبانهروزی است که بسیار مقرون به صرفه است.انتقال مواد از طریق لوله کمتر به محیط زیست آسیب میرساند.با این حال، احداث و تعمیر لولهها و ایستگاههای واسطهای به سرمایهگذاری فراوان نیاز دارد. همچنین، خطوط لوله از نظر حوادث غیر مترقبه مانند زلزله یا جنگ به مراقبت زیاد نیاز دارند؛ زیرا ممکن است باعث انفجار و آتشسوزی شوند. البته امروزه با بهکارگیری تجهیزات هوشمند، مواردی چون صدمات، نشت مواد و حتی خوردگی لولهها به سرعت به ایستگاهها اعالم میشود.در سال 2014 میالدی بیش از 5/3 میلیون کیلومتر خط لوله در سراسر جهان وجود داشته است.حملونقل از طریق خطوط لوله در ایرانٔ سراسری، که فراوردههای نخستین گام برای احداث خط لولهنفتی را از پاالیشگاه آبادان به مرکز یعنی تهران میرساند، در سال 1336 برداشته شد و از آن زمان، خطوط لوله همواره در حال گسترش بوده است. نفت خام از طریق خطوط لوله از چاهها به پاالیشگاه منتقل میشود.سپس فراوردههای نفتی نظیر نفت سفید، گازوئیل، و بنزین با لوله به مخازن و انبارهای سراسر کشور منتقل میشوند و از مخازن نیز با تانکر به جایگاههای سوخت ٔ گازرسانی کشور نیز استفاده از حمل میشوند. اساس کار شبکهحملونقل از طریق خطوط لولهبزرگترین سامانۀ خط لولۀ صعب العبور جهان به طول 1300 کیلو متر خط لولۀ ترانس ـ آالسکا است که در زمین های یخ بسته )پرما فروست ( احداث شده و نفت را از خلیج آالسکا به سواحل اقیانوس منجمد شمالی انتقال می دهد.عملیات احداث خط لولۀ گاز آلتایی به طول 3000 کیلومترکه گاز سیبری روسیه را به چین منتقل می کند. این عملیات درحال اتمام است.خط لولۀ مارون ایران که از مناطق صعب العبور و از روی پل و رودخانه عبور کرده است.

فعـالیـتبینـدیشیـم مقایسه کنید: در سال 1396 بیش از 123 میلیارد لیتر نفت خام و فراوردههای نفتی در کشور از طریق خط لوله منتقل شده است. اگر خطوط لوله نبود، برای انتقال این میزان نفت و فراوردههای نفتی به چند هزار تانکر نفتکش نیاز داشتیم و اگر این حجم از انتقال به شیوۀ حملونقل جادهای صورت میگرفت، با مشکالت متعددی چون مصرف سوخت زیاد تانکرها، ترافیک، تصادفات جادهای، و آلودگیهای محیطی ناشی از جابهجاییها روبه رو بودیم. طول خطوط لولۀ گاز درون شهری در کشور ما بیش از 000/320 کیلومتر یعنی در حدود فاصلۀ زمین تا کرۀ ماه است. خطوط لوله است. امروزه ایران با در اختیار داشتن بیش از 14000 کیلومتر ٔ اصلی )فشار قوی( گاز ٔ نفت و حدود 38000 کیلومتر خطوط لولهخط لولهٔ نفت وگاز را در میان کشورهای عضو اوپک دارد.طوالنیترین خطوط لولهٔ تجارت جهانی، کشور ما گاز طبیعی را از طریق خطوط لوله به در عرصهکشورهای ترکیه، عراق، آذربایجان و ارمنستان صادر میکند و برنامههایی نیز برای صدور گاز به دیگر کشورهای همسایه یا کشورهای دوردست دارد. ٔ ترانزیت برای ارسال فراوردهها همچنین کشور ما قابلیت ایجاد خطوط لولهاز کشوری به کشور دیگر را داراست. برای مثال، انتقال گاز از ترکمنستان به افغانستان از طریق خطوط لوله در ایران میتواند منبع درآمد برای کشور ما محسوب شود.1ـ اگر خطوط لوله نفت و گاز در کشور نبود با چه مشکالتی در توزیع و مصرف فراوردههای نفتی و گاز روبهرو میشدیم؟ توضیح دهید.2ـ با توجه به آمار و ارقام این درس، تعداد مسافران ومیزان بار جابهجا شده در ایران را در چهار شیوه حملونقل ریلی، جادهای، هوایی و آبی مقایسه کنید.3ـ روی یک برگ کاغذ A4 جدولی مشابه جدول زیر طراحی کنید و با استفاده از یافتههای خود در این درس مزایا و محدودیتهای انواع شیوههای حملونقل مسافر و بار را داخل ستونها توضیح دهید..خط لوله هوایی آیب ریلی جادهایرسعت ــ زمانمناسب برای اکالهای حجیم، مایعات نوع و حجم بارو...راحیت مسارف ــآالیندگی زیاد، ختریب آلودگی حمیط زیستزیستاگهها، آلودگی هوامسافت بسیار طوالین بسیار طوالینترافیک ــهزینه4ـ تحقیق کنید: چرا روز 26 آذر ماه » روز ملی حملونقل« نام گرفته است؟کارگران توانمند ایرانی در حال تعویض خط لولة مارون ـ ایران

59درس 4 مدیریت حملونقلهمانطور که در درس گذشته آموختید، در پنجاه سال اخیر، تقاضای حملونقل مسافر و بار در جهان رشد چشمگیری داشته است. این تقاضا، هم به صورت کمی، یعنی تقاضای افزایش مسیرها و وسایل حملونقل مانند جادهها، بنادر، فرودگاهها، و هم از نظر کیفی، یعنی بهبود سرعت، کاهش زمان و هزینهها، رفاه و ایمنی بیشتر و... بوده است. به همین سبب و با توجه به نقش حملونقل در فعالیتهای ٔ جوامع است. اقتصادی و اجتماعی، »مدیریت حملونقل« و »حملونقل پایدار« یکی از موضوعات مهم در همهمدیریت حملونقل عبارت است از کلیۀ فعالیتهای برنامهریزی و اجرایی با هدف بهینه کردن سامانههای حملونقل.حملونقل پایدار یعنی حملونقلی که در آن نیازهای مربوط به حملونقل بهخوبی رفع شود و دسترسی عادالنه همۀ مردم، ایمنی آنها و سالمت محیطزیست در برنامهریزی برای حال و آیندۀ آن در نظر گرفته شود.ٔ احداث آن کمتر است. با این حال، ً کوتاهترین مسیر بین دو نقطه، یک خط مستقیم است. هرچه مسیر کوتاهتر باشد، هزینهمعموالمسیرها به دالیل مختلف همیشه به صورت مستقیم نیستند و اغلب، انحراف و پیچ و خم پیدا میکنند.دالیل انحراف و پیچ و خم راهها ممکن است موانع طبیعی مانند رشتهکوهها، باتالقها و دریاچهها یا عوامل انسانی مانند ساختمانها، پلها و جلوگیری از ایجاد ترافیک در برخی نقاط باشد.به این تصاویر توجه کنید و برداشت خود را توضیح دهید.۱ 2 3به طور کلی، در مدیریت و برنامهریزی حمل و نقل به عواملی چون دسترسی، نوع و حجم محمولهها، سرعت و زمان انتقال، هزینه، تقاضا، ویژگیهای طبیعی، محیط زیست و ایمنی توجه میشود. اکنون این 8 عامل را بررسی میکنیم.مسیرهای پیشنهادیترکیبی از مسیر طوالنی و کوتاه: تونل کوتاه طوالنی ترین مسیر: بدون تونل کوتاهترین مسیر: تونل طوالنی مسیر پیشنهادی برای عبور جاده از رشته کوهترکیبی از مسیر طوالنی و کوتاه: تونل کوتاه طوالنی ترین مسیر: بدون تونل کوتاهترین مسیر: از طریق حفر تونل مسیر پیشنهادی برای اتصال دو شهرک 1 دسترسی )مسیرها و شبکهها(

60همانطور که گفته شد، هرچه میزان انحراف یا پیچوخمها کمتر باشد، احداث راه آسانتر و کم هزینهتر است. میزان انحراف از مسیر مستقیم را میتوان محاسبه کرد و درصد آن را به دست آورد. به این میزان، »شاخص انحراف« گفته میشود.شاخص مطلوب یعنی بدون هیچگونه انحراف، 100 در نظر گرفته میشود. بنابراین، در مثال روبهرو شـاخص 150 به معنای آن است که کوتاهترین مسیر ممکن برای ساختن راه بین دو مکان A و B ،5/1 برابر مسیر مستقیمی است که آن دو مکان را به یکدیگر مربوط میکند.3 100 150 = ـــــــ * ــــ2 1 طول مسیر قابل احداث بین دو مکان* = شاخص انحراف )٪( طول مسیر مستقیم بین دو مکان۱۰۰۱A 2KM B3KMA Bشبکه : شبکه عبارت است از تعدادی مکانهای جغرافیایی ٔ مسیرهایی به یکدیگر که به صورت یک سامانه )سیستم( بهوسیلهپیوند داده شدهاند.هر شبکه از دو بخش اصلی تشکیل میشود:ٔ مسیرها به هم مربوط میشوند؛ 1ـ گره ها یا نقاطی که بهوسیله2ـمسیرها یا خطوطی که بین مکانها قرار گرفتهاند.با تحلیل مسیرها و گرهها میتوان قابلیت دسترسی و کارایی یک ٔ زیر توجه کنید؛ روی این نقشه شبکه را بررسی کرد. به نقشهٔ مسیرها به یکدیگر متصل شدهاند. تعدادی از نقاط بهوسیلهبرای ارتباط هر مکان با مکانهای دیگر، دو ماتریس الف و ب ترسیمشده است.3 ــــ = 1/5 2

61فعـالیـتقلعه خان امیریه جمع مسیرماهان محمودیه دره شور پشت رود جعفرآباد فردوس کیلومترالفجمعتعدادماهان محمودیه دره شور پشت رود جعفرآباد فردوس امیریه قلعه خان نقاطب5507747164717892210 ماهان 1411422310 ماهان4877768143505771021 فردوس 1112311201 فردوس63314813972219007192 جعفرآباد 1533112023 جعفرآباد64313453162690905778 پشت رود 1221310212 پشت رود54912711893069215071 دره شور 1122201112 دره شور106522021109316272143164 محمودیه 2144023134 محمودیه7601240211118531396847 امیریه 1520421321 امیریه90701242201271341487777 قلعه خان 1502422311 قلعه خاندر این ماتریس، طول مسیرها از یک مکان به مکان دیگر آمده است. برای مثال، از ماهان تا فردوس باید 21 کیلومتر و تا جعفرآباد 92 کیلومتر پیموده شود. )کوتاهترین مسیر در نظر گرفته میشود.( سپس، جمع مسیرهای دسترسی هر مکان به مکانهای دیگر را بهدست میآوریم.در این ماتریس، تعداد نقاطی که برای رفتن از هر مکان به مکان دیگر در سر راه قرار دارد، نشان داده شده است.برای مثال، دو نقطۀ درهشور و جعفرآباد بر سر راه فردوس به جعفرآباد قرار دارد و در مسیر ماهان به جعفرآباد، سه نقطۀ فردوس ودرهشور و جعفرآباد، بر سر راه است . )کوتاهترین مسیر در نظر گرفته میشود.(٭ الف، هرچه مجموع طول مسیرهای پیموده شده، از یک مکان به مکانهای دیگر کمتر باشد، دسترسی آن مکان به سایر با توجه به ماتریسمکانها بهتر است. در ماتریس الف، مکانهای فردوس و درهشور کمترین مجموع طول مسیر را با اعداد 487 و 549 کیلومتر دارند. در ماتریس ب چنین در نظر گرفته میشود که برای رفتن از یک مکان به مکانهای دیگر، هرچه تعداد نقاطی که بر سر راه قرار میگیرند کمتر باشد، قابلیت دسترسی آن مکان مطلوبتر است؛ زیرا تعداد نقاط بیشتر به معنای تراکم رفتوآمد و تأخیر زمانی بیشتر است. بنابراین، در ماتریس ب مکانهای فردوس و درهشور با کمترین نقاط بر سر راه در جدول یعنی تعداد 11 نقطه، مطلوبترین دسترسی را دارند.1ـ با توجه به نقشۀ منطقۀ فرضی، ماتریس الف و ب را برای شبکهراهها رسم کنید. سپس بگویید کدام مکانها مطلوبترین و نامطلوبترین دسترسی را دارند.2ـ طول مسیر مستقیم بین رودبار و دستگرد 4 کیلومتر است. ولی احداث یک راه مستقیم بین این دو مکان میسر نبوده است. با توجه به نقشه شاخص انحراف را برای این مسیر حساب کنید.

62نقاطی که در یک شبکه دسترسی مطلوبی دارند، عالوه بر برنامهریزی حملونقل در مطالعات مکانیابی نیز مورد توجه قرار میگیرند؛ برای مثال، در مکانیابی برای احداث یک فروشگاه،کارخانه یا تعیین یک روستا یا شهر بهعنوان مرکز خدماتدهی به سایر سکونتگاههای اطراف.ٔ حملونقل برخی کاالها که به مراقبت خاص ٔ حملونقل به نوع و حجم محمولهها توجه میشود؛ برای مثال، شیوهدر انتخاب شیوهٔ حمل کاالهای گرانقیمت، مانند تجهیزات الکترونیکی یا یا کانتینرهای یخچالدار نیاز دارند، مانند گل، دارو یا مواد غذایی، با شیوهکاالهای سنگین و حجیم، مانند زغالسنگ و آهن، متفاوت است. بهطورکلی، هرچه حجم محموله بیشتر باشد )مانند غالت به صورت ٔ حمل آن کمتر میشود.فله(، هزینهدر برنامهریزی حملونقل، سرعت رسیدن مسافر یا کاال به مقصد و زمانی که برای نقل و انتقال طی میشود، اهمیت دارد. برخی کاالها باید به سرعت حمل شوند و به مقصد برسند؛ درحالیکه برای برخی دیگر، صرف زمان طوالنی مشکلی ایجاد نمیکند.در برنامهریزی حملونقل برای هر ناحیه، هزینههای سرمایهای و عملیاتی برای ساختن راهها، پایانهها و خرید ناوگان و همچنین ٔبازدهی آنها محاسبه میشود؛ برای مثال، حملونقل ریلی به سرمایهٔ سرمایهگذاری را فراوانی نیاز دارد اما بازدهی آن در آینده، هزینهجبران میکند،مسافر و بار بیشتری حمل میشود و ترافیک ندارد.ٔ انرژی نیز مهم است. هرچه قیمت انرژی مصرف شده در هزینهٔ حمل بیشتر میشود.ٔ حملونقل بیشتر باشد، هزینهیک شیوهدر مدیریت حملونقل باید به میزان و نوع تقاضا توجه کرد. برای مثال، ناحیهای که در آن جمعیت زیادی نیاز به جابهجایی دارند یا رساندن خدمات آموزشی و بهداشتی به آنها ضروری است، نسبت به نواحیای که تقاضای حملونقل فصلی یا موقتی دارند، در اولویت قرار میگیرند.ویژگیهای طبیعی نواحی بر مدیریت سامانههای حملونقل تأثیر میگذارند. آب و هوا بر حمل و نقل تأثیر مستقیم دارد.برای مثال، در کشورهای اسکاندیناوی با توجه به زمستانهای سخت، بارش برف و یخبندان، تجهیزات خاصی در پاکسازی جادهها یا احداث ٭ یا طوفانهای موسمی بر احداث و مدیریت فرودگاهها به کار میرود. نوع سواحل از نظر بریدگی یا مخاطرات محیطی مانند سونامی طرحوارۀ رابطه بین زمان و هزینۀ شیوههای مختلف حمل و نقلا تا 10 روز12 تا 19 روز23 تا 43 روزویژگیهای طبیعیتقاضاهزینههاسرعت و زمان2 نوع و حجم محموله3456

63بندرگاهها تأثیر میگذارد. احداث خط آهن در نواحی مرتفع و تپه ماهوری با نواحی مسطح فرق دارد.بنابراین، با توجه به تأثیر ویژگیهای طبیعی و هزینههای فناوری اجرای طرحهای حمل و نقل باید مطالعه و بررسی شود.ٔ حفظ محیطزیست به ٔ حملونقل نگرانیهای جدی دربارهتوسعهوجود آورده است. مشکالت زیستمحیطی ناشی از حملونقل از دو جنبه قابل توجه است:الف( تأثیر حملونقل بر مصرف انرژیهمهروزه در جهان میزان زیادی انرژی برای حمل و نقل مسافر و ٔ وسایل حملونقل موتوری، مصرف بار مصرف میشود. با توسعهٔ اخیر سوختهای فسیلی بسیار افزایش یافته است. در چند دههاز انرژیهای جایگزین مانند انرژی الکتریکی یا انرژیهای نو )خورشیدی( برای حملونقل استفاده شده اما بهکارگیری این انرژیها هنوز بسیار محدود است و از نظر هزینه و فناوری مشکالت و تنگناهای زیادی دارد.ب( تأثیر حملونقل بر محیط زندگیبه نمودار تأثیرات حملونقل بر آب، هوا و زمین توجه کنید و آن را توضیح دهید. اتوبوس هیبریدی٭ )دیزل ـ الکتریکی(فرانسهدر برنامهریزی و مدیریت حملونقل باید تالش شود که تأثیرات نامطلوب حملونقل بر محیط به کمترین حد ممکن برسد. تغییرات آبوهوایی، انتشار گازهای گلخانهایآلودگی هوا )کربن دی اکسید، کربن مونوکسید و ...(آلودگی صوتی )سروصدای خودروها، هواپیماها، قطار و ...(آلودگی آب )تردد کشتیها و نفتکشها در دریا و بنادر و ...(آلودگی و فرسایش خاک در اثر احداث جادهها، تونلها و ورود مواد نفتی و روغن به خاکآلودگی منظر )انبوه موتورسیکلتها، کانتینرها و ...(کاهش تنوع زیستی، تخریب پوشش گیاهی به منظور راهسازی و...تأثیرات حملونقل بر محیط زیست7 حفظ محیط زیست

64پایش حمل و نقل جادهای ـ ایرانعالئم ایمنی در حاشیۀ خطوط لولۀ نفت ـ ایرانپایش مسافران و چمدانها با تجهیزات ویژه، فرودگاه امام خمینی )ره(یکی از موضوعات مهم در مدیریت حملونقل، تأمین ایمنی مسافران و کاالها در هنگام جابهجایی است. با اختراع و گسترش وسایل حملونقل موتوری مسئله تصادفات و مرگ و میر یا زخمی شدن مسافران پیش آمد که البته این حوادث در حملونقل جادهای بیش از سایر شیوههای حملونقل است.برای حفظ ایمنی در حملونقل، فعالیتهای مختلفی انجام میگیرد:وضع قوانین و مقرراتی که موجب رعایت نکات ایمنی میشود؛ مانند مقررات راهنمایی و رانندگی، مقررات جابهجایی کاال و... .استفاده از تجهیزات ویژه در وسایل حملونقل مانند کمربند ٔ نجات در هواپیماها و ٔ هوا در خودروها یا جلیقهایمنی و کیسهکشتیها و ... .روشها و تجهیزاتی که برای پایش و نظارت بر حملونقل خصوصی و عمومی بهکار گرفته میشود؛ مانند دوربینهای کنترل سرعت در ٔX در فرودگاهها و... .جادهها یا کنترل چمدانها و مسافران با اشعهتقویت فرهنگ ایمنی: به موازات گسترش حملونقل، آموزش نکات ایمنی باید افزایش یابد؛ برای مثال، اصول رانندگی صحیح در جادهها و رعایت نکاتی نظیر پرهیز از سبقت و سرعت غیرمجاز، استراحت کافی قبل از حرکت، و پرهیز از صحبتکردن با تلفن همراه باید تقویت شود.به ساکنان مناطق نزدیک ریلهای قطار باید آموزش داده شود که از توقف روی ریلها خودداری کنند؛ زیرا رانندگان قطار نمیتوانند ٔ عابران پیاده، قطار را متوقف کنند. همچنین بالفاصله پس از مشاهدهخطرات پرتاب اشیا به سمت قطارها را که عالوهبر خسارتزدن به اموال عمومی، موجب زخمیشدن مسافران میشود، باید به آنان گوشزد کرد.ٔ انتقال نفت و گاز به ساکنان روستاها و مزارع مجاور خطوط لولهباید آموزش داده شود که از حفاریهای غیرمجاز دراین نواحی و دستکاری لولهها بپرهیزند؛ زیرا در غیر این صورت، با خطر انفجار و سوختگی شدید روبهرو میشوند.8 ایمنی

ٔ اموال و باری ٔ وسایل حمل و نقل و بیمهٔ مسافران، بیمهٔ فرهنگ ایمنی، تقویت »فرهنگ بیمه« است. بیمهیکی از گامهای مهم در زمینهکه از جایی به جای دیگر حمل میشود، به بیمهگزاران کمک میکند که آسودگیخاطر داشته باشند و پس از وقوع حوادث احتمالی، بخشی از خسارتها و ضررهایشان جبران شود.حملونقل چندوجهیٔ مختلف حملونقل است. امروزه برنامهریزان تالش میکنند که در حملونقل چندوجهی یا چندمنظوره، ترکیبی از دو یا چند شیوهٔ حملونقل را ٔ حمل کاال از مبدأ تا مقصد، از دو یا چند شیوه استفاده شود تا بتوان زمان و هزینهبرنامههای مختلف بهجای یک شیوهبه خوبی مدیریت کرد.ٔ کامیون به محل کانتینرها برده شود و پس از قرار گرفتن در کانتینرها با قطار به سمت برای مثال، تصمیم گرفته میشود که کاال بهوسیلهبندر حمل شود. سپس، با کشتی به بندر مقصد حمل گردد و از آنجا به کشتیها و شناورهای کوچک منتقل و توزیع شود. مطالعات نشان میدهد که حملونقل چندوجهی هزینههای حملونقل را بهطور مؤثری کاهش میدهد.بینـدیشیـمطبق آمار، فقط در سال 1396 حدود 16هزار نفر در حوادث رانندگی ایران جان خود را از دست دادهاند. سازمان پزشکی قانونی مرگ ۳۱۵ هزار نفر را در تصادفات ۱۴ سال اخیر تأیید کرده که این آمار برابر جمعیت ۱۵ تا ۲۰ شهر کشور است. به این ترتیب، ایران از نظر تصادفات و تلفات رانندگی در جهان رتبۀ باالیی دارد.با ترویج آموزش صحیح رانندگی در جادهها و رعایت نکات ایمنی، رفع نقایص خودروها و بهترشدن جادهها باید این حوادث را به حداقل رساند.65حمل بار با استفاده از کشتی و قطار ـ بندر امام خمینی

66فعـالیـت1ـ الف( به نظر شما تصادفات جادهای چه هزینههای مادی و معنوی را به جامعه تحمیل میکند؟ آنها را فهرست کنید. ب( مهمترین کاری که برای جلوگیری از وقوع این تصادفات باید انجام شود چیست؟2ـ شما و اعضای خانوادهتان تاکنون از کدام بیمههای مربوط به حملونقل استفاده کردهاید؟ سقف پرداخت خسارت هر بیمه چه مبلغی بوده است؟3ـ فرض کنید از شما خواستهاند از مکان الف به ب جادهای طراحی کنید و بسازید. این جاده باید از داخل هر مربع بگذرد و نباید ٔ جنگلی عبور کند. همچنین باید کمهزینهترین مسیر را بسازید. ابتدا نقشه را با توجه به راهنمای آن رنگآمیزی کنید تا از منطقههمهچیز قابل فهمتر شود. سپس، چند مسیر طراحی کنید و برای هریک شماره بگذارید. بعد بگویید بهترین و کمهزینهترین مسیر کدام است.هزینه ها جاده )1 )جاده )2 )جاده )3... )عبور از هر مربع 200 میلیون تومانٔ تپهماهور 600 میلیون تومانجادهسازی در هر مربع منطقهٔ باتالقی 800 میلیون تومانجادهسازی در هر مربع منطقهعبور از مناطق مسکونی 700 میلیون تومانبازسازی پل قدیمی برای عبور جاده 200 میلیون تومانساختن یک پل جدید روی دریاچه یا رودخانه 500 میلیون تومانجمع هزینههاّ اراضی تپهایاراضی باتالقسکونتگاهمنطقۀ جنگلیرود و پل

67مدیریت حملونقل شهریهمانطور که در درس 1 خواندید، با رشد شتابان شهرنشینی، امروزه شهرها بیشتر جمعیت جهان را در خود جای دادهاند و بهویژه ٔ بین محل کار و سکونت افزایش یافته شهرهای پرجمعیت در حال افزایشاند. از سوی دیگر، با گسترش شهرها و حومهنشینی فاصلهاست.ٔ مردم شهرهاست. البته عالوه بر جابهجاییهای روزانه، با توجه به آنچه گفته شد، حملونقل یکی از اساسیترین نیازهای روزانهشهرهایی که مقصد گردشگری هستند، باید وسایل حملونقل مناسب برای گردشگران را نیز فراهم کنند.ٔ اخیر بوده است.از اینرو، مدیریت حملونقل درونشهری یکی از موضوعات مهم شهرها در چند دههمشکالت حملونقل شهریمهمترین مشکالت حملونقل شهری بهویژه در شهرهای بزرگ عبارتاند از:ترافیک، که موجب میشود مردم مدت زمان زیادی را در حالت توقف یا حرکت کند خودروها سپری کنند.ساعت اوج ترافیک )پیک ترافیک( به ساعاتی از شبانهروز گفته میشود که در آن میزان حضور وسایل نقلیه و عابران در خیابانهای شهر به اوج خود میرسد.آلودگی هوا و افزایش بیماریهای تنفسی، سردرد، خستگی، استرس و فشارخون، که از مشکالت مهم شهرهای بزرگاند.آلودگی صوتی و آلودگی منظر ناشی از سروصدای خودروها و موتورسیکلتها و خودروهای فرسودهمشکل کمبود پارکینگ و اتالف وقت برای پارک کردن خودروهأ احداث بزرگراهها و خرید و تعمیر ناوگان حملونقل عمومی شهری.هزینهراهکارهای بهبود حملونقل شهریبرنامهریزان تالش کردهاند که برای مقابله با مشکالت حملونقل شهری تدابیری بیندیشند. گسترش حملونقل عمومی مهمترین راهکار ٔ حملونقل عمومی یعنی سامانهای که در آن مسافران با خودرویی که مالک آن هستند، سفر نکنند بهبود حملونقل شهری است. سامانه ترافیک، مسکو ـ روسیه ترافیک، داکا ـ بنگالدش

68مترو، قطار شهری است که بیشتر از زیرزمین و روی ریل حرکت میکند؛ مشهدتراموا قطار خیابانی است و در سطح خیابانها روی ریلهایی حرکت میکند؛ استانبول ـ ترکیهمونوریل، قطار هوایی است که بیشتر در مناطق گردشگری و محوطۀ نمایشگاهها و پارکها کاربرد دارد و هزینۀ احداث آن زیاد است؛ وارانگال ـ هندٔو سفرهای درون شهری به صورت جمعی و مشترک انجام شود. البته از گذشته در شهرها تاکسیها، اتوبوسها و مینیبوسها وظیفهحملونقل عمومی را برعهده داشتهاند.ٔ اخیر برای بهبود حملونقل عمومی درون شهری در کشورهای مختلف اقداماتی صورت گرفته است که برخی از آنها در چند دههعبارتاند از: گسترش حملونقل درونشهری ریلی، مانند مترو، تراموا و مونوریل؛ این نوع حملونقل آالیندگی کمتری دارد، تعداد زیادی از مسافران شهری را جابهجا میکند و ترافیک ندارد.1 که از سال ایجاد مسیرهای اتوبوس تندرو )BRT)1990 میالدی در شهرهای دنیا انجام شده است. سرعت اتوبوسهای درونشهری با حرکت در مسیرهای ویژه و نظایر آن افزایش مییابد.1- Bus Rapid Transportaion

69استفاده از اتوبوس های برقی: این اتوبوسها سابقهای بسیار طوالنی دارند و هوا را آلوده نمیکنند و عمر موتورشان ٔ برقرسانی برای آنها، هزینهبر زیاد است. البته گسترش شبکهاست. در سال 2013 م. در بیش از 300 شهر پایتختی از اتوبوسهای برقی استفاده شده است. در ایران فقط در تهران چند مسیر اتوبوس برقی وجود دارد.گسترش دوچرخه سواری: دوچرخه وسیلهای مناسب برای سفرهای تا 5 کیلومتر مسافت در شهرهاست. دوچرخه نه تنها ٔ هوا نیست؛ بلکه استفاده از آن، تأثیر زیادی بر سالمت آالیندهافراد میگذارد.امروزه در کشورهایی مانند هلند، دانمارک، آلمان و سوئد، سهم دوچرخه از سفرهای درونشهری بین 10 تا 30 درصد است.در کشور ما نیز از دیرباز در برخی شهرها مانند اصفهان، یزد، ُناب و میاندوآب، فرهنگ استفاده از دوچرخه بسیار کاشان، برایج بوده است.ُناب و میاندوآب اغلب خانوادهها دوچرخه دارند و بسیاری از در بمردم با دوچرخه به سرکار میروند. همایشهای دوچرخهسواری نیز در این شهرها برگزار میشود.ٔ دوچرخهسواری، توقفگاههای بنابراین،ضرورت دارد مسیرهای ویژه)پارکینگ( امن دوچرخه و نظایر آن در این شهرها و سایر شهرهای کشور ایجاد شود.ایستگاه دوچرخههای کرایهای در چین، سامانه هانگ زو 175000 دوچرخه دارد و بزرگترین سامانۀ دوچرخۀ کرایهای در جهان است. مردم چین برای استفاده از این سامانة دوچرخه کرایهای با کارت هوشمند مبلغی پرداخت می کنند.آمد و شد با دوچرخه ـ مکزیکوسیتیاتوبوس برقی ـ سن پترزبورگ ـ روسیه

70فعـالیـت1ـ با جستوجو در اینترنت، پرترافیکترین شهرهای جهان را شناسایی و در کالس معرفی کنید.2ـ برای گسترش حملونقل دوچرخهای در شهرهای کشور چه تدابیری باید اندیشید؟3ـ یک گروه تحقیق، به مدت یک هفته تعداد خودروهایی را که از یکی از خیابان های اصلی یک شهر فرضی عبور کردهاند، شمرده و سپس میانگین عبور هفتگی را در هر ساعت در جدول یادداشت کردهاند. شما با توجه به اعداد جدول، نمودار تردد در آن خیابان را روی یک برگه رسم کنید و ساعات اوج ترافیک )پیک( را در منطقه نشان دهید.987 1413121110 15 6 1918171 ) ساعت ) زمانتعداد خودروها 76726848354442343040487079 تعداد خودروزمان )ساعت(1007 8 9806040200ٔ اقشار و در مدیریت حملونقل شهری، دسترسی عادالنه همهطبقات اجتماعی به وسایل حملونقل با حداقل هزینه باید در نظر گرفته شود. همچنین برای افراد کمتوان ودچار معلولیت یا افرادی که برای دفاع از وطن به افتخار جانبازی نائل شدهاند، تسهیالت الزم ایجاد شود. ترویج پیادهروی و ایجاد مسیرهای پیادهرو، تشویق مردم به استفاده از خودروهای هیبریدی، تعیین محدودههای ممنوعه برای رفت و آمد خودروهای شخصی )طرح ترافیک( و ایجاد پارکینگهای طبقاتی از جمله کارهایی است که برای بهبود حملونقل شهری انجام میگیرد. در حملونقل شهری پایدار به مردمی که نیازهای ویژه دارند، مانند افراد دچار معلولیت، توجه میشود.)خطوط ویژه و رمپ برای ورود افراد با محدودیت تحرک به اتوبوس ـ فرانسه(10 11 12 13 14 15 16 17 18 194ـ برای بهبود حملونقل در شهر محل سکونت خود چه پیشنهادهایی دارید؟ پس از همفکری با دوستانتان، پیشنهادها را جمعبندی کنید و به کمک معلم، آنها را در قالب یک نامه برای شورای شهر خود بفرستید.

71راهبری و کنترل خطوط لولۀ نفت و فراوردههای نفتی ـ ایرانایستگاه راهبری و کنترل قطارها ـ ایرانسیگنال عبوری)دونمایه بلند(ٔ شهرداریهاست. پلیس راهور نیروی انتظامی جمهوری اسالمی ایران )ناجا( و سپاه پاسداران مدیریت حمل و نقل شهری نیز بر عهدهانقالب اسالمی پایش امنیت و ایمنی حمل و نقل را در جادهها، فرودگاهها و ایستگاههای راه آهن و مسیرها بر عهده دارند.مدیریت حملونقل در کشور مأٔ جنوبغربی آسیا و قفقاز دارد. از این رو، سرمایهگذاری در زمینهکشور ایران موقعیت جغرافیایی و ترابری بسیار مناسبی در منطقهٔ حملونقل، بهویژه حملونقل آبی و ریلی، میتواند موجب پیشرفت اقتصاد وگسترش تجارت کشور ما با سایر کشورها شود.توسعهٔ وزارتراه وشهرسازیوحملونقل فراوردههای ٔ سازمانها و شرکتهای تابعهدر ایران مدیریت حملونقل آبی، جادهای و ریلی برعهدهٔ شرکت های تابع وزارتنفت است. نفتی و گاز برعهدهمنطقۀ شمال ـ ایستگاه فشارشکن الجیمیکی از کارکنان خط لوله در حال باز و بسته کردن َولو )شیرنفتی(

72پایگاههای اینترنتی مفیدسازمان بنادر و دریانوردی .............................................................ir.pmo.wwwشرکت خطوط لوله و مخابرات نفت ایران ............................................... ir.ioptc.wwwشرکت راهآهن جمهوری اسالمی ایران ................................................... ir.rai.wwwمرکز مدیریت راههای کشور ......................................................... ir.141.wwwسازمان راهداری و حمل و نقل جادهای ............................................... ir.rmto.wwwشرکت فرودگاهها و ناوبری هوایی ایران ............................................. ir.airport.wwwفعـالیـت1ـ به پایگاه اینترنتی شرکت راهآهن جمهوری اسالمی ایران وارد شوید و روی گزینۀ قطار مسافری کلیک کنید. مبدأ و مقصد مورد نظرتان را وارد کنید و از زمان حرکت و تعداد قطارها مطلع شوید و ایستگاههای بین هر مسیر را روی نقشه مشاهده کنید.2ـ با سامانه اطالع رسانی حمل و نقل جاده ای به شمارۀ 141 تماس بگیرید و از آخرین وضعیت هواشناسی و ترافیک مسیرهای مورد نظرتان مطلع شوید.3ـ به پایگاه اینترنتی شرکت خطوط لوله و مخابرات نفت ایران مراجعه و روی گزینۀ »چند رسانهای« کلیک کنید. با این کار میتوانید فیلمهای پویانمایی )انیمیشن( مربوط به ایمنی در خطوط لوله را مشاهده کنید و در کالس نمایش دهید.4ـ به پایگاه اینترنتی سازمان بنادر و دریانوردی مراجعه و روی گزینۀ آمار کلیک کنید. با راهنمایی معلم، آمار و اطالعات مورد نظر خود )برای مثال اقالم تخلیه یا بارگیری شده در بنادر( را استخراج کنید و در کالس ارائه دهید.

73برخی از فنون و مهارتهای جغرافیایی پیوند نزدیکی با موضوع حمل و نقل دارند و شاید بتوان گفت توسعه و گسترش حمل و نقل ٔ زمین ،در بهوجود آمدن یا گسترش آنها تأثیر زیادی داشته است . در این بخش، دو موضوع ساعت هماهنگ جهانی )UTC )در سیارهٔ موقعیتیاب جهانی )GPS )را بررسی میکنیم . و مسیریابی با استفاده از سامانهٔ ریلی و همچنین کشتیرانی در مسافتهای طوالنی ، اختالف ساعت ورود و خروج کشتیها ٔ قطارها و شبکه در قرن نوزدهم ،با توسعهٔ آمریکا، و قطارها در مبدأ و مقصد، آشفتگی و سردرگمیهای زیادی پدید آورد و بهویژه در کشورهای صنعتی، مانند ایاالت متحدهاختالف ساعت یا وقت محلی به مشکلی مهم تبدیل شد.ٔ گرینویچ لندن عبور سرانجام، در سال 1884 میالدی در یک همایش بینالمللی توافق شد که نصفالنهار گرینویچ، که از رصدخانهٔ زمانی یا ٔ زمین به 24 منطقهمیکند، به عنوان مبدأ اندازهگیری طول جغرافیایی در نظر گرفته شود. بعدها در سال 1911 میالدی، کرهقاچ ساعتی تقسیم شد.زمان محلی ، زمان رسمیبرای اینکه به نقش نصفالنهار گرینویچ به عنوان مبدأ اندازهگیری زمان برای کشورها بهتر پی ببریم، الزم است موضوع زمان محلی و زمان رسمی را مرور کنیم.ٔ زمین حول محور قطبهای خود در حال چرخش است و یک دور کامل آن، کره24 ساعت طول میکشد که به آن یک شبانهروز میگویند.ٔ زمین واقع بر نصف النهارها با توجه به حرکت زمین از غرب به شرق ، مناطق مختلف کرهپی در پی در مقابل خورشید قرار میگیرند.ٔ ب در مقابل خورشید قرار میگیرد. ٔ الف و سپس نقطهدر شکل رو به رو،ابتدا نقطهساعت هماهنگ جهانی )UTC)فعـالیـتروی کرة جغرافیایی، نصف النهار مبدأ و امتداد آن را در کرة زمین مشاهده کنید و بگویید این نصفالنهار به جز انگلستان از کدام کشورها عبور میکند .شرقالف بغرب

74ٔ الف طلوع خورشید را زودتر مشاهده میکنند و ظهر در آنجا زودتر فرا میرسد.پس، ساکنان نقطهٔ زمین همواره اختالف زمانی وجود دارد؛ به طوری که در یک کشور، زمان ٔ مکان های واقع بر نصف النهارهای مختلف کرهبدین ترتیب، بین همهً هنگام سفر به شهرهای مختلف ایران متوجه شده اید که اوقات شرعی که برمبنای زمان واقعی و محلی واقعی دو شهر مجاور متفاوت است . حتمااست، یعنی اذان صبح ، ظهر و مغرب، در شهرهای مختلف متفاوت است.ٔ حرکت وسایل حمل و نقل و فعالیت های اقتصادی و باز و بسته شدن همان طور که گفته شد ، زمان واقعی یا ساعت محلی اختالالتی در برنامهادارات و کارخانهها و... در داخل یک کشور و بین کشورها پدید میآورد. به همین سبب، کشورها به جای ساعت واقعی از ساعت رسمی یا استاندارد استفاده میکنند. ٔ زمین را به 24 قاچ تقسیم کرد که هر قاچ ٔ زمین 360 درجه است و یک دور چرخش آن 24 ساعت طول می کشد. پس، می توان کرهمحیط کرهٔ زمانی یک قاچ یا یک ساعت است و یک نصف النهار مرکزی دارد.15 درجه پهنا دارد. هر منطقهٔ نصف النهارهایی که داخل یک قاچ قرار گرفته اند ساعت یکسانی داشته باشند.توافق شده است که همهفعـالیـتاگر ساعت اذان صبح در تهران '10:5 باشد ، موقع اذان صبح در کدام یک از این دو شهر زودتر و در کدام یک دیرتر است ؟چرا ؟)ارومیه ( )مشهد(هر قاچ 15 درجه است و یک نصفالنهارمرکزی دارد.15ْ 7/5ْ 7/5ْ + + - - - - - - - - - - - + + + + + + + + +توکیوژاپنآالسکاٴایاالت متحدهآمریکاکانادانیویورکنصف النهارمبدأاسترالیاهندتهرانگرینویچروسیهچیــــنمسکوپاریس24نیمهشب12ظهراسترالیاخط بین المللی زمان ایندوستونتکرارستون هایسمتراستاست.آسیـــاتنگه برینگآسیأ کامل توجه: به کمک معلم چند اطلس به کالس بیاورید و نقشهمناطق زمانی را روی آن مشاهده کنید.

75خط روز گردانٔ نهم خواندید، خط فرضی روز گردان )خط بین المللی زمان( نصف النهار 180 درجه ای است که در امتداد نصف النهار مبدأ همان طور که در پایهٔ زمین قرار گرفته است. از نصف النهارگرینویچ تا خط روز گردان در جهت شرق به 180 درجه شرقی و در جهت غرب به 180در آن سوی کرهدرجه غربی تقسیم شده است. هنگام عبور از این خط از غرب به شرق باید یک روز به تقویم اضافه شود و بر عکس، هنگام عبور از شرق به غرب ٔ جغرافیایی مشاهده کنید. این خط در برخی از نقاط انحراف پیدا کرده است تا از باید یک روز از تقویم کم شود. خط روز گردان را روی یک کرهمشکالت روز تقویمی در مکان های مختلف کشورها یا جزایری که خط از آنها عبور میکند، جلوگیری شود. قاچهایی که در شرق نصف النهار مبدأ قرار گرفتهاند 1 ،+2، +3 +و... به ترتیب از ساعت گرینویچ جلوترند. برعکس زمان رسمی قاچ هایی که در غرب ساعت گرینویچ قرار دارند 1 ، -2 ، -3 -و... از ساعت گرینویچ عقبترند. ساعت هر یک از کشورها با توجه به زمان بندی گرینویچ معین شده است . برای مثال،ساعت رسمی ایران نسبت به زمان بندی گرینویچ با توجه به تفاضل نصف النهاری ́30:3 +است و ساعت رسمی اتاوای کانادا 5 -و بمبئی هند ́30:5 +است .بیشتر بدانیم ساعت هماهنگ جهانی)UTC )یک استاندارد خاص علمی برای تعیین اختالف ساعت است که 9/0 ثانیه با گرینویچ اختالف دارد ولی از این اختالف صرف نظر میشود و میتوان ساعت گرینویچ GMT را با ساعت جهانی UTC تقریباً همزمان در نظر گرفت. در کشور ایران در 6 ماهۀ نخست سال که با اجرای ساعت تابستانی ساعتها یک ساعت به جلو کشیده میشوند، میزان اختالف نسبت به گرینویچ ́30:4 +در نظر گرفته میشود. در برخی از کشورها همۀ نواحی درون مرزهای کشور هم زماناند و یک ساعت رسمی دارند. در کشورهای پهناور مانند آمریکا، روسیه ، کانادا ، مکزیک و اندونزی که در طولهای جغرافیایی زیادی گسترده شده اند، چند ساعت رسمی وجود دارد . سان فرانسیسکو هنگ کنگ بمبئی لندن نیویورک

76فعـالیـت1ـ با استفاده از نقشه یا کرۀ جغرافیایی پاسخ دهید:ـ مسافران پرواز هواپیمایی کرمان به نجف باید ساعت خود را جلو ببرند یا عقب ؟ چرا ؟ـ برای رفتن از تهران به دهلی، ساعت خود را جلو میکشید یا عقب ؟ چقدر ؟ـ فردی ازتوکیو به آالسکا سفر میکند و از خط روز گردان میگذرد؛ چه تغییری در روز و تقویم او رخ میدهد؟محیط کرة زمین 360 درجه است و در هر ساعت، 15 درجه از طول جغرافیایی از جلوی خورشید عبور میکند . در شکل صفحۀ 73 اگر خورشید در ساعت 12 ظهر بر فراز نصف النهارالفقرار گرفته باشد و یک ساعت بعد بر فراز نصف النهار ب قرار بگیرد میتوانیم بگوییم که نقطه الف و ب یک ساعت اختالف زمان و 15 درجه اختالف طول جغرافیایی دارند. بنابراین، از روی اختالف زمان دو مکان، طول جغرافیایی هر مکان را محاسبه میکنیم و از روی طولجغرافیایی طول جغرافیایی، اختالف زمانی مناطق مختلف را بهدست میآوریم.)واحد قوسی وکمانی(360 درجه24 ساعت)واحدزمانی(15 درجه قوسی 1 ساعت15دقیقه قوسی 1 دقیقه 15 ثانیه قوسی 1 ثانیهمثال1 :شهر الف روی نصفالنهار 25 درجه طول شرقی قرار دارد و شهر ب روی نصفالنهار 55 درجه طول شرقی واقع شده است.الف( اختالف ساعت این دو شهر چقدر است؟ب( اگر ساعت در شهر الف 9 صبح باشد در شهر ب ساعت چند است؟55° - 25° = 30°اختالف درجه 30° ÷ 15°اختالف ساعت 2 = 9 + 2 = 11 صبحمثال3 :شهر کابل روی نصفالنهار 70 درجه شرقی قرار دارد. شهر مانیل روی نصفالنهار 120 درجه طول شرقی واقع است. اگر ساعت در کابل 8 صبح باشد در مانیل ساعت چند است؟ 120° - 70° = 50°اختالف درجه ° ° 50 1545 35ساعتدرجه300 ÷ 15 = 20' دقیقه8 + 3 و 20' = 11 و 20'ساعت 11 و 20 دقیقه صبح استمثال2 :شهر الف روی نصفالنهار 65 درجه غربی و شهر ب روی نصفالنهار 20 درجه غربی قرار دارد.الف( اختالف ساعت این دو شهر چقدر است؟ب( اگر ساعت در شهر ب 16 باشد ساعت در شهر الف چقدر است؟65° - 20° = 45°اختالف درجه 45 ÷ 15 = 3 ساعت اختالف16 - 3 = 13 )ظهر از بعد 1(دقیقه٦٠xدرجه١٥٥ 60 × 5 = 300

772ـ اختالف طول جغرافیایی دوشهر الف و ب 19 درجه است . اختالف زمانی این دو شهر را حساب کنید.3ـ شهر الف روی نصفالنهار 40 درجۀ شرقی و شهر ب روی نصفالنهار 4 درجۀ شرقی واقع شده است، اگر در شهر الف ساعت 18 باشد در شهر ب ساعت چند است؟4ـ شهر مسکو روی نصفالنهار 37 درجه شرقی و شهر لیسبون )پرتغال( روی نصفالنهار 8 درجه غربی واقع شده است. اگر در مسکو ساعت 20 باشد در شهر لیسبون ساعت چند است؟1 متشکل از حداقل 24 ماهواره است که به طور شبانهروزی در یک مدار دقیق، زمین را دور ٔ موقعیت یاب جهانی یا جی پی اس) GPS)سامانهٔ آمریکا آن را طراحی کرده و ٔ جی پی اس که متخصصان در ایاالت متحدهمیزنند و سیگنالهای حاوی اطالعات را به زمین می فرستند. سامانهدر فضا قراردادهاند، ابتدا برای مقاصد نظامی تولید شد اما از سال 1980 میالدی، بخشی از این سامانه به طور رایگان در اختیار عموم مردم جهان قرار گرفته است.1ـ Global Positioning Systemًٔ اختالف ساعت و طول جغرافیایی به دانشآموزان میدهید، حتماتوجه: همکاران محترم، در صورتی که سؤالی مربوط به محاسبهنقشه در اختیار آنان بگذارید یا موقعیت مکانی و جهت جغرافیایی شهرها را معین کنید.20 × 15 =300300÷60=5° درجه دقیقه15 60( یک ساعت(20 xمثال4 :اختالف زمانی دو شهر تهران و تبریز حدود 20 دقیقه است . اگر طول جغرافیایی تهران 51 درجه و 25 دقیقه باشد و بدانیم تبریز در غرب تهران واقع شده، طول جغرافیایی تبریز چقدر است ؟چون تبریز در غرب تهران واقع شده و به نصف النهار مبدأ نزدیک تر است، پس طول جغرافیایی آن 5 درجه کمتر از تهران است. درجه 51-5° درجه 46 = ́25 و 46 درجه سامانۀ موقعیت یاب جهانیاطالعاتی را که این ماهوارهها میفرستند، می توان با گیرنده های جی پی اس دریافت کرد. ٔ جی پی اس )GPS )انواع دستگاههای گیرندهٔ آنها تعیین گوناگون دارند .مهمترین کاربرد همهموقعیت جغرافیایی و طول و عرض و ارتفاع مکانها و زمان مورد نظر است. از جی پی اس در امور مختلف مانند نقشه برداری، طرح های عمرانی، کوهنوردی، عملیات امداد و نجات در حوادث مختلف مانند زمینلرزه و سیل، ردیابی و کنترل ترافیک استفاده می شود.

78امروزه از دستگاههای جی پی اس در ناوبری هواپیماها و کشتیها و خود روها استفاده می شود.ٔ موقعیت یاب جهانی )GPS ،)مسیر یابی است. امروزه گیرنده های جی پی اس بر روی بیشتر گوشی های هوشمند تلفن یکی از کار بردهای مهم سامانهٴ مکان یا موقعیت )location )روی رایانه یا گوشی تلفن همراه نصب شده است و مردم جهان برای مسیریابی از آن استفاده میکنند. با فعال کردن گزینهٔ ماهوارهای را دریافت میکند و می تواند موقعیت مکانی کاربر را تشخیص ٔ جی پی اس توسط ایستگاههای مخابراتی اطالعات سامانههمراه، گیرندهدهد.بر همین مبنا شرکتهای مختلف، برنامه های نرم افزاری )apps )مختلفی تولید کردهاند و هریک سعی می کنند با ارائه امکانات بهتر، برای کاربران قابلیتهای بیشتری برای استفاده از جی پی اس به وجود آورند. کاربران با بارگیری)دانلود( و نصب این برنامهها از خدمات گسترده و گوناگونی ٔ مکانها و مسیرها بهره مند می شوند. در زمینه نقشهبرخی از این قابلیت ها عبارتاند از: ٔ شهرها ، مکانهای مختلف، خیابانها، کوچه ها و نام آنها دسترسی به نقشه وارد کردن مبدأ و مقصد توسط کاربر و نمایش چند مسیر پیشنهادی توسط نرمافزار، تخمین زمان و مسافت مسیرها به صورت پیاده، با وسایل حمل و نقل عمومی و ... نمایش طول و عرض جغرافیایی مکانها جیپیاسهای دستی دقت بسیار زیادی دارند. بیشتـر بدانیـمسامانههای مشابه جیپیاس)GPS )در جهان در حال طراحی هستند یا تولید شدهاند. برخی کشورها تالش می کنند وابستگی خود به فناوری جی پی اس را که متعلق به کشور آمریکاست، کاهش دهند؛ زیرا در زمان جنگ یا حوادث و شرایط خاص این کشور میتواند سامانه را برای کشورهای رقیب محدود یا قطع کند. در همین زمینه روسیه سامانۀ اختصاصی »گلوناس«را طراحی کرده که به بهرهبرداری رسیده است . اتحادیۀ اروپا نیز 18 ماهوارۀ سامانۀ »گالیله ئو« را که در حال تکمیلاند، به فضا پرتاب و در مدار زمین قرار داده است. چین و هند نیز در حال اجرای طرحهایی برای دسترسی به سامانههای مشابهاند.

791 نمایش وضعیت آب و هوایی مکان ها نمایش لحظه به لحظه، فاصله از مبدأ تا مقصد در مسیر حرکت کاربر،امکان عالمت گذاری مسیر راهپیمایی نمایش نقشه شهرها و مکان ها به صورت سه بعدی و با عوارض و ناهمواریها و ساختمانها نمایش جهت های جغرافیایی و قبله نمایش رستورانها ، پمپ بنزین ها، ایستگاههای پلیس و دوربین های کنترل در مسیر انتخاب شده هدایت کاربر در موقع حرکت به صورت صوتی و تصویری و اعالم خطا در مسیر و دادن هشدارهای ترافیکی امکان به اشتراک گذاشتن موقعیت مکانی برای سایر افراد بهمنظور یافتن یکدیگر ٔ آف ـ الین(. امکان ذخیره کردن نقشه ها برای زمانی که به اینترنت دسترسی نیست )استفاده

80فعـالیـت1ـ الف( گزینۀ مکان یا جی پی اس را روی یک گوشی تلفن همراه مشاهده و فعال کنید. ب(تاکنون از کدامیک از برنامههای نرمافزاری مربوط به مسیر یابی استفاده کردهاید ؟ کدام برنامهها را میشناسید؟ آنها را در کالس معرفی کنید.2ـ با راهنمایی معلم و با استفاده از یک نرمافزار مسیریابی و جی پی اس گوشی تلفن همراه، قابلیتهایی را که در صفحۀ قبل گفته شد مشاهده و به طور عملی تمرین کنید.3ـ هر یک از تصاویر 1 -3 چه قابلیتهایی را در برنامۀ نرم افزاری مربوط نشان میدهند ؟ توضیح دهید.4ـ به پایگاه اینترنتی مرکز مدیریت راههای کشور به نشانی ir.141.www وارد شوید. روی گزینۀ مسیریابی کلیک کنید. نام مبدأ و مقصد را در فضاهای مستطیل شکل وارد کنید تا طول مسیر و زمان سفر بین مکانهای مورد نظرتان، شهرهای بین راه، وضعیت هوا و ...را بیابید. 32صفحه نخست اخبار و اطالعات ترافیکی خدمات اپلیکشن موبایل آمار و اطالعات دربارهماشهرمبدأشهرمقصد سازمان راهداری و حمل و نقل جادهای مرکز مدیریت راههای کشور

ِله« در استان کرمانشاه در شامگاه یکشنبه 21 آبان 1396 زمینلرزهای به بزرگای 3/7 ریشتر در نزدیکی شهر » اِزگرخ داد که بر اثر آن، چند صد نفر کشته، بیش از ده هزار نفر زخمی و هزاران نفر بیخانمان شدند. در شهریور 1396وقوع سیل و رانش زمین در منطقهای بین بنگالدش و شمال هند و نپال بیش از 12000 کشته برجا گذاشت و براساس گزارش سازمان ملل، دست کم 41 میلیون نفر از این سیل و خرابی ً های آن آسیب دیدند. حتما شما نیز تاکنون اخباری از این نوع شنیدهاید. همه ساله حوادث طبیعی در سراسر جهان جان عدۀ زیادی را میگیرد و خسارتهای زیادی به جوامع انسانی وارد میکند. در این فصل با ویژگیها و علل برخی از این مخاطرات طبیعی و شیوههای مدیریت آنها برای کاهش دادن آسیبها و خسارتها آشنا میشوید.

82درس 5 ویژگیها و انواع مخاطرات طبیعی ٔ علل و ٔ قبل تصویر آنها را مشاهده کردید، در محل زندگی شما رخ داده است؟ دربارهتاکنون کدامیک از حوادثی که در صفحهٔ زمین رخ میدهد، مخاطرات طبیعی پیامدهای این حوادث چه میدانید؟ بهطور کلی، به حوادثی که بر اثر فرایندهای طبیعی در کرهمیگویند. زمینلرزه، آتشفشان، سیل، بهمن، امواج ناشی از زمینلرزههای دریایی )سونامی(، ترنادو، خشکسالی، تگرگ، سقوط بهمن، صاعقه و آتشسوزی در جنگل از مخاطرات طبیعی هستند. این حوادث موجب صدمه دیدن یا از بین رفتن موجودات زنده میشوند و خسارتهای اجتماعی و اقتصادی فراوانی به جوامع انسانی وارد میکنند.مخاطرات طبیعی را میتوان از نظر منشأ شکلگیری به دو دسته تقسیم کرد: ١ـ مخاطرات طبیعی با منشأ درون زمینی، که ناشی از فرایندهای درونی زمین هستند )دینامیک درونی(؛ مانند زمینلرزه و آتشفشان.٢ـ مخاطرات طبیعی با منشأ برون زمینی، که ناشی از فرایندهای بیرون از زمین مانند فرایندهای اقلیمی هستند )دینامیک بیرونی(؛ مانند سیل، صاعقه و طوفان.مخاطرات طبیعی بر اثر فرایندهای طبیعی رخ میدهند اما انسانها میتوانند با فعالیتهای خود در افزایش یا کاهش خسارتهای آنها نقش ایفا کنند. با توجه به موقعیت جغرافیایی و نوع ناهمواریها، برخی از مخاطرات طبیعی مانند زمینلرزه، زمین لغزش، سیل و خشکسالی در کشور ما بیش از دیگر حوادث رخ میدهند؛ از اینرو، در این درس ویژگیها و علل و چگونگی وقوع این مخاطرات را بررسی میکنیم. ممکن است در محل زندگی شما هم زمینلرزه رخ داده باشد؛ در این صورت چه چیزی مشاهده و حس کردهاید؟ٔ زمین است که به علت آزاد شدن انرژی در محل گسلها روی میدهد.زمینلرزه، لرزش و جنبش ناگهانی و کوتاه مدت پوستهعلت وقوع زمینلرزه چیست؟همانطور که میدانید، زمین از سه بخش پوسته،گوشته و هسته تشکیل شده است. پوسته و بخش باالیی گوشته، سخت و سنگی است و سنگ کره ) لیتوسفر( نام دارد. لیتوسفر زمین یکپارچه نیست و مانند توپ فوتبال در محلهای معین گسستگی دارد و تشکیل واحدهایی را میدهد که به هریک، صفحه )پلیت( گفته میشود. ٔ زمین به حالت نیمهجامد و تا اندازهای خمیرمانند است. از آنجا که دما از سطح زمین ٔ گوشتهٔ تشکیلدهندهدر زیر این صفحات، مادهٔ ِ فوقانی، حرکت همرفتی مواد موجب حرکت صفحات نسبت به هم میشود. به سمت عمق آن افزایش مییابد، در گوشتهزمینلرزه

83 همانطور که در شکل میبینید، این صفحات یا از هم دور میشوند )واگرا(، یا به هم نزدیک میشوند )همگرا( و یا در کنار هم میلغزند ٔ زمین میشوند و اگر ادامه یابند، شکستگیهایی به نام گسل )امتدادلغز یا برشی(. این حرکات در ابتدا موجب کشیدگی و فشردگی پوستهایجاد میکنند. حرکت گسلها موجب زمینلرزه میشود؛ بنابراین، محل زمینلرزهها و مرز صفحات ارتباط تنگاتنگی با یکدیگر دارند. ٔ زمین مقاومت خود را در برابر نیروهای واگرا، همگرا و برشی از در یک منطقه، زمانی زمینلرزه اتفاق میافتد که سنگهای پوستهدست بدهند.در نتیجه، سنگها بهطور ناگهانی در امتداد گسل میشکنند و با جابهجایی گسل، انرژی زیادی بهصورت زمینلرزه آزاد میشود.ٔ زمین ثابت نیستند، تداوم حرکت موجب پس از جابهجایی گسل و آزاد شدن انرژی آن بهصورت زمینلرزه، از آنجا که صفحات پوستهٔ انرژی میشود. انرژی انباشته شده باعث تشکیل گسل جدید یا آزاد شدن انرژی در محل گسلهای قدیمی و تکرار تجمع دوبارهزمینلرزه میشود. بنابراین، شناخت موقعیت گسلها در درک عمل زمینلرزه اهمیت زیادی دارد.انواع جابهجایی صفحه ای در امتداد خطوط گسل. 1 )مدل واگرا 2 )مدل همگرا 3 )مدل امتداد لغزکانون زمینلرزه کانون زمینلرزه نقطهای در عمق زمین است که در آن انرژی انباشته شده در سنگ برای نخستین بار آزاد میشود و گسل شروع به از هم گسیختن میکند.به ناحیهای از سطح زمین که روی کانون زلزله قرار دارد، مرکز سطحی زمینلرزه گفته میشود.مدل كانون و مركز سطحی زلزلهرشته وسط اقیانوسی گسترش کف اقیانوس گوشته )حبه( باال آمدن گوشته باال آمدن گوشته مذاب بازالتی در امتداد رشته وسط اقیانوسی گسترش کف اقیانوس پوسته اقیانوسیرشتهکوه آند قاره امریکای جنوبیدراز گودالمنطقه زیر راندگیبستر اقیانوس آرامبستر اقیانوس اطلس قارهآفریقالیتوسفرلیتوسفراستونوسفراستونوسفرپوسته قارهایپوسته قارهایبستر اقیانوس هند گسلهای عمودیپرتگاه گسلیمرکز سطحیکانون عمقیگسل امواج زمینلرزهصفحه درحال زیرراندگی

84گسلهای پنهان گسلهایی هستند که در زیر پوشش رسوبی سطحی مدفون شدهاند و در سطح زمین دیده نمیشوند. این گسلها نیز استعداد لرزهخیزی دارند. موقعیت و اهمیت گسلها و شدت وقوع زمینلرزه: جابهجایی زمین در امتداد گسلهای فعال روی میدهد. فشار مداوم نیروهای ٔ گسلی آزاد زمینساخت )تکتونیک( در اطراف قطعات گسلها بهتدریج ذخیره میگردد و سپس، بهطور ناگهانی با جابهجایی دو قطعهٔ کانونی آن روی میدهد و هر چه از این نقطه فاصله بگیریم، از شدت تکانهای ناشی از میشود. شدیدترین تنش زمینلرزه در نقطهزمینلرزه کاسته میشود. بههمین دلیل است که همواره توصیه میشود که در مکانیابی ساخت و سازها، بهویژه مراکز سکونتگاهی، فاصله از گسلهای فعال تا حد امکان رعایت شود. میزان تخریب و خسارتهای ناشی از نزدیک شدن گسلهای همگرا نسبت به سایر گسلها بیشتر است.به تصویر زیر توجه کنید و نوع حرکت گسلها و لرزهخیزی منطقه را در این مدل توضیح دهید.در سمت راست، موقعیت کانونی زمینلرزۀ آبان ماه سال 1396 کرمانشاه در غرب ایران و در سمت چپ موقعیت برخی از آبادیهای اطراف کانون این زمینلرزه در مقیاس بزرگتر نشان داده شده است.اندازهگیری زمینلرزهها درزمینلرزهها جابهجایی زمین براساس شدت و بزرگی اندازهگیری میشود. برای اندازهگیری میزان تخریب ناشی از یک زمینلرزه )شدت(، از مقیاس مرکالی و برای اندازهگیری مقدار انرژیای که زمینلرزه آزاد میکند )بزرگی(، از مقیاس ریشتر استفاده میشود. در جدول صفحه بعد تأثیر زلزلههای مختلف در هر دو مقیاس آمده است. کارشناسان شدت زمینلرزه را با بازدیدهای میدانی از محل زمینلرزه و بزرگای آن را با دستگاه لرزهنگار اندازهگیری میکنند. ً احساس نمیشوند بلکه فقط دستگاههای حساس آنها را ثبت میکنند. هرچه ٔ زمینلرزهها خطرناک نیستند و بعضی از آنها اصالهمهعمق کانونی زمینلرزه بیشتر باشد، یعنی امواج مجبور به پیمودن مسیر طوالنیتری برای رسیدن به سطح باشند، تخریب و خسارت کاهش مییابد.گسل ریایستگاه GPSگسل همگرا گسل پنهانمقیاس 20 کیلومترگسل شمال تهرانرسوبات آبرفتی سست سطحیسنگهای سخت قدیمیتهرانشهر ری

85مقایسۀ شدت زلزله و بزرگی آن در دو مقیاس مرکالی و ریشتر مقیاس مرکالی شدت شرح تأثیرمطابقت با مقیاس ریشتر)بزرگی(تخمین انرژی آزاد شده با معادل انفجار آن ۱ ثبت با وسایل حساس فقط لرزه نگار آن را ثبت میکند. 2/4>T.N.T پوند یک۲ احساس میشود بعضی از مردم آن را حس میکنند. 2/4>۳ خفیف افراد در حال استراحت آن را حس میکنند. 2/4>۴ مالیم افراد در حال قدمزدن هم آن را حس میکنند. 2/4>افراد از خواب بیدار میشوند. تکان خوردن اشیا ۵ ً نسبتا قویمحسوس است. >4/8یک بمب کوچک اتمی، معادل 20000 T.N.T تن۶ قوی درختان و اشیایآویزان مانند لوستر تکان میخورند. 4/5>۷ خیلی قوی دیوارها شکاف برمیدارند و گچ روی آنها میریزد. 1/6>ماشینهای در حال حرکت غیر قابل کنترل میشوند. ۸ ویرانکنندهساختمانهای ضعیف فرو میریزند.<6/1 برخی از ساختمانها فرو میریزند، زمین شکاف ۹ خانمان براندازبرمیدارد و لولهها میترکند.>6/9زمین شکاف فراوان برمیدارد. تعدادیاز ساختمانها ۱۰ فجیعویران میشوند و زمین لغزشها گسترش مییابند.>7/3۱۱ بسیار فجیعبیشتر ساختمانها و پلها فرو میریزند. جادهها،راهآهنها و خطوط لوله تخریب میشوند و بالیای ثانویه رخ میدهد.>8/1٦٠٠٠ بمب یک مگاتنی۱۲ بنیانکنتمام ساختوسازها بهطور کامل ویران میشوند. درختانبه زمین درمیغلتند و زمین بهصورت موجی حرکت میکند.<8/1توجه: در مقیاس ریشتر به ازای افزایش هر عدد، شدت زلزله 31 بار بیشتر از رتبۀ قبلی میشود. برای مثال، زمینلرزه ای به بزرگی 3 ریشتر 31 ×31 بار شدیدتر از زلزلهای با بزرگی 1 ریشتر است.برای مطالعه

86بیشتـر بدانیـم لرزهنگارها دستگاههای بسیار حساسی هستند که قادرند حرکات فوقالعاده ضعیف زمین را که ناشی از زمینلرزههاست، با دقت زیاد و در یک محدودۀ وسیع فرکانسی ثبت کنند. ایستگاههای لرزهنگاری برای ثبت دقیقتر ارتعاش زمین از سه لرزهسنج بهره میگیرند که به ارتعاشات زمین در امتدادهای باال ـ پایین، شمال ـ جنوب،شرق ـ غرب حساساند. از روی لرزهنگاشت معلوم میشود که زمین چقدر جابهجا شده است، اما شتابنگار برای ثبت شتاب جنبش زمین ناشی از زمینلرزه بهکار میرود. دستگاههای شتابنگار در مناطق لرزهخیز، ساختمانها و شریانهای حیاتی نصب و راهاندازی میشوند. بهمجموعۀ دستگاههای لرزهنگار و شتابنگاری که در یک ناحیه یا کشور نصب میشوند، شبکۀ لرزهنگاری و شبکۀ شتابنگاری میگویند. دستگاههای شتابنگار برای نصب در نزدیکی مراکز زمینلرزهها و گسلهای فعال و همچنین در سازههای مهم )سدها، نیروگاهها، پلها، ساختمانهایبلند و پاالیشگاهها( بسیار مناسب اند و میتوانند تنشها را ثبت کنند؛ ثبت این تنشها در مهندسی زمینلرزه، اهمیت خاصی دارد.دستگاه لرزه نگارکه یک زمینلرزه را روی استوانۀ مدرج ثبت کرده است.پراکندگی زمینلرزهها در سطح کرۀ زمینٔ زمین توجه کنید؛ آیا بین کانونهای سطحی زمینلرزهها و مرز ٔ کرهٔ صفحات پوستهٔ زلزلهخیز جهان و نقشهٔ مناطق عمده به نقشهصفحات، انطباقی مشاهده میکنید؟ توضیح دهید.مرزهای واگرایی و همگرایی صفحات پوستۀ کرۀزمین

87کمربندهای زمین لرزه و آتشفشان در جهانمهمترین مناطق زلزلهخیز جهان عبارتاند از:ٔ آفریقا و هند ٔ قارهٔ تشکیلدهندهٔ آسیا ــ اروپا به پوستهٔ قارهٔ تشکیلدهنده١ــ کمربند کوهستانی آلپ ــ هیمالیا، جایی که پوستهبرخورد میکند.ٔ آسیا ــ اروپا، آمریکای جنوبی، استرالیا و ٔ قارهٔ کف اقیانوس آرام به پوسته٢ــ کمربند اطراف اقیانوس آرام، محلی که پوستهآمریکای شمالی برخورد میکند.ٔ بستر اقیانوس اطلس در حال باز شدن و گسترش است.٣ــ کمربند میانی اقیانوس اطلس، جایی که پوستهنواحی لرزهخیز ایران ٔ روبهرو توجه کنید. نگاهی به به نقشهٔ نواحی لرزهخیر ایران نشان میدهد نقشهکه کمتر منطقهای در کشور ما مصون از زمینلرزه است. نقشۀپهنهبندی خطر لرزهای ایران )مأخذ نقشۀ اصلی: پژوهشگاه بینالمللی زلزله شناسی( سیتانوبلوچستانزاهدانکرمانشیرازفارستهراناصفهانیزدمشهدبیرجندبجنوردخراسان رضویخراسان جنوبیخراسان شمالیدریای خــزربندرعباسبوشهرهرمزگانآذربایجان غربی تبریزرشت ارومیهساریاردبیلآذربایجان شرقیکرج مازندرانالبرزایالماهوازخوزستانقزوینگرگانگلستانچهارمحالوبختیاریشهرکردیاسوجکهگیلویه و بویراحمد مرکزی قماراکهمدان کردستانسنندجکرمانشاهلرستانخرمآبادگیالنسمنانزنجانخلیـــج فــــارس راهنمـادریای عمان

88جدول زمینلرزههای مهم ایران با تلفات زیاد در دورۀ پنجاه سال اخیر ناحیه سال بزرگی)ریشتر( تلفات انسانی )نفر(12225 7/1 1341 زهرا بویین 12000 7/3 1347 بیاض دشت5054 7/1 1351 )فارس )قیر15000 7/8 1357 طبس40000 7/4 1369 رودبار31000 6/6 1382 بمٔ آلپ ــ هیمالیا قرار دارد. ایران در مرکز کمربند زمینلرزههمگرایی صفحات عربستان و اقیانوس هند ــ اوراسیا موجب چین خوردگی و شکستگی باالی سرزمین ایران شده و درنهایت، علت اصلی لرزهخیزی آن منطقه است.بررسیها نشان ٔ باالی 6 ریشتر در ً هر ده سال یک بار زمینلرزهمیدهد که تقریباایران رخ داده است. زلزلههای بویین زهرا، دشت بیاض، طبس، رودبار و بم از زلزلههای مهم و پرتلفات و خسارت بار ایران در ٔ اخیر بودهاند. چند دههفعـالیـت١ـ با توجه به نقشۀ کمربندهای زمینلرزه و آتشفشان، بگوییدهر گروه از کشورهای زیر در کدام یک از کمربندهای زلزله قرار دارند.الف( ایران، ایتالیا، افغانستان ب( شیلی، پرو، آمریکاج( ژاپن، اندونزی، فیلیپین د( ایسلند2ـ الف( با توجه به نقشۀ نواحی لرزهخیز جهان، حداقل 4 ناحیه را نام ببرید که از نظر وقوع زلزله در معرض خطر کمتری قرار دارند. ب( با توجه به نقشۀ لرزهخیزی ایران، چند ناحیۀ در معرض خطر زیاد را نام ببرید.3ـ الف( تفاوت اندازهگیری زمینلرزه با مقیاس ریشتر و مرکالی چیست؟ توضیح دهید . ب( کانون عمقی و سطحی زلزله را تعریف کنید.سیل بهطور معمول، به سرریز شدن ناگهانی و خسارتبار جریان آب از بستر یک رود یا دریاچه و سرازیر شدن آن به خشکیهای پیرامون رودخانه، سیل گفته میشود. سیل جاریشده به سکونتگاهها و زمینهای کشاورزی اطراف رودخانه آسیب میرساند و آنها را تخریب میکند یا در زیر گل و الی مدفون میسازد.سیل در گجرات هند ) 2017 میالدی(؛ در این سیل224 نفر كشته شدند و 113000نفر از طریق عملیات امداد به محلهای دیگری انتقال یافتند0 به سدها و مزارع و دامها نیز خسارتهای زیادی وارد شد.

89آبدهی رود: بهطور کلی به حجم آبی که در زمانی مشخص از یک مقطع معین رود عبور میکند، آبدهی رود )دبی( میگویند که واحد آن مترمکعب بر ثانیه است.ً در طول سال تغییر میکند؛ برای مثال، در کشور ما در زمستان و اوایل بهار با ذوب برف و بارشهای بیشتر، آبدهی رودها معموالآبدهی رودها افزایش پیدا میکند و در فصل خشک کاهش مییابد.ٔ آبدهی آن بیشتر شود، سیل رخ میدهد؛ برای مثال، اگر آبدهی آبدهی رود و سیل: چنانچه حجم آب رودخانه از میانگین سالیانهٔ آن به قدری شدید باشد که جریان آب در آبراهه یک رود به طور میانگین 1000 مترمکعب در ثانیه باشد، چنانچه بارندگی در حوضهاز 1000 مترمکعب در ثانیه بیشتر شود، این رودخانه دچار سیل شده است.بیشتر رودها طی سال یک یا چند بار دچار سیل میشوند ٔ سیلها خسارتبار نیستند. اگر آبدهی رود آنقدر افزایش یابد که از ظرفیت رود فراتر برود و سرریز شود، سیل خسارتبار اما همهمیشود.*( سیل را نمودار مقابل، آبنگار )هیدروگرافدر یك حوضۀ آبخیز نشان میدهد.در این حوضه، حدود 11 ساعت باران باریده )از ساعت 1 بامداد الی 12 ظهر( اما آب جاری شده در رود در نتیجۀ بارش، تا 20 ساعت بعد از شروع بارش )ساعت 1 بامداد( ادامه داشته است. سیل در این رود حدود ساعت )11 )آغاز و حدود ساعت )18 )خاتمه یافته است. اوج آبدهی رود در این سیل حدود ساعت ) '30 : 15 )بوده است. اکنون بگویید سیل چند ساعت پس از شروع بارش آغاز شده است؟دشت سیالبی دشت سیالبی یا بستر سیالبی در واقع زمینهای پست و هموار مجاور رود است که در زمان طغیان رود از آب پوشیده میشود. دشت سیالبی رود در اغلب ایام سال خشک است ولی در زمان وقوع سیالبهای فصلی، جریان آب آن را فرامیگیرد. به همین سبب، سطح دشت سیالبی از رسوبات آبرفتی )رس، شن و قلوه سنگ( پوشیده میشود.در برخی از مناطق ایران در دوره خشک و بدون بارش سال در سطح بستر سیالبی اقدام به کشت محصوالت کشاورزی میکنند.ِ بستر سیالبی رودخانه در دورۀ کم آبی) دورۀ خشک سال( بستر سیالبی رودخانه در دورۀ پرآبی )دورۀ سیل گرفتگی(6055504540353025201510500 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20 22020406080100120بارندگی میلیمتر

90٢ـ شکسته شدن سدها: شکسته شدن ناگهانی سدها در اثر عوامل مختلف چون زمینلرزه، بارش بیش از گنجایش مخزن ٔ سد یا عوامل انسانی دیگر موجب سرریز شدن حجم زیادی از آب میشود که در پشت سد ذخیره شده است. سد، مقاوم نبودن سازههمینامر، باعث سیل در پایین دست میشود.تصویر قبل و بعد از شکسته شدن سد نیداو در کشور لهستانعواملمؤثر در وقوع سیلعوامل طبیعی و انسانی زیر در وقوع سیل دخالت دارند: 1ـ شدت و مدت بارش: در بین عناصر آب و هوایی، حجم بارش و مدت زمان آن نقش مهمی در وقوع سیل دارد.بیشتر سیلها پس از یک بارش شدید و سریع جاری میشوند. برای مثال، بارشی به میزان 20 میلیمتر طی دوساعت، ممکن است سیل ایجاد کند اما همین مقدار بارش اگر در مدت 24 ساعت ببارد، منجر به سیل نمیشود؛ زیرا رودخانه جریان آب حاصل از بارش را بهتدریج تخلیه میکند.سیل تجریش در شمال تهران ـ در مرداد 1366 بهطور ناگهانی در 107 دقیقه 28   میلیمتر باران بارید و سیالب بزرگی در درههای دربند وگالب دره جاری شد. این سیل که از پرتلفاتترین سیلهای كشور بوده است، حدود 300 كشته به جا گذاشت و در طول مسیر خود به خانهها وخودروها خسارات فراوانی واردكرد. ٣ـ ویژگیهای طبیعی حوضۀ رود: هر رود مانند شاخه ٔ های درخت انشعاباتی دارد که به مجموعه ٔ آنها شبکه زهکشی میگویند. کار این شبکه جمع ٔ آوری و تخلیه ٔ آب حاصل از بارش در سطح زمین است. این شبکه زهکشی در منطقهای وسیع قرار ٔ دارد که به آن حوضه آبخیز گفته می ٔ شود. هر قدر حوضه آبخیز یک رود، وسیعتر باشد آبدهی آن نیز بیشتر است. شکل حوضه، شیب ٔ و تعداد انشعابات حوضه نیز رابطه مستقیمی با سیلخیزی رود دارند. حوضههای آبخیز از نظر شکل به سه گروه گرد، دراز و پهن تقسیم میشوند. ٔ هرچه شکل حوضه آبخیز گردتر و شیب آن بیشتر باشد، سیلخیزتر است. به عکس، هرچه حوضه درازتر و کشیدهتر باشد، سیلخیزی آن کمتر است.در حوضههای گرد، مدت زمان کمتری صرف میشود تا آب آبراههها خارج شوند؛ زیرا در حوضههای گرد به علت انشعابات پراکنده

91ٔ رود و جنس و نفوذپذیری البته نوع ناهمواریهای حوضهً رودهایی كه از دشتهای خاک نیز قابلتوجه است. معموالوسیع عبور میكنند، براثر وقوع سیل به سرعت سرریز میشوند. این رودها سكونتگاههای شهری و روستایی را كه در دشتهای هموار استقرار دارند، در معرض خطر آبگرفتگی قرار میدهند.٤ـ دخالتهای انسانی:انسان با دخالتهای نابجا میتواند ٔ موجب وقوع سیل یا تشدید آن شود. موارد زیر از جمله دخالتهای انسانی هستند:الف( احداث سازههای نامناسب در مسیر رودها، مانند ساختن پلهایی با دهانههای تنگ و پایههای زیاد موجب سیل میشوند؛ زیرا در اثنای وقوع سیل، تنهها و شاخههای درختان کنده شده نمیتوانند از دهانههای این پلها عبور کنند و سرانجام باعث سرریز شدن آب و حتی تخریب پلها میشوند. ساختن دیوارههای سیمانی و سنگ چین کردن کنارهها نیز مجرای رود را تنگتر میکند و در زمان وقوع سیل باعث سرریز آن میشود.در این شکل، یک حوضۀ آبخیز با دو انشعاب یا آبراهۀ اصلی نشان داده شده است. خط مقطع قرمزرنگ مرز این دو حوضه را تعیین میکند. مرز حوضه در واقع خطالرأس یا خط تقسیم آب بین حوضههایی است که مجاور هم قرار گرفتهاند. سرشاخه ً ها که طول آنها تقریبا به یک اندازه است، همه جریانها همزمان به خروجی میرسند و موجب سرریز و وقوع سیل میشوند. به عکس در حوضههای کشیده، مدت زمان طوالنیتری سپری میشود تا آب جاری مسافت سرچشمه تا خروجی را طی کند و در نتیجه آب سرشاخهها به تدریج و بهطور متوالی از حوضه تخلیه میشوند.آبراهۀ اصلی آبراهۀ اصلیمصبخط الرأس)خط تقسیم آب(سیل رود گرمه در منطقۀ برازجان، بهمن ۱۳۹۵

92فعـالیـت١ـ سیل چه موقع به وقوع میپیوندد؟ ٢ـ به نظر شما خسارتهای مربوط به هنگام وقوع سیل و بعد از وقوع آن کداماند؟ فهرستی از خسارتهای مستقیم و غیر مستقیم سیل در هر مرحله بنویسید.٣ـ با مراجعه به اخبار روزنامهها یا جستوجو در اینترنت، علل وقوع و خسارتهای ناشی از سیلی را که به تازگی رخ داده است، با ذکر موقعیت جغرافیایی و همراه با تصاویر جمع آوری و در کالس ارائه کنید.۴ـ اگر مساحت سه حوضۀ آبخیز زیر یکسان باشد، استعداد سیلخیزی کدامیک بیشتر است؟ آنها را بهترتیب و با شماره معین کنید.۵ـ در جدول صفحۀ بعد، آمار آبدهی یک رودخانه در مدت یک بارش چند ساعته آمده است. هیدروگراف آنرا ترسیم کنید و نقطۀ اوج سیالب را روی نمودار تعیین نمایید. ابتدا خط میانگین آبدهی رودخانه را 2 مترمکعب در ثانیه رسم کنید. سیل از چه زمانی شروع شده و در چه زمانی خاتمه یافته است؟ مدت زمان وقوع سیل چند ساعت بوده است؟ روی نمودار معین کنید .مسدود شدن دهانۀ پل با تنه و شاخ و برگ درختان موجب سرریز شدن سیل و تخریب پل میشود.ِ تخریب پل در اثر سیالب منطقۀ تنگ کِنشت، استان کرمانشاهب( ریختن زبالههای شهری یا نخالههای ساختمانی موجب تنگتر شدن آبراهه میشود و وقوع سیل را به دنبال دارد.* موجب تشدید سیل میشود؛ زیرا با از بین رفتن ٔ آبخیزٔ دامها در حوضهج( از بین بردن پوشش گیاهی، بوتهکنی یا چرای بیرویه* حاصل از بارش بیشتر میشود.پوشش گیاهی، نفوذپذیری خاک کاهش مییابد و درنتیجه، سرعت روانابخروجی حوضهسرچشمه