คู่มือการเพาะเห็ดเยื่อไผ่ การแปรรูป และกา

ค ่ ู ม ื อ การเพาะเห ็ ดเย ื่อไผ ่ การออกแบบโรงเร ื อนสมาร ์ ทฟาร ์ ม การ ด ู แลร ั กษาการแปรร ู ป และการทา ํ เช ื้ อ โดย นายอาบ ี ดน ี จ ิ เหลา ศ ู นย ์ เร ี ยนร ้ ู การเพาะเห ็ ดทฤษฏ ีใหม ่ จ.ตร ั ง

สารบัญหน้า1.วสัดุในการเพาะเห็ดเยอื่ไผ่1 2.การเตรียมวสัดุเพาะเห็ดเยอื่ไผ่2 3.ข้นัตอนการลงแปลง 5 4.อาหารเสริมในระยะดูแลบาํรุงรักษา 6 5.การดูแลรักษา 6 6.การเกบ็เกี่ยว 7 7.การออกแบบโรงเรือนสมาร์ทฟาร์ม 7 8.การแปรรูปเห็ดเยอื่ไผ่9 9.การทาํเช้ือเห็ดเยอื่ไผ่16

1 1.วสัดุในการเพาะเห ็ ดเยื่อไผ่จากทฤษฏีเห็ดคือเช้ือราและอาหารของเช้ือราคือแป้งและน้าํตาล โดยประเทศไทยเป็นประเทศ เกษตรกรรม ทาํใหเ้รามีเศษเหลือใชท้างดา้นการเกษตรจากพืชอยเู่ป็นจาํนวนมากในส่วนของผนงั เซลลข์องพืชที่เรียกวา่เซลลูโลสน้นัมาจากการเรียงต่อกนัเป็นสายโซ่ของน้าํตาลกลูโคสจนเป็น โครงสร้างของเซลลูโลส โดยน้าํตาลกลูโคสน้นัเป็นน้าํตาลโมเลกลุเดี่ยวที่มีสูตรทางเคมีคือ C6H12O6ซ่ึงสามารถใชเ้ป็นอาหารเล้ียงเช้ือราหรือเห็ดได้การเพาะเห็ดเชิงพานิชยใ์นประเทศไทย นิยมใชข้้ีเลื่อยไมย้างพารามาทาํการเพาะเห็ดอยา่งแพร่หลาย ในการเพาะเห็ดเยอื่ไผ่นิยมใชว้สัดุเหลือใชท้างดา้นการเกษตร ที่มีมากในประเทศไทยเช่นแกลบ เหงา้มนัตน้ขา้วโพดไมส้บัหรือเศษไมจ้ากการทาํสวนเช่น สวนยางพารา สวนปาลม์สวนมะพร้าว สวนไผ่เป็นตน้ในการเลือกใชเ้ศษเหลือใชท้างดา้นการเกษตรของแต่ละพ้ืนที่น้นัมีขอ้พิจารณาใหเ้ลือก3ขอ้ดงัน้ี1.1 ปริมาณ ควรเลือกวสัดุที่มีปริมาณมากหาไดง้่ายในพ้ืนที่1.2ราคาควรมีราคาถูก หรือ หาไดม้าฟรีจะทาํใหป้ระหยดัตน้ทุน 1.3ขนาดควรเป็นขนาดชิ้นเลก็ถา้เป็นขนาดไมช้ิ้นใหญ่จะตอ้งทาํการบดหรือยอ่ย ทาํใหต้อ้งเพิ่ม ตน้ทุนในการผลิต ขนาดของวสัดุเพาะที่เหมาะสมอยทู่ ี่0.5 cm -3 cm เศษเหลือใชท้างดา้นการเกษตร:แกลบ เหงา้มนัตน้ขา้วโพดไมส้บัเศษไมจ้ากโรงงานแปรรูปไม้

2 เศษเหลือใชท้างดา้นการเกษตร:ข้ีเลื่อยข้ีกบ ไมส้บัเศษกิ่งไมจ้ากการทาํสวนป่า เศษเหลือใชท้างดา้นการเกษตร: เศษไมจ้ากสวนไผ่สวนยางพารา สวนปาลม์สวนมะพร้าว 2.การเตรียมวสัดุเพาะเห ็ ดเยื่อไผ่การเตรียมวสัดุในการเพาะเห็ดเยอื่ไผ่จะตอ้งเตรียมวสัดุดงัต่อไปน้ี2.1อาหารหลกั2.2 เช้ือเห็ดเยอื่ไผ่2.3อาหารเสริม (ขณะลงแปลงเพาะเห็ด) 2.4ดินสาํหรับการเคสซิ่ง (Casing)คลุมแปลง 2.5วสัดุใบไมส้าํหรับคลุมแปลง 2.6อาหารเสริมในระยะดูแลบาํรุงรักษา

3 อาหารหลกัอาหารหลกัของเห็ดเยอื่ไผท่ ี่แนะนาํคือข้ีกบไม้,ไมส้บัขนาด0.5 -3 cm และแกลบ โดยวสัดุที่แนะนาํควรมีลกัษะแหง้ ไม่ควรนาํไมส้ดมาลงแปลงเนื่องจากจะเกิดกระบวนการหมกัที่ก่อใหเ้กิด แก๊สมีเทน แก๊สคาร์บอนมอนนอกไซด์หรือแก๊สไข่เน่า ซ่ึงเป็นอนัตรายต่อเช้ือเห็ด ท้งัน้ีวสัดุที่แนะนาํใหใ้ช้: เพื่อเป็นอาหารหลกัคือแกลบ ขีก้บไม ้ และไม ้สับ ท้งัสามอยา่งน้ีใชอ้ยา่ง ไดอยา่งหน่ึงกไ็ด้แต่ถา้จะใหไ้ดผ้ลผลิตดีสุดใหใ้ชร้่วมกนัท้งั3อยา่งร่วมกนั เชื้อเห ็ ดเยื่อไผ่การเลือกใชก้อ้นเช้ือเห็ดเยอื่ไผ่ควรจะเลือกกอ้นเช้ือที่เดินเตม็แลว้มีลกัษณะสีเหลืองทองตลอดท้งักอ้นไม่เช้ือราสีอื่นเจอปน และเลือกกอ้นที่มีอายทุี่เหมาะสมใชก้อ้นเช้ือที่เพิ่งเดินเตม็ไม่เกิน 2 สปัดาห์หากใชก้อ้นที่แก่เกินไป กอ้นจะยวบนิ่มยบุตวัและเช้ือเห็ดจะไม่แขง็แรง ก.กอ้นเช้ือเห็ดเยอื่ไผท่ ี่ยงัไม่พร้อมใช้ข.กอ้นเช้ือเห็ดเยอื่ไผท่ ี่พร้อมใช้

4 อาหารเสริม (ขณะลงแปลง) อาหารเสริมที่ใชใ้นการเพาะเห็ดเยอื่ไผ่ที่ตอ้งเตรียมมีดงัน้ีมูลววัแหง้,ไมไ้ผส่บัแหง้และ น้าํตาล ทรายขาวไม่ฟอกสี ดนิสําหรับการเคสซิ่ง(Casing) คลุมแปลง ดินที่ใชค้ลุมแปลงเพาะเห็ดเยอื่ไผน่้นัแนะนาํเป็นดิน 100 % ซ่ึงสามารถหาซ้ือไดต้ามร้านขายตน้ ไม้ เป็นดินถุงที่เป็นดิน 100 % เช่นดิน ขยุไผ่เป็นตน้

5 วสัดุใบไม ้สําหรับคลุมแปลง ใบไมส้าํหรับคลุมแปลง สาํหรับแปลงในโรงเรือนใหใ้ชใ้บไผแ่หง้เป็นวสัดุคลุม 3.ข้ันตอนการลงแปลง 3.1อาหารหลกั (ช้นัที่1) :ข้ีกบหนา 1 นิ้ว 3.2 เช้ือเห็ดเยอื่ไผ่: หกัเป็นชิ้นขนาดประมาณ 2 x 3 นิ้ว 3.3อาหารเสริม (ขณะลงแปลงเพาะเห็ด) : มูลววัแหง้,ไมไ้ผส่บั, น้าํตาลทรายไม่ขดัสี3.4อาหารหลกั (ช้นัที่2) :ข้ีกบหนา 1 นิ้ว 3.5ดินสาํหรับการเคสซิ่ง (Casing)คลุมแปลง :ดินคลุมหนา 1 cm 3.6วสัดุใบไมส้าํหรับคลุมแปลง :คลุมวสัดุท้งัหมดหนา 1 นิ้ว

6 หลงัจากลงแปลงเสร็จใหท้าํการรดน้าํผสมจุลินทรียส์งัเคราะห์แสง (น้าํ95 ส่วน:จุลินทรีย์3-5 %) รดวสัดุเพาะท้งัหมดจนชุ่มน้าํ ใหไ้ดค้วามช้ืนของวสัดุประมาณ 70 % 4.อาหารเสริมในระยะดูแลบํารุงรักษา จุลินทรียส์งัเคราะห์แสงไดจ้ากกระบวนการหมกัไข่เพื่อใหเ้กิดน้าํสีแดงข้ึน มีความเหมาะสม เนื่องจากมีธาตุไนโตรเจน ที่ไดม้าจากการหมกัโปรตีนจากไข่ท้งัยงัมีฤทธ์ิเป็นกรดใชน้้าํผสมจุลินท รียส์งัเคราะห์แสง เพื่อใหไ้ดน้้าํเพื่อไปใชร้ดแปลงเห็ดผสมจนไหไ้ด้ค่าPh 6 (น้าํ95 ส่วน:จุลินทรีย์3-5 ส่วน)รดสปัดาห์ละคร้ัง 5.การดูแลรักษา KeyParameters สาํคญั ในการเพาะเห็ดเยอื่ไผ่4.1ข้นัตอนการเล้ียงเส้นใย อาหาร+เช้ือเห็ด อุณหภูมิ(30 C +,-5) ความช้ืน (70 %) 4.2ข้นัตอนการเปิดดอก อุณหภูมิ(- 5 C จากเดิม) ความช้ืน (+5-10 % จากเดิม) แสง (รําไร)ยงัไม่มีค่าทางทฤษฏีอากาศ(มีบา้ง) ยงัไม่มีค่าทางทฤษฏี4.3ค่า pH และอาหารเสริม คุมค่า pH 6 (เทียบค่า pH และองคป์ระกอบทางเคมีของน้าํฝน)โดยใชจุ้ลินทรียส์งัเคราะห์แสงเป็น ตวัผสมในการปรับค่าPh 4.4ศตัรูในธรรมชาติกิ้งกือใส้เดือน ปลวก หอยทาก 4.6ความเงีบบสงบปราศจากการรบกวน การเคลื่อนยา้ยการกระทบกระเทือนแปลงเห็ด

7 6.การเกบ ็ เกยี่ว อายขุองดอกเห็ดที่เหมาะสมสาํหรับการเกบ็ดอกตูมเพื่อไปทาํการแปรรูปต่าง ๆ คืออายุ10-12วนัส่วนการเกบ็ดอกบานเพื่อไปทาํการแปรรูปน้นัรอใหด้อกเห็ดเยอื่ไผบ่านในอายปุระมาณ 14วนั โดย ดอกเห็ดเยอื่ไผจ่ะบานตอนเชา้ในเวลา09.00 - 10.00 น. เท่าน้นั7.การออกแบบ และปรับปรุงโรงเรือนสมาร ์ ทฟาร ์ มสําหรับเห ็ ดเห ็ ดเยื่อไผ่เพื่อควบคุม KeyParametersของการเพาะเห็ดเยอื่ไผ่โรงเรือน SmartFarm จึงตอ้งมีอุปกรณ์ควบคุมดงัน้ี

8 หวัขอ้ในการปรับปรุงโรงเรือน SmartFarm สาํหรับการเพาะเห็ดเยอื่ไผ่ระบบควบคุมอุณหภูมิ เพิ่มซาแลนบนหลงัคาอีก1ช้นั ปิดทุกดา้น เพิ่มซาแลนในกรอบสี่เหลี่ยมดา้นในอีก1 ช้นั เพิ่มระบบ Evap ในฝั่งทา้ย1 ตวั เพิ่มประตูในฝั่งหวัอุปกรณ์ตรวจวดัอุณหภูมิของอากาศภายในโรงเรือน ระบบนํา้ระบบน้าํเพื่อต่อไปที่Evap ระบบน้าํเพื่อใหค้วามช้ืนที่ช้นัวางเห็ด+ระบบเติมอาหารเสริม ระบบสเปรยน์ ้าํเพื่อหล่อเยน็ที่หลงัคาโรงเรือน อุปกรณ์ตรวจวดัความช้ืนที่แปลงช้นัวางเห็ด ช้ันวางเพาะเห ็ ด ทาํช้นัวางเพาะเห็ดอีกในแบบเดียวกนัเพิ่มอีก5 ตวัระบบควบคุม และ Mornitoring ทางไกล

9 8.การแปรรูปเห ็ ดเย ื่อไผ่เห็ดเยอื่ไผป่ระกอบดว้ยหลายชิ้นส่วนแต่ละส่วนมีสรรพคุณแตกต่างกนัการแปรรูปเห็ดเยอื่ไผ่สามารถใชแ้ต่ละชิ้นส่วนมาทาํการแปรรูปได้โดยชิ้นส่วนต่าง ๆ จาํแนกไดด้งัน้ี - หมวกดอก -กา้นดอกและวงแหวน -วนุ้ - เปลือกดอก หมวกดอกจะอุดมไปดว้ยธาตุสงักะสีซ่ึงมีคุณสมบตัิในการบาํรุงเสปิร์มของเพศชาย ก ้ านดอกและวงแหวน จะเป็นส่วนที่คนไทยรู้จกัในชื่อของ เยอื่ไผ่ส่วนใหญ่นิยมเอาไปประกอบ อาหารเช่นซุปเยอื่ไผ่ในส่วนน้ีจะเป็นสารโพลีแซคคาร์ไรด์ที่มีชื่อวา่สาร Dictyophorine ซ่ึงมีสร รมคุณในการบาํรุงซ่อมสร้างเส้นประสาท ว ุ้น จะอุดมไปดว้ยโปรตีน ซ่ึงประกอบไปดว้ยสาร Allatoin , Glycolic Acidและ Hyaluronic Acid มีสรรพคุณในการซ่อมสร้างเซลลข์องร่างกาย ช่วยใหรู้้สึกสดชื่น และสามารถช่วยซ่อมขอ้ต่อที่สึก หรอไดส้าํหรับคนในวยัชราและนกักีฬา ท้งัยงัมีคุณสมบตัิในดา้นความงามเมื่อนาํมาเป็น เครื่องสาํอางคป์ระทินผวิ เปลือกดอกยงัไม่ถูกนิยมนาํมาแปรรูป

10 การแปรรูปเห็ดเยอื่ไผส่ามารถจาํแนกออกไดเ้ป็น 2ลกัษณะคือการแปรรูปในช่วงระยะดอกบาน และการแปรรูปในช่วงระยะดอกตูม การเกบ็หมวกดอกและกา้นดอก ตอ้งรอใหเ้ห็ดเยอื่ไผบ่านเสียก่อน แต่การเกบ็วนุ้เห็ดเยอื่ไผจ่ะนิยม ทาํในช่วงเห็ดเยอื่ไผท่ ี่เป็นดอกตูม ซ่ึงจะไดว้นุ้ที่มีคุณภาพและเป็นที่ตอ้งการของตลาด

11 โดยระยะที่เหมาะสมในการเกบ็วนุ้จากดอกตูมเห็ดเยอื่ไผ่ใหท้าํการเกบ็เกี่ยวที่ดอกเห็ดไดอ้ายุ10 - 12วนัจะทาํใหไ้ดว้นุ้ที่มีคุณภาพเป็นที่ตอ้งการของตลาด วธิีการเกบ ็ ว ุ้นเห ็ ดเยื่อไผ่- ทาํการลา้งดอกเห็ดเยอื่ไผใ่หส้ะอาด - ใชม้ีดเปิดเปลือกดอกและขดูเอาเฉพาะวนุ้ระวงัไม่ใหม้ีเศษของสิ่งสกปรกและชิ้นส่วนของดอก เห็ดปนมากบัวนุ้ -การเกบ็รักษาโดยทาํการอบแหง้หรือเกบ็วนุ้ สดในช่องแช่แขง็ (ช่องฟรีส)ของตูเ้ยน็

12 ตวัอยา่งการแปรรูปวนุ้เห็ดเยอื่ไผเ่ป็นครื่องดื่ม ซ่ึงเป็นเครื่องดื่มที่มีคุณสมบตัิไกลเ้คียงกบัซุปไก่สกดัและรังนกแต่เครื่องดื่มเห็ดเยอื่ไผท่าํมาจากเห็ดสามารถใชใ้นตลาดอาหารมงัสวริัติไดด้ว้ย ตวัอยา่งการแปรรูปวนุ้เห็ดเยอื่ไผเ่ป็นครื่องสาํอางค์ซ่ึงสามารถแปรรูปไปเป็นผลิตภณัฑไ์ด้หลากหลายเช่นเซรั่มบาํรุงผวิครีมทาผวิสบู่แชมพูฯลฯ

13 ในส่วนของดอกตูมเห็ดเยอื่ไผห่ลงัจากการขดูวนุ้ออกแลว้ยงันิยมนาํมาทาํเป็นผลิตภณัฑเ์สริม อาหารโดยการนาํดอกตูมมาอบแหง้บดแลว้ใส่ในแคปซูล ทานเพื่อบาํรุงร่างกายโดยเฉพาะ ผลิตภณัฑเ์สริมอาหารสาํหรับเพิ่มสรรมภาพของเพศชายในวยั40ข้ึนไป การอบแห ้ งเห ็ ดเยื่อไผ่ที่นิยมกนัมี3 เทคนิคคือ 1.การอบแห ้ งด ้ วยพลงังานแสงอาทิตย ์(Solar Drying)การอบแหง้ดว้ยเทคนิคน้ีนิยมใชร้่วมกบัตูอ้บพลงังานแสงอาทิตย์ใชร้ะยะเวลาประมาณ 3-4วนัอุณหภูมิในการอบอยทู่ ี่40 -50องศา เซลเซียสข้ึนอยกู่บัความเขม้ของรังสีอาทิตยใ์นแต่ละวนัความช้ืนที่เหลือจากการอบแหง้ที่ดอกเห็ด อยทู่ ี่ประมาณ 15% 2.การอบแห ้ งด ้ วยต ู้อบลมร ้ อน (Hot Air Drying)การอบแหง้ดว้ยเทคนิคน้ีตอ้งมีตูอ้บลมร้อน มีความสะดวกใชเ้วลาส้นั4-5 ชวั่โมงอุณหภูมิในการอบอยทู่ ี่50 - 70องศาเซลเซียส ความช้ืนที่เหลือ จากการอบแหง้ที่ดอกเห็ดอยทู่ ี่ประมาณ 5-10% 3.การอบแห ้ งด ้ วยเทคนิค ฟรีสดราย (Freeze Drying)การอบแหง้ดว้ยเทคนิคน้ีตอ้งมีเครื่องพรีสด ราย ซ่ึงเป็นเทคนิคที่ลงทุนสูงที่สุดใชเ้วลาประมาณ 24 ชวั่โมงอุณหภูมิในการอบอยทู่ ี่-14 องศา เซลเซียส ความช้ืนที่เหลือจากการอบแหง้ที่ดอกเห็ดอยทู่ ี่ประมาณ 3-5%

14 การอบแหง้ในแต่ละเทคนิคน้นั ใชร้ะยะเวลา เงินลงทุน และความช้ืนที่เหลืออยทู่ ี่ดอกเห็ดน้นัแตกต่างกนัการเลือกใชง้านแต่ละแบบข้ึนกบัวตัถุประสงคข์องแต่การใชง้าน เช่นการอบแหง้ เพื่อใหเ้ขา้สู่มาตรฐานของการผลิตสมุนไพรของสาํนกังานอาหารและยา (อย.) น้นัมีค่าควบคุม ความช้ืนอยทู่ ี่ไม่เกิน 10 % เป็นตน้

15 การแปรรูปเห็ดเยอื่ไผไ่ ปในตลาดอาหาร ภาคการท่องเที่ยวโรงแรมและภตัตาคารส่วนใหญ่นิยม การนาํเห็ดเยอื่ไผไ่ ปรังสรรคเ์มนูซ่ึงนิยมใชท้ ้งัดอกตูมและดอกบาน

16 9.การทาํเชื้อเห็ดเยื่อไผ่จากภาพวงจรการทาํเช้ือเห็ดเยอื่ไผ่โดยมีข้นัตอนดงัน้ี-การเลือกดอกเห็ดเยอื่ไผท่ ี่มีอายเุหมาะสม-การทาํอาหารแขง็สาํหรับเล้ียงเช้ือเห็ดเยอื่ไผ่-การตดัชิ้นเนื่อเยอื่ดอกเห็ดไปเล้ียงในอาหารแขง็-การทาํกอ้นเช้ือข้ีเลื่อย

17 9.1การเลือกดอกเห็ดเยอื่ไผท่ ี่มีอายเุหมาะสม น้นัจะเลือกที่ดอกเห็ดมีลกัษณะสมบูรณ์ไม่มีการติด เช้ือหรือปนเป้ืน ลกัษณะลูกกลมโตผลใหญ่เพื่อใชใ้นการเป็นแม่พนัธุ์อายขุองดอกเห็ดที่เหมาะสม อยทู่ ี่ระยะ1-1.5 สปัดาห์หรือดอกเห็ดที่มีอายุ8-10วนั

18 9.2การทาํอาหารแขง็สาํหรับเล้ียงเช้ือเห็ดเยอื่ไผ่ในการทาํอาหารแขง็สาํหรับเล้ียงเช้ือเห็ดเยอื่ไผน่้นัตอ้งมีการเตรียมดอกเห็ดหลินจือใส่ความช้ืนให้ได้70% จากน้นัทาํการหนั่ใหเ้ป็นชิ้นเลก็ๆ ขนาดประมาณลูกเต๋า1x1x1 cm แลว้ทาํการบรรจุขวด ปิดฝาขวดดว้ยสาํลีจากน้นันาํไปน่ึงดว้ยหมอ้น่ึงแรงดนัที่อุณหภูมิ121 C เป็นเวลา 30 นาทีจะได้อาหารแขง็ที่พร้อมสาํหรับการเล้ียงเช้ือเห็ดเยอื่ไผ่ 9.3การตดัชิ้นเนื่อเยอื่ดอกเห็ดไปเล้ียงในอาหารแขง็ทาํการตดัชิ้นเน้ือเยอื่ดอกเห็ดเยอื่ไผ่โดยใชส้ ่วนของกา้นดอกที่อยดู่า้นใน ขนาดของช้ืนเนื่อเยอื่ประมาณ 1x1 cm และทาํการตดัชิ้นเน้ือเยอื่ดว้ยวธิีการปลอดเช้ือใส่ลงไปในขวดอาหารแขง็ที่ได้ เตรียมไวใ้นข้นัตอน 9.2

19 การเดินเช้ือใหว้างในที่ร่ม หา้มโดนแดดที่อุณหภูมิประมาณ 25 -28 C รอประมาณ 45วนัจนเช้ือเดิน เตม็แลว้ค่อยทาํการนาํเช้ือไปใชง้าน

20 9.4การทาํกอ้นเช้ือข้ีเลื่อยเห็ดเยอื่ไผ่เริ่มต้งัแต่กระบวนการทาํกอ้นข้ีเลื่อยบรรจุถุงโดยมีส่วนผสมดงัน้ี -ข้ีเลื่อย100kg -รําละเอียด5 kg - ปูนขาว1 kg -ยปิซมั่0.5 kg - ภูไมท์1 kg -ดีเกลือ200 g -ความช้ืน 70 % ใหท้าํการน่ึงฆ่าเช้ือดว้ยหมอ้น่ึงไอน้าํที่อุณหภูมิ95-100 C เป็นเวลา 6-8 ชวั่โมงจากน้นันาํออกมา จากเตาแลว้ต้งัใหเ้ยน็เป็นเวลา 1คืน หลงัจากที่กอ้นข้ีเลื่ยยพร้อมแลว้ ใหท้าํการใส่เช้ือเห็ดเยอื่ไผท่ ี่ทาํไวใ้นข้นัตอนที่9.3 จากน้นั ปิดสาํลีและปิดกระดาษ บ่มกอ้นไวเ้ป็นเวลาประมาณ 45วนัหรือจนกวา่เช้ือจะเดินเตม็กอ้น ซ่ึงเราจะได้กอ้นเช้ือข้ีเลื่อยเห็ดเยอื่ไผ่เอาไวส้าํหรับลงแปลงเปิดดอกต่อไป