test doc

1 KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS Republika e Kosovës Republika Kosova - Republic of Kosovo Qeveria –Vlada – Government Ministria e Arsimit, Shkencës dhe Teknologjisë Ministarstvo Obrazovanja Nauke i Tehnologije Ministry of Education Science &Technology Korniza Kurrikulare e Arsimit Parauniversitar të Republikës së Kosovës (e rishikuar) Prishtinë, gusht 2016

KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS 2

3 KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS MINISTRIA E ARSIMIT, SHKENCËS DHE TEKNOLOGJISË Këshilli redaktues: Kabineti i Ministrit, MASHT Departamenti për zhvillimin e arsimit parauniversitar, MASHT Divizionit për planprograme dhe tekste shkollore, MASHT Redaktor gjuhësor: Sabit Jaha Radhitja: Gëzim Duzha Ballina: Gëzim Duzha Shtypshkronja: “BLENDI”

KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS 4

5 KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS

KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS 6

7 KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS Fjala e Ministrit Nxënës, mësimdhënës, udhëheqës të arsimit, prindër dhe qytetarë të Republikës së Kosovës, Kam kënaqësinë që, në emër të Ministrisë së Arsimit, Shkencës dhe Teknologjisë të Republikës së Kosovës, të paraqes Kornizën Kurrikulare për arsimin parauniversitar. Ky dokument është rezultat i punës së përkushtuar të ekspertëve të arsimit, vendor e ndërkombëtar. Njëherit, ky dokument ka rol qenësor në promovimin e vizionit te Qeverisë së Republikës së Kosovës për mësimin gjatë gjithë jetës, avancimin e cilësisë në arsim dhe krijimin e një sistemi arsimor të qëndrueshëm dhe në trend me zhvillimet e kërkesat e kohës. Ky verzion i rishikuar i Kornizës Kurrikulare refekton përvojat nga shkollat pilotuese, shqetësimet dhe sfdat e ngritura gjatë zbatimit praktik, vlerësimet e jashtme dhe rekomandimet e ekspertëve të ndryshëm vendor e ndërkombëtar. Gjithashtu, në këtë Kornizë janë shfrytëzuar të dhënat e hulumtimeve dhe të praktikave të mira ndërkombëtare në fushën e arsimit dhe të nxënit. Korniza Kurrikulare e rishikuar e mbështet synimin fllestar që zhvillimi i kompetencave të udhëheqë procesin e zhvillimit të sistemit të kurrikulës dhe të përvojave të mësimdhënies dhe nxënies. Udhëzimet e ofruara në këtë dokument ofrojnë mundësi që nxënësit kosovar të përftojnë njohuri dhe kompetenca për të qenë konkurrent me bashkëmoshtarët e tyre në Evropë e më gjerë. Përdorimi dhe zbatimi me sukses i Kornizës Kurrikulare do të mundëson kalimin nga Kurrikula e bazuar në përmbajtje lëndore në një Kurrikul që promovon dhe mbështetë zhvillimin e kompetencave. Kjo Kurrikul ndihmon nxënësit, të rinjët dhe të rejat, të eksplorojnë dhe kuptojnë botën rreth tyre, të ndërlidhin përvojat e tyre të të nxënit me jetën e vërtetë dhe zhvillojnë kompetenca në nivel të lartë dhe në përputhje me nevojat dhe interesat e tyre. Rishikimi i Kornizës Kurrikulare u bazua në përvojat nga pilotimi i saj në 95 shkolla të vendit. Me këtë rast dëshiroj të falënderoj drejtorët dhe mësimdhënësit e këtyre shkollave, Drejtoritë Komunale të Arsimit, zyrtarët e MAShT dhe të gjithë ekspertët e përfshirë në rishikim dhe fnalizim të këtij dokumenti bazë për zhvillimin dhe avancimin e arsimit në Kosovë. MAShT vlerëson lart përkushtimin e mësimdhënësve në zbatim të Kornizës kurrikulare. Kurrikula paraqet sfda të ndryshme të cilat mund të tejkalohen duke bashkëpunuar me kolegët tjerë të shkollës dhe komunitetin. Mësimdhënësit inkurajohen të vënë në zbatim përvojat dhe ekspertizën e tyre në zbatim të këtij dokumenti. Njëherit, ju sigurojmë se do të keni mbështetjen tonë në vazhdimësi për të zbatuar me sukses Kornizën dhe dokument tjera kurrikulare. Sinqerisht, Prof. dr. Arsim Bajrami

KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS 8 PËRMBAJTJA Vendimi 4 Fjala e Ministrit 7 Shkurtesat 9 Hyrje 10 PJESA I. KORNIZA KURRIKULARE E KOSOVËS-Organizimi,roli dhe funksioni 13 Organizimi, roli dhe funksioni i Kornizës së Kurrikulës 14 Synimi 15 1. Qëllimet në arsimin parauniversitar 15 2. Kompetencat kryesore të të nxënit 16 3. Parimet e Kornizës së Kurrikulës dhe të sistemit të arsimit parauniversitar 25 4. Struktura e arsimit parauniversitar-nivelet formale dhe shkallët kryesore të kurrikulës 29 4.1.Veçoritë e niveleve formale të arsimit parauniversitar dhe relacionet me kurrikulën 30 4.2. Shkallët e kryesore të kurrikulës - roli i tyre në organizimin dhe vlerësimin e punës edukativo-arsimore në shkollë 33 5. Fushat e kurrikulës, lëndët dhe modulet mësimore. 38 6. Kurrikula me bazë shkolle-mësimi me zgjedhje dhe aktivitetet tjera. 45 7. Plani mësimor 47 8. Sistemi i vlerësimit të nxënësve 47 9. Dokumentet që dalin nga Korniza e Kurrikulës 51 PJESA II. ZBATIMI I KORNIZËS KURRIKULARE 55 Sigurimi i një mjedisi të favorshëm në shkollë për zbatimin e kurrikulës 56 Fjalorthi 59 Bibliografa 69 Hartuesit dhe kontribuesit në rishikim 74 Lista e kontaktit 75

9 KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS ShKURTESAT DVSM SWAP IBE IT KK KSNA KSHKK MASHT OECD RN SBASHK Shk SHMN SHPSH TIK UNESCO UNICEF UP Divizioni për vlerësim, standarde dhe monitorim Projekti i qasjes tërësektoriale i BE-së Zyra ndërkombëtare për Arsim e UNESCO-s Teknologji informative Korniza Kurrikulare Klasifkimi Standard Ndërkombëtar i Arsimit (UNESKO) Këshilli Shtetëror i Kurrikulave i Kosovës Ministria e Arsimit, Shkencës dhe Teknologjisë Organizata për Zhvillim dhe Bashkëpunim Ekonomik Rezultatet e të nxënit Sindikata e Bashkuar e Arsimit, Shkencës dhe Kulturës Shkallët e kurrikulës Shkencat Matematiko Natyrore Shkollat për promovimin e shëndetit Teknologjia e informimit dhe komunikimit Organizata e Kombeve të Bashkuara për Arsim, Shkencë dhe Kulturë Fondi për Fëmijë i Kombeve të Bashkuara Universiteti i Prishtinës

KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS 10 hyRJE Nevojat për ndryshim të kurrikulës Sektori i arsimit në Kosovë karakterizohet për përpjekje të vazhdueshme për t`u reformuar në të gjithë nënsektorët, që trajtojnë sfdat kryesore të rritjes së pjesëmarrjes në arsim dhe përmirësimin e cilësisë. Gjatë dekadës së fundit janë miratuar akte të shumta ligjore e nënligjore, janë ndërtuar shumë shkolla dhe janë themeluar institucione të reja arsimore. Në vazhdimësi ka pasur përpjekje për zhvillimin e kurrikulave dhe hartimin e sigurimin e teksteve të reja shkollore. Me gjithë arritjet në reformat arsimore mbeten edhe shumë sfda me të cilat duhet përballur. Për të zbatuar politikat e reja në arsimin parauniversitar duhet punuar në drejtim të rritjes së numrit të mësuesve të aftësuar, duhet siguruar mjetet mësimore cilësore si dhe hapësirë të mjaftueshme me qëllim të përfshirjes së gjithë fëmijëve/të rinjve në shkollim. Për shkak të lëvizjeve demografke fshat – qytet, sidomos në dekadat e fundit, statistikat tregojnë se shkollat fllore dhe të mesme të ulëta, në zonat rurale dhe urbane, nuk janë të populluara njëtrajtësisht (shkollat urbane janë të mbingarkuara, ndërsa shkollat rurale janë gjysmë të zbrazëta). Në këtë kontekst shumë shkolla në zonat urbane punojnë ende në dy ndërresa (turne), që nënkupton klasa të ngarkuara dhe mosqëndrim tërditor në shkollë. Për përkujdesjen dhe zhvillimin për fëmijërinë e hershme vazhdon të ketë mungesë të mësuesve/edukatorëve të kualifkuar e të aftësuar për arsimin parashkollor. Kjo ndikon në cilësinë e edukimit të këtyre grupmoshave. Rritja e përfshirjes së nxënësve në shkollim, përmirësimi i shkallës së mbarimit të shkollimit dhe të drejtat e barabarta gjinore do të varen nga përmirësimi i cilësisë në arsim, nga sigurimi i shpërndarjes së barabartë të burimeve dhe nga eliminimi i shkaqeve për ndërprerjen e shkollimit nga ana e fëmijëve që vijnë nga familjet e varfëra dhe grupet e margjinalizuara të shoqërisë. Sfdat me të cilat ballafaqohet shoqëria kosovare: • Nevoja për ndërtimin e një shoqërie të dijes: Për shkak të zhvillimeve të shpejta shkencore, teknologjike dhe shoqërore, mundësia për të zgjeruar dijen është e madhe. Sot, dija konsiderohet kapitali më i rëndësishëm për gjenerim të ideve të reja dhe të mirëqenies. Për shkak të mundësisë së pakufzuar të marrjes së informatave dhe nevojës për t’u ballafaquar me kontekste dhe sfda të reja të një shoqërie të dijes, në shkollë nxënësit duhet ndihmuar që krahas kompetencave të përgjithshme për jetë dhe punë, të zhvillojnë edhe kompetencat adekuate për qasje dhe përpunim të informatave në mënyrë të pavarur. • Integrimi në epokën digjitale: Shoqëria e dijes gjeneron dije e zhvillim, por zhvillohet edhe vetë në kontekstin e epokës së teknologjisë digjitale. Për t’u integruar me sukses në ekonominë digjitale, nxënësve iu nevojiten komptetenca digjitale. Prandaj, krahas njohurive themelore që ftohen nga shkrim-leximi dhe

11 KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS numërimi, sistemi aktual i arsimit nënkupton vetëdijesimin mbi zhvillimin dhe funksionalizimin e kompetencave digjitale. Megjithatë, vetëm njohuritë dhe shkathtësitë digjitale nuk mjaftojnë për të krijuar personalitete komplekse, sepse forcën kryesore të botës edhe në epokën digjitale, e përbëjnë njerëzit dhe vlerat themelore që ata promovojnë. • Rritja e ndërvarësisë dhe e lëvizshmërisë: Në saje të ndikimit të aspekteve të ndryshme të globalizimit (për shembull, në sferën e komunikimit, të kapitalit, të udhëtimit, të arsimit, të kulturës, të migrimit, të stilit të jetesës), të gjitha vendet e botës sot janë gjithnjë e më të ndërvarura. Ndërvarësia e botës së sotme, si dhe zhvillimet e reja në tregun e punës kërkojnë sigurimin e parakushteve për lëvizje dhe konkurrencë të suksesshme të të rinjve në tregun vendor dhe ndërkombëtar. Kjo ka ndikim edhe në identitetin individual dhe kolektiv dhe në perceptimin: “universale” apo “ndërkombëtare”, krahasuar me atë që konsiderohet tradicionale, lokale, shtetërore dhe kombëtare. Sot, të rinjtë, më shumë se kurdoherë më parë, duhet të jenë të pajisur me dije e shkathtësi për të qenë në gjendje të përballen me ndryshimet e shpejta e të paparashikueshme, që po ndodhin në botë. Krizat ekonomike dhe fnanciare, përhapja e sëmundjeve ngjitëse, terrorizmi ndërkombëtar, ndryshimet klimatike janë sfda me të cilat po ballafaqohet bota bashkëkohore. • Të mësuarit për të jetuar së bashku: Paraqet një ndër sfdat kryesore në një botë të hapur dhe të ndërvarur, përfshirë menaxhimin konstruktiv të dallimeve, zgjidhjen paqësore të konfikteve, tolerancën, respektin për vetveten, respektin për të tjerët, mirëkuptimin ndërkulturor si dhe komunikimin efektiv. Për Kosovën, si shoqëri shumetnike, “të mësuarit për të jetuar së bashku” është një sfdë dhe prioritet, kur merret parasysh procesi i integrimit në Bashkimin Evropian, ku Kosova synon të marrë pjesë aktive. Kjo përfshin promovimin e vlerave dhe të praktikave që kanë të bëjnë me gjithëpërfshirjen, vizionin ndërkulturor, qytetarinë demokratike dhe të drejtat e njeriut në kontekstin e jetës publike, profesionale dhe private. • Zhvillimi i qëndrueshëm: Në një botë gjithnjë e më të globalizuar, ku cilësia e jetës në tokë, për brezat e tanishëm dhe të ardhshëm, është e kërcënuar, nxënësit duhet të pajisen me dije, me shkathtësi dhe me qëndrime për t’u kujdesur me përgjegjësi për mjedisin e krijuar nga natyra dhe nga dora e njeriut, në mënyrë që t’u shmangen shpërdorimit të burimeve dhe praktikave të tjera të papërgjegjshme. Kjo kërkon që të rinjtë të vetëdijesohen jo vetëm për parimet dhe përvojat e kohezionit shoqëror dhe gjithëpërfshirjes, por edhe se si të luftohen varfëria, margjinalizimi, diskriminimi dhe padrejtësia në mënyrë sa më efektive. • Diaspora dhe mërgata: Lëvizjet e mëdha të popullsisë së Kosovës (emigrimet dhe rimigrimet) dhe rritja e vazhdueshme e diasporës dhe e mërgatës, në kushtet e një komunikimi dinamik (në veçanti shumëmedial), si në rrafsh global (me synimet kah konsolidimi i kompetencës ndërkulturore), ashtu edhe brenda njësisë kulturore/etnike konkrete (konsistenca në rrafshin identitar/kombëtar dhe integrimet në këtë fushë) imponojnë një qasje e angazhim më kompleks e më komplementar për diasporën dhe mërgatën. Në këtë kontekst të rinjtë/të rejat e Kosovës identifkohen jo vetëm me të qenët

KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS 12 në fokus më të zgjeruar, por edhe si bërës/subjekte të ndërveprimeve kulturore e arsimore në rrafshet Kosovë-diasporë/ mërgatë dhe anasjelltas. Përballja me sfdat e lartpërmendura kërkon një reformë të plotë të kurrikulës për arsimin parauniversitar, sigurimin e kushteve dhe mbështetjen e nevojshme për zbatimin e saj. Hapi i parë në reformimin e arsimit parauniversitar është hartimi i Kornizës së Kurrikulës, që vendos themelet për ngritjen e cilësisë dhe barazisë në shërbimet arsimore për të gjithë nxënësit. Kjo nënkupton ndërlidhjen e sistemit të arsimit me synimet dhe reformat aktuale arsimore me sistemet më të zhvilluara.

13 KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS KORNIZA KURRIKULARE Organizimi, roli dhe funksioni1

KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS 14 Organizimi, roli dhe funksioni i kornizës kurrikulare Korniza Kurrikulare (KK) përbëhet nga tërësi dokumentesh dhe masash të përcaktuara për zbatimin e saj. Këto dokumente ndahen në dy pjesë kryesore: • Pjesën konceptuale, që është vetë Korniza Kurrikulare dhe • Pjesën zbatuese - që e përbëjnë dokumentet shoqëruese, të cilat mundësojnë zbatimin e KK-së në nivel të sistemit arsimor duke përcaktuar qartë pritshmërinë nga nxënësit, nga mësuesit dhe nga shkollat. Roli dhe funksioni i këtyre dokumenteve do të zbërthehet në kapitullin VI – Komponenti operativ i dokumentit. Me Kornizën Kurrikulare, si dokument bazë i arsimit, rregullohet sistemi i arsimit parauniversitar në Republikën e Kosovës. Me këtë dokument përcaktohen: - Qëllimet e arsimit parauniversitar, realizimi i të cilave obligon të gjitha institucionet arsimore dhe aktorët tjerë pjesëmarrës në procesin edukativ në Republikën e Kosovës. - Kompetencat kryesore, të cilat duhet të zhvillohen dhe arrihen nga të gjithë nxënësit deri në përfundim të shkollimit të mesëm të lartë. - Parimet kryesore për të udhëhequr procesin e hartimit dhe të zbatimit të Kurrikulës në Republikën e Kosovës. - Nivelet formale dhe proflet e arsimit nga perspektiva e reformës së Kurrikulës. - Fushat Kurrikulare dhe lëndët mësimore, fushëveprimin e tyre nëpër shkallët kurrikulare dhe minimumin e kohës së ndarë për secilën fushë gjatë një shkalle kurrikulare. - Hierarkinë e dokumenteve kurrikulare, përfshirë funksionin, përmbajtjen dhe çështjet qenësore që duhet të trajtohen në kuadër të dokumenteve të ndryshme që e përbëjnë tërësinë e Kurrikulës. - Parimet, llojet, kohën dhe mënyrën e vlerësimit të paraparë me Kurrikul. - Orientimet për hartimin e materialeve të reja të mësimdhënies dhe nxënies. - Rolin e shkollës në funksion të zbatimit të Kurrikulës.

15 KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS Synimi Me Kornizën kurrikulare synohet që fëmijët dhe të rinjtë/ të rejat e Kosovës të përgatiten për t`u përballur me sfdat e shekulli XXI dhe të gjenerojnë dije të reja konkurruese në mënyrë aktive për tregun global të punës. Korniza kurrikulare rregullon sistemin e arsimit parauniversitar të Kosovës. 1. Qëllimet e arsimit parauniversitar Në Kornizën Kurrikulare të Arsimit Parauniversitar parashihet që qëllimet e arsimit te të rinjtë/ të rejat të arrihen nëpërmjet zhvillimit të dijes, të shkathtësive, të qëndrimeve dhe të vlerave që i kërkon shoqëria demokratike. Kjo u mundëson të rinjve të jenë qytetarë aktivë dhe të përgjegjshëm, të përballen në mënyrë konstruktive me dallimet dhe sfdat si dhe të respektojnë të drejtat e tyre dhe të drejtat e të tjerëve. Arsimi në Kosovë nxënësve do t’u krijojë kushte për zhvillim të pavarur, në mënyrë që të përmbushin jetën e tyre personale dhe të kontribuojnë në ndërtimin dhe mirëqenien e shoqërisë kosovare. Në këtë kontekst, qëllimet e arsimit janë: • kultivimi i identitetit personal, kombëtar, i përkatësisë shtetërore e kulturore • promovimi i vlerave të përgjithshme kulturore dhe qytetare • zhvillimi i përgjegjësisë ndaj vetes, ndaj të tjerëve, ndaj shoqërisë dhe ndaj mjedisit • aftësimi për jetë dhe për punë në kontekste të ndryshme shoqërore e kulturore • zhvillimi i ndërmarrësisë dhe përdorimi i teknologjisë për zhvillim të qëndrueshëm • aftësimi për mësim gjatë gjithë jetës. Arsimi do t’u mundësojë nxënësve që të kuptojnë, të respektojnë dhe të kultivojnë traditat kombëtare dhe të komunitetit ku jetojnë, të vlerësojnë traditat e familjes, të kultivojnë dhe të kontribuojnë në pasurimin e trashëgimisë së tyre kulturore, të rajonit ku jetojnë dhe më gjerë. Nxënësit do të aftësohen që të shfrytëzojnë në mënyrë kreative/krijuese dijen dhe shkathtësitë e tyre në situata të ndryshme dhe kontekste të reja; të angazhohen në mënyrë individuale dhe në bashkëpunim me të tjerët në identifkimin dhe zgjidhjen e problemeve si dhe të ushtrojnë shkathtësitë për mendim të pavarur dhe kritik. Nxënësit do të përkrahen që të zhvillojnë përgjegjësinë për veten dhe për të tjerët, për pasojat e veprimeve personale, si dhe në vetëdijesimin për rëndësinë dhe përgjegjësinë për ndërmarrjen e iniciativave. Ata gjithashtu do të përkrahen të zhvillojnë përgjegjësinë për mjedisin në kontekst të vetëdijesimit për arsim për zhvillim të qëndrueshëm.

KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS 16 Nxënësit do të përkrahen që të zhvillojnë vetëbesimin dhe motivimin pozitiv, si dhe të shfrytëzojnë të drejtat e tyre. Ata do të përkrahen që të kultivojnë kërshërinë e tyre si dhe qëndrimin pozitiv ndaj së ndryshmes, në kuptim të ideve, fenomeneve, personave, kulturave etj. Arsimi do t’u mundësojë nxënësve të kontribuojnë me tërë potencialin e tyre në ndërtimin dhe mirëqenien e shoqërisë kosovare, duke zhvilluar njëkohësisht pavarësinë e tyre individuale dhe aftësinë për të ndërtuar jetën që ata i përmbush personalisht. Qëllimet e përgjithshme të arsimit janë të integruara në rezultatet e përcaktuara të të nxënit, në përmbajtjet mësimore dhe duhet të jenë në kulturën e përditshme të shkollës. Për realizimin e tyre obligohen të gjitha institucionet arsimore dhe aktorët e tjerë që janë pjesëmarrës në procesin edukativo-arsimor të Republikës së Kosovës. 2. Kompetencat kryesore të të nxënit Kompetencat përfshijnë një sistem të integruar dhe koherent të njohurive, shkathtësive dhe të qëndrimeve të aplikueshme dhe të transferueshme, të cilat do t`u ndihmojnë nxënësve që të ballafaqohen me sfdat e epokës digjitale, të ekonomisë së tregut të lirë dhe të bazuar në dije, në një botë të marrëdhënieve të ndërvarura. Kompetencat e parapara me Kornizën e Kurrikulës rrjedhin nga qëllimet e përgjithshme të arsimit parauniversitar dhe përcaktojnë rezultatet kryesore të të nxënit, të cilat duhet t’i arrijnë nxënësit në mënyrë progresive dhe të qëndrueshme gjatë sistemit të arsimit parauniversitar. Këto kompetenca janë1 : • Kompetenca e komunikimit dhe e të shprehurit • Kompetenca e të menduarit • Kompetenca e të mësuarit • Kompetenca për jetë, për punë dhe për mjedis • Kompetenca personale • Kompetenca qytetare 1 Kompetencat kryesore të arsimit të Kosovës janë të bazuara dhe të ndërlidhura me tetë Kompetencat Kryesore Evropiane për Nxënie Tërëjetësore (Kornizën Referuese Evropiane).

17 KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS Në tabelën e mëposhtme mund të shihet se si kompetencat kryesore zbërthehen më tutje dhe se si ato ndërlidhen mes vete për të dhënë rezultatin në fund të shkollimit parauniversitar. Kompetencat kryesore Rezultati përfundimtar 1. Kompetenca e komunikimit dhe e të shprehurit o Komunikim i drejtë në gjuhën amtare o Komunikimi nëpërmjet gjuhëve të huaja o Të shprehurit kulturor nëpërmjet simboleve, shenjave dhe shprehjeve të tjera artistike o Komunikimi nëpërmjet teknologjisë informative o Angazhimi dhe kontributi për dialog produktiv o Respektimi i rregullave të komunikimit o Dhënia dhe pranimi i informatës kthyese në mënyrë konstruktive o Shprehja e tolerancës dhe bashkëndjesisë në komunikim o Inicimi i veprimeve konstruktive Komunikues efektiv 2. Kompetenca e të menduarit o Kompetencat matematikore dhe kompetencat themelore në shkencë dhe në teknologji o Kompetencat digjitale o Të kuptuarit, të analizuarit, të gjykuarit, të sintetizuarit o Zhvillimi i mendimit abstrakt o Marrja e vendimeve të bazuara në informacione të verifkuara o Lidhja e vendimeve me pasojat o Vlerësimi dhe vetëvlerësimi o Zgjidhja e problemeve Mendimtar kreativ dhe kritik 3. Kompetenca e të mësuarit o Mësimi për të mësuar/nxënë – vetorganizimi i të nxënit o Njohja, gjetja dhe shfrytëzimi i instrumenteve dhe metodave të të mësuarit/nxënit o Zotërimi i mirëflltë i leximit, i shkrimit, i matematikës, i shkencës, i teknologjisë së informacionit e komunikimeve o Identifkimi dhe përpunimi i informacioneve në mënyrë të pavarur, efektive dhe të përgjegjshme o Mësimi në ekip dhe shkëmbimi i përvojave pozitive Nxënës i suksesshëm

KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS 18 4. Kompetenca për jetë, për punë dhe për mjedis o Paraqitja më e mirë e vetvetes gjatë prezantimit duke trasmentuar zotësitë që posedon o Punë e pavarur dhe si pjesë e ekipeve punuese o Organizim dhe udhëheqje e aktiviteteve mësimore dhe shoqërore o Dëshmim i shkathtësive ndërmarrëse, i njohurive për planifkim të punës, i shfrytëzimit racional të kohës o Zotërim i aftësive për menaxhim të konfikteve dhe vlerësim të rreziqeve o Ndërmarrje e veprimeve të pavarura dhe të përgjegjshme o Angazhim për mbrojtjen dhe zhvillimin e mjedisit Kontribues produktiv 5. Kompetenca personale o Dëshmim i të njohurit të vetes dhe të tjerëve o Dëshmim i vetëbesimit o Menaxhim i emocioneve dhe i stresit o Shfaqje e bashkëndjesisë për të tjerët o Dëshmim i aftësive për të bërë jetë të shëndoshë o Bërja e zgjedhjeve të përgjegjshme për shëndetin personal Individ i shëndoshë 6. Kompetenca qytetare o Kompetenca të raporteve ndërpersonale, ndërkulturore dhe shoqërore o Mirëkuptim dhe respektim i dallimeve ndërmjet njerëzve o Tolerancë dhe respekt për të tjerët o Përgjegjësi për çështje dhe interesa të përgjithshme publike dhe pjesëmarrje e përgjegjshme qytetare o Përkrahje dhe nisje e ndryshimeve të dobishme për jetën personale, për tërë shoqërinë dhe për mjedisin Qytetar i përgjegjshëm

19 KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS Kompetenca e komunikimit dhe e të shprehurit (“Komunikues efektiv”) Me qëllim që fëmijët dhe të rinjtë/të rejat të zhvillohen si personalitete, të mësojnë dhe të marrin pjesë aktive në shoqëri, është me rëndësi që t’i kuptojnë porositë që u drejtohen dhe të shprehen në mënyrë adekuate nëpërmjet gjuhëve, simboleve, shenjave, kodeve dhe formave artistike. Për të komunikuar në mënyrë efektive, nxënësi përkrahet që të shfrytëzojë në mënyrë të pavarur, kritike dhe kreative/krijuese mjetet dhe mundësitë e komunikimit dhe të të shprehurit. Rezultatet e të nxënit për Kompetencën e Komunikimit dhe e të Shprehurit (“Komunikues efektiv”) Në fund të arsimit të mesëm të lartë, nxënësit duhet të jenë në gjendje: - të komunikojnë dhe të shprehen nëpërmjet gjuhëve, simboleve, shenjave dhe kodeve; - të fasin, të dëgjojnë, të lexojnë e të shkruajnë dhe të shprehen në gjuhën amtare dhe në (së paku) një gjuhë tjetër të huaj; - të angazhohen dhe të kontribuojnë në dialog të respektueshëm dhe produktiv; - të japin dhe të pranojnë informata kthyese në mënyrë konstruktive dhe kreative; - të respektojnë rregullat e përgjithshme të komunikimit/ndërveprimit dhe njëkohësisht të jenë kreativë; - të përdorin programet e TIK-ut gjatë procesit të nxënies dhe kryerjes së detyrave shkollore; - të përdorin TIK-un dhe mediet në mënyrë efektive dhe të përgjegjshme si mjete të rëndësishme të informimit, të komunikimit dhe të ndërveprimit në epokën digjitale.

KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS 20 Kompetencën e të menduarit (“Mendimtar kreativ dhe kritik”) Qasja në njohuri dhe përpunimi i tyre në mënyrë të pavarur, efektive dhe me përgjegjësi është shumë e rëndësishme për të nxënë, për të marrë vendime dhe veprime për të zgjidhur probleme në mënyrë të vetëdijshme për ndikimin dhe pasojat e tyre. Duke pasur parasysh kompleksitetin e shoqërisë dhe ekonomisë së sotme, të bazuar në dije, menaxhimi i dijes është bërë kompetencë thelbësore për shekullin XXI. Megjithatë, përveç aftësisë për të identifkuar dhe për t’iu qasur informatës/burimit të njohurisë së caktuar, nxënësit kanë nevojë të zhvillojnë edhe kapacitete për t’iu qasur njohurive në mënyrë kritike, kreative dhe ndërvepruese. Rezultatet e të nxënit për Kompetencën e të menduarit, (“Mendimtar kreativ dhe kritik”) Në fund të arsimit të mesëm të lartë, nxënësit duhen të jetë në gjendje: - të identifkojnë, të lokalizojnë dhe t’i qasen informatës së duhur; - të përpunojnë në mënyrë kritike informatën (të analizojnë, të sintetizojnë, të organizojnë, të shfrytëzojnë dhe të zbatojnë); - të zbatojnë njohurinë në kontekst të zgjidhjes së problemit nëpërmjet veprimeve të përshtatshme; - të gjykojnë drejt, në bazë të analizës dhe sintezës paraprake të fakteve dhe situatave; - të ilustrojnë me mjete konkrete të menduarit abstrakt; - të vlerësojnë mundësitë e ndryshme dhe të marrin vendime të drejta; - të lidhin vendimet e tyre me pasojat në mënyrë të përgjegjshme; - të vlerësojnë cilësinë e informatave, rëndësinë e tyre dhe vlerën kundrejt qëllimit për të cilin nevojiten informatat e caktuara; - të vetëvlerësojnë paraqitjen vetjake krahas rezultateve të pritura; - të menaxhojnë informatat në mënyrë kritike, kreative/krijuese dhe të përgjegjshme; - të bëjnë zgjidhjen e problemeve në nivelin e caktuar të vështirësisë.

21 KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS Kompetenca e të mësuarit (“Nxënës i suksesshëm“) Meqenëse dinamika e zhvillimeve në shoqëri, shkencë, teknologji dhe ekonomi është shumë e shpejtë, nuk mund të pretendohet që të gjitha njohuritë, shkathtësitë e aftësitë e nevojshme të arrihen nëpërmjet shkollimit. Prandaj, në shkollë pritet që nxënësve t`u jepet një bazë e mirë e arsimimit dhe përgatitje për nxënie tërëjetësore. Për një “nxënës të suksesshëm” i gjithë staf i shkollës angazhohet të kultivojë/nxisë vazhdimisht kërshërinë e natyrshme të nxënësve dhe interesimin për të nxënë si dhe të zhvillojë kompetencën për të mësuar/nxënë. Ai po ashtu duhet të vetëdijesohet për rëndësinë e respektimit të stileve të ndryshme të nxënies së nxënësve dhe përdorimit të strategjive efektive mësimore. Rezultatet e të nxënit për Kompetencën e të mësuarit (“Nxënës i suksesshëm“) Në fund të arsimit të mesëm të lartë, nxënësit duhet të jenë në gjendje: - të kuptojnë dhe të çmojnë nevojën për mësim gjatë tërë jetës; - të demonstrojnë shkathtësi funksionale në shkrim-lexim, në matematikë, në shkenca, në TIK dhe në situata të përditshme; - të njohin përparësitë dhe dobësitë e tyre dhe stilet e strategjitë e preferuara të të nxënit; - të mbështesin njohuritë e reja mbi përvojat paraprake dhe t’i shfrytëzojnë ato; - të vendosin dhe të prioritetizojnë qëllimet e tyre të të nxënit; - të ndjekin përparimin e vet dhe të bëjnë ndërhyrjet e nevojshme për t`u përmirësuar në mënyrë të vazhdueshme; - të kultivojnë motivimin e tyre për mësim; - të mësojnë duke shfrytëzuar teknologjinë elektronike; - të kërkojnë dhe të shfrytëzojnë këshillat, informatat dhe përkrahjen kur është e nevojshme; - të ndërmarrin iniciativa, të vlerësojnë rreziqet dhe të përballen me vështirësitë në të nxënë; - të menaxhojnë burimet që i kanë, kohën, njerëzit dhe mjedisin e tyre në mënyrë produktive dhe të përgjegjshme; - të bashkëpunojnë me të tjerët, në procesin e të nxënit; - të veprojnë në mënyrë të pavarur dhe të përgjegjshme; - të vlerësojnë në mënyrë kritike punën e tyre duke iu referuar qëllimeve fllestare.

KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS 22 Kompetenca për jetë, për punë dhe për mjedis (“Kontribues produktiv”) Nxënësit duhet të përgatiten për të jetuar dhe për të punuar në një botë shumë të ndërvarur dhe për t’u ballafaquar me ekonominë konkurruese globale. Qytetarit të shekullit XXI i duhet kompetenca për jetë, punë dhe mjedis për t`u përballur me rrethana dhe sfda të paparashikueshme, si dhe kapacitete për t`i shfrytëzuar mundësitë që i ofrohen për përparim personal, shoqëror e mjedisor. Për të zhvilluar këtë kompetencë nxënësit përkrahen që të kuptojnë në mënyrë të plotë ndërvarësinë ndërmjet fenomeneve ekonomike, politike dhe kulturore të shoqërisë lokale dhe globale. Te ata/ato të kultivohet orientimi drejt së ardhmes, ndërmarrësisë dhe motivimi i vazhdueshëm për të përmbushur objektivat. Njëkohësisht, duke e pasur parasysh arsimin për zhvillim të qëndrueshëm, nxënësit përgatiten që të ballafaqohen me preokupime mjedisore, ekonomike dhe sociale. Rezultatet e të nxënit për Kompetencën për jetë, për punë dhe për mjedis, (“Kontribues produktiv”) Në fund të arsimit të mesëm të lartë, nxënësit duhet të jenë në gjendje: - të prezantojnë veten me shkrim dhe me gojë, duke përpiluar CV (biografnë) në formatet e kërkuara; - të zotërojnë kompetencat e nevojshme për situatat e ndryshme jetësore dhe shtigjet e ndryshme të karrierës; - të hulumtojnë dhe t’u qasen mundësive relevante për arsimim, përgatitje profesionale dhe për këshillim; - të manifestojnë shkathtësi organizative, aftësi për të marrë iniciativa dhe për punë ekipore; - të planifkojnë dhe të menaxhojnë projekte për të arritur objektiva të caktuara (udhëheqje, delegim, analizë, komunikim, raportim, vlerësim, monitorim, mentorim); - të identifkojnë dhe të vlerësojnë burimet e nevojshme (p.sh. kohën, mjetet fnanciare, burimet njerëzore); - të tregojnë feksibilitet, kreativitet, kapacitet për t’iu përshtatur rrethanave të reja dhe përgjegjshmëri gjatë realizimit të një detyre; - të manifestojnë vetiniciativë; - të demonstrojnë ndjenjën e solidaritetit dhe të garës së drejtë gjatë realizimit të detyrave të caktuara.

23 KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS Kompetenca personale (“Individ i shëndoshë”) Për të zhvilluar kompetencën personale, nxënësit përgatiten që në mënyrë efektive dhe konstruktive të inkuadrohen në jetën familjare, shoqërore dhe të punës. Në këtë kontekst, nxënësit përkrahen që të vetëdijesohen për veten dhe të kenë vetëbesim, por njëkohësisht të jenë të hapur dhe të kenë besim te të tjerët. Rezultatet e të nxënit për Kompetencën personale (“Individ i shëndoshë”) Në fund të arsimit të mesëm të lartë, nxënësit duhet të jenë në gjendje: - të demonstrojnë vetëbesim dhe shkathtësi personale e ndërpersonale; - të njohin përparësitë dhe dobësitë e tyre, të përparojnë tutje duke u mbështetur në përparësitë e tyre dhe të punojnë për kapërcimin e dobësive/mangësive; - të njohin dhe të menaxhojnë emocionet e tyre; - të bashkëpunojnë dhe të bashkëndiejnë me të tjerët; - të njohin, të respektojnë dhe të çmojnë kulturën e tyre si dhe vlerat, besimet dhe kulturat e të tjerëve; - të fakin paragjykimet dhe të bëjnë kompromise në raste të caktuara; - të menaxhojnë stresin, traumat dhe të zgjidhin konfiktet ndërpersonale në mënyrë konstruktive; - të kuptojnë dhe t’u përmbahen kodeve të sjelljes në situata të ndryshme; - të kuptojnë mënyrën e jetës së shëndetshme; - të bëjnë zgjedhje dhe të marrin vendime të informuara lidhur me shëndetin, dietat dhe ushtrimet; - të ndjekin planet personale të jetesës dhe të vlerësojnë nëse i kanë arritur qëllimet e synuara dhe në çfarë niveli; - të veprojnë në mënyrë të pavarur dhe të përgjegjshme, të vetëdijshëm për pasojat e veprimeve të veta.

KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS 24 Kompetenca qytetare (“Qytetar i përgjegjshëm”) Të mësuarit për të jetuar së bashku trajtohet si sfda kryesore e botës së sotme dhe të së nesërmes. Qytetaria shtetërore sot plotësohet me aspektin shumë të rëndësishëm të “qytetarisë globale”. Kjo kompetencë siguron që nxënësit të jenë në gjendje të veprojnë si qytetarë të përgjegjshëm, duke marrë parasysh kontekstin e ngushtë dhe të gjerë. Rezultatet e të nxënit për Kompetencën qytetare (“Qytetar i përgjegjshëm”) Në fund të arsimit të mesëm të lartë, nxënësit duhet të jenë në gjendje: - të kuptojnë mjedisin e tyre shoqëror, në nivel lokal, shtetëror dhe më të gjerë dhe mënyrën e funksionimit të tij (p.sh. strukturën, kulturën, shprehitë, rregullat dhe pritshmëritë); - të mbështesin të drejtat e njeriut si bazë e demokracisë; - të kuptojnë dhe të ushtrojnë të drejtat e tyre si dhe të njohin e të respektojnë të drejtat e të tjerëve; - të vlerësojnë diversitetet dhe të demonstrojnë tolerancë, mirëkuptim, respekt dhe qëndrim të hapur ndaj dallimeve; - të menaxhojnë dhe të zgjidhin konfiktet në mënyrë konstruktive dhe të paanshme; - të marrin pjesë në proceset demokratike të vendimmarrjes në të gjitha nivelet (p.sh. në familje, në shkollë, në komunitet lokal/aktivitete të lagjes, si dhe në proceset e politikave lokale dhe shtetërore); - të demonstrojnë vlerat dhe parimet e të drejtave të njeriut në jetën e përditshme (p.sh. respekti i dinjitetit personal, luftimi i paragjykimeve dhe diskriminimit të të gjitha llojeve; luftimi i varfërisë dhe i margjinalizimit; promovimi i barazisë gjinore); - të tregojnë interes për çështjet publike dhe të kontribuojnë në zgjidhjen e problemeve në nivel shkolle dhe komuniteti; - të mbrojnë mjedisin natyror dhe artifcial dhe të kontribuojnë për zhvillim të qëndrueshëm.

25 KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS 3. Parimet e Kornizës Kurrikulare dhe të sistemit të arsimit parauniversitar Korniza kurrikulare është e ndërtuar mbi parime që vlejnë për tërë sistemin e arsimit parauniversitar. Ato sigurojnë koherencën dhe konsistencën e këtij sistemi. Parimet janë referenca për hartimin e kurrikulave bërthamë dhe të të gjitha dokumenteve të tjera të kurrikulare (shih hierarkinë e dokumenteve të kurrikulës në kapitullin: Dokumentet që dalin nga Korniza Kurrikulare). Parimet për zhvillimin dhe zbatimin e Kornizës Kurrikulare janë: Gjithëpërfshirja Ky parim i referohet të drejtës së secilit fëmijë dhe të ri për qasje dhe përfshirje të barabartë në arsimim cilësor. E udhëhequr nga ky parim, Korniza Kurrikulare ofron zgjidhje të modifkueshme për t’i trajtuar dallimet e nxënësve në procesin e mësimnxënies dhe nevojat e tyre të veçanta, duke kontribuar që çdo fëmije\nxënësi t’i ofrohet mundësia që të shpalosë vlerat individuale, të ndjehet i pranuar, i vlerësuar dhe të përftojë maksimalisht nga procesi mësimor. Në këtë kontekst, Korniza Kurrikulare promovon: a) mjedis mësimor që mundëson qasje, akomodim dhe mbështetje për të gjithë nxënësit; b) promovimin e nxënies dhe pjesëmarrjen aktive në procesin mësimor për të gjithë nxënësit, përfshirë nxënësit me nevoja të veçanta, talentët, gjenitë dhe ata me vështirësi në të nxënë; c) të nxënit që refekton përvojat dhe informacionet paraprake të nxënësve; interesimet, potencialet, mundësitë, nevojat dhe stilet e të nxënit të tyre; d) planifkim të mësimdhënies duke marrë parasysh nevojat, përvojat dhe stilet e ndryshme të mësimnxënies se secilit nxënës; e) përfshirjen aktive të nxënësve në përzgjedhjen dhe planifkimin e përvojave të të nxënit, duke qenë të vetëdijshëm për rëndësinë e tyre dhe për të qenë në gjendje për të vetëvlerësuar rezultatet vetjake të të nxënit. Realizimi i mundësive të lartpërmendura siguron përmirësimin e vijueshmërisë në shkollë dhe nivelin e arritjes së nxënësve.

KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS 26 Zhvillimi i kompetencave Korniza kurrikulare përcakton qartë kompetencat, të cilat shoqëria dhe ekspertët arsimorë i konsiderojnë të domosdoshme për të gjithë qytetarët e Republikës së Kosovës. Kompetencat refektohen nëpërmjet rezultateve të të nxënit, që pritet të arrihen në mënyrë progresive dhe të vazhdueshme nga të gjithë nxënësit me përfundimin e shkollës së mesme të lartë. Ndërsa në Kurrikulat Bërthamë (KB), kompetencat refektohen nëpërmjet një sistemi të Rezultateve të të Nxënit (RN), që duhen të arrihen nga të gjithë nxënësit në periudha të ndryshme të shkollimit. Qasja e zhvillimit të kompetencave siguron: (a) mundësi të barabarta për të gjithë nxënësit për nxënie bazuar në nevojat individuale, (b) vlerësim të drejtë të nivelit të arritjes së kompetencave nga nxënësi, dhe (c) vlerësim të saktë të cilësisë së arsimit që ofrohet në nivel vendi, komune apo shkolle. Përcaktimi i rezultateve të pritura, që duhet të arrihen nga të gjithë nxënësit në periudha të ndryshme të shkollimit, njëkohësisht mundëson edhe akreditimin e programeve të ndryshme arsimore, që ofrohen në kuadër të arsimit joformal. Me këtë njëkohësisht mundësohet edhe lëvizshmëria ndërmjet arsimit formal dhe joformal, nëpërmjet procesit të njohjes së dijes paraprake, me të cilën do të përftojë dukshëm arsimimi i të rriturve dhe format e tjera të arsimit joformal. Mësimdhënia dhe të nxënit e integruar dhe koherent/të ndërlidhur Korniza kurrikulare promovon të nxënit holistik (të plotë/tërësishëm), që refekton ndërlidhjet dhe ndërvarësitë e natyrës dhe të botës së krijuar nga njeriu me dijen dhe informacionin që nxënësit kanë për to. Në këtë kontekst, kurrikula do të përfshijë: (a) rekomandime të qarta për planifkimin e përvojave mësimore për të mbështetur nxënësit përgjatë tërë sistemit të arsimit parauniversitar drejt zotërimit të kompetencave të përcaktuara dhe (b) kriteret e vlerësimit për të konstatuar saktësisht nivelin e arritjes së nxënësve në periudha të caktuara kohore. Për të mundësuar një qasje të tillë, korniza kurrikulare parasheh: • Promovimin e të nxënit të integruar nëpërmjet fushave kurrikulare, në kuadër të të cilave përmbajtja lëndore është e ndërlidhur me çështjet ndërkurrikulare dhe kontribuon në zhvillimin e kompetencave (për shembull, integrimi i shkencave natyrore dhe integrimi i

27 KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS shkencave shoqërore në nivelin e arsimit fllor dhe të mesëm të ulët); • Ndërlidhjen ndërmjet fushave të ndryshme kurrikulare në funksion të një procesi holistik dhe të shumanshëm mësimor, duke u mundësuar nxënësve konfrmimin e ndërlidhjes së të gjitha aspekteve të procesit mësimor, të të gjitha përvojave mësimore në kuadër të fushave të ndryshme kurrikulare. • Ndërlidhjen ndërmjet aspekteve konceptuale dhe dimensioneve praktike, si zbatimi i dijes dhe shfrytëzimi i shkathtësive, i qëndrimeve dhe i vlerave të caktuara në kontekst të zgjidhjes së problemeve praktike dhe reale të jetës së përditshme. • Promovimin e ndërlidhjes ndërpërmbajtësore me qëllim të promovimit të edukimit për zhvillim të qëndrueshëm. • Integrimin e risive, që refektojnë zhvillimet në sferën shoqërore, ekonomike, kulturore apo të shkencës në funksion të arsimit për zhvillim të qëndrueshëm. • Perspektivën e të nxënit gjatë gjithë jetës: Kurrikula do t’u mundësojë nxënësve të përgatiten që të ballafaqohen me sukses në jetën e tyre të përditshme me sfdat e vazhdueshme dhe me mundësitë që ofron një shoqëri e dijes dhe e të nxënit, duke u kushtuar vëmendje të veçantë: mësimit për të nxënë, zotësisë për vlerësimin dhe procedimin efektiv e të ndërgjegjshëm të informacionit, të nxënit elektronik dhe aftësisë për shfrytëzimin e teknologjive të epokës digjitale (si: teknologjia e komunikimit dhe e informimit, të nxënit elektronik, si mënyrë e të menduarit dhe e të vepruarit, vetëdijesimi për mediet, shkathtësitë proaktive jetësore). Autonomi dhe feksibilitet në nivel shkolle Me kornizën kurrikulare rregullohen qartë normat e autonomisë dhe të feksibilitetit në nivel shkolle. Kjo ka të bëjë me mundësinë dhe përgjegjësinë e staft të shkollës për: • Hartimin e planit vjetor të punës dhe shfrytëzimin feksibil të kohës mësimore duke mundësuar organizimin e orëve mësimore mbi minimumin e përcaktuar me KK për fusha kurrikulare, respektivisht lëndë mësimore si planifkimin e orëve të mësimit plotësues, shtues, planifkimin e aktiviteteve ekstrakurrikulare (jashtëkurrikulare), e formave të mësimdhënies interaktive, mjeteve mësimore dhe çështjeve të tjera në kontekstin e mësimdhënies dhe nxënies holistike dhe zhvillimit të kompetencave. •  Planifkimin dhe shfrytëzimin e pjesës zgjedhore të kurrikulës, përfshirë mundësinë për: (a) rritjen e fondit të orëve në kuadër të fushave përkatëse kurrikulare dhe (b) zhvillimin dhe zbatimin e elementeve plotësuese kurrikulare për të përmbushur nevojat dhe interesat e veçanta të nxënësve si dhe për të refektuar rrethanat në të cilat shkolla përkatëse vepron. Përgjegjësia dhe llogaridhënia Korniza kurrikulare, krahas promovimit të autonomisë dhe feksibilitetit në nivel shkolle, parasheh edhe vendosjen e një mekanizmi të qartë të llogaridhënies për tërë hierarkinë e sistemit të arsimit. Përgjegjësia dhe llogaridhënia i referohen si procesit të zbatimit të kornizës së kurrikulës ashtu dhe sistemit të arsimit në tërësinë e tij.

KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS 28 Gjatë procesit të zbatimit të kurrikulës, vëmendje e veçantë do t’i kushtohet edhe krijimit të një kulture të vlerësimit të vazhdueshëm, që nënkupton idenë që ndjekja e progresit në zbatimin e kërkesave të kurrikulës të bëhet pjesë normale e funksionimit të shkollave. Në suaza të këtij procesi, kuadri mësimor, kuadri drejtues i shkollave dhe autoritetet komunale të arsimit do të përfshihen në një proces të vazhdueshëm të mbledhjes dhe analizës së të dhënave, dokumentimit të sfdave dhe zgjidhjeve drejt një paraqitjeje më të mirë në përmbushjen e kërkesave të kurrikulës dhe ngritjes së cilësisë së arsimit. Në këtë kontekst, zbatimi i kurrikulës shtetërore në nivel shkolle bëhet përmes: • Angazhimit aktiv të shkollës në një proces të vazhdueshëm të përmirësimit të përvojave të mësimdhënies dhe të të nxënit drejt ngritjes së nivelit të arritjeve të nxënësve; • Angazhimit të shkollave dhe komunave në një proces të vazhdueshëm të mbledhjes dhe analizës së të dhënave, dokumentimit të sfdave dhe zgjidhjeve drejt përmbushjes së kërkesave të kurrikulës shtetërore; • Monitorimit, mbështetjes, raportimit dhe llogaridhënies.

29 KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS 4. Struktura e arsimit parauniversitar - nivelet formale dhe shkallët kryesore të kurrikulës Roli i niveleve formale dhe shkallët kryesore të kurrikulës në organizimin e punës edukativoarsimore në shkollë Struktura e arsimit në Kosovë është në harmoni me Klasifkimin Standardit Ndërkombëtar të Arsimit si në tabelën e mëposhtme: Nivelet sipas KSNA 1 Nivelet Formale të Arsimit Parauniversitar në Kosovë2 Mosha Arsimimi i të rriturve/Arsimimi gjatë tërë jetës në shkallë të gjerë (formal dhe joformal) 23/24+ KSNA 6 Arsimi pasuniversitar 23/24+ KSNA 5 Arsimi universitar KSNA 4 Niveli 5 Sipas Kornizës Kombëtare të Kualifkimeve Arsimi passekondar jouniversitar 18 + KSNA 3 Niveli 4 Kornizës Kombëtare të Kualifkimeve Arsimi i mesëm i lartë Gjimnazi klasa X-XII Shkollat profesionale (klasat X-XII) 15-17 Niveli 3 Kornizës Kombëtare të Kualifkimeve Arsimi i mesëm i lartë Shkollat profesionale (klasat X-XI) 15-16 Shkollat profesionale KSNA 2 Arsimi i mesëm i ulët Klasat VI-IX 11-14 KSNA 1 Arsimi fllor Klasat I-V 6-10 KSNA 0 Klasa përgatitore 5-6 Edukimi parashkollor lindje-5 Nëpër nivele formale të arsimit, nxënësit në mënyrë koherente përgatiten për mësim gjatë tërë jetës dhe për botën e punës në epokën e dijes dhe të digjitalizimit. Krahasuar me Kornizën e Kualifkimeve, korniza e kurrikulës u referohet vetëm 4 niveleve formale të arsimit dhe 5 niveleve të kualifkimeve. Me këtë ofrohet një bazë e mirë, një platformë e cila në të njëjtën kohë është dritare e hapur drejt arsimimit gjatë tërë jetës dhe arsimimit të të rriturve. Prandaj, në të gjitha shkallët dhe fushat e kurrikulës do të theksohen mundësitë që u ofrohen nxënësve për të arritur kualifkimet kombëtare të bazuara në Kornizën Kombëtare të Kualifkimeve. 1 Klasifkimi Standardi Ndërkombëtar i Arsimit. 2 Tri pjesët e fundit nuk janë pjesë të arsimit parauniversitar. Matura

KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS 30 4.1. Veçoritë e niveleve formale të arsimit parauniversitar dhe relacionet me kurrikulën Edukimi parashkollor Edukimi parashkollor paraqet nivelin e parë të edukimit, gjatë të cilit fëmijët edukohen në familjet e tyre ose/dhe në institucione parashkollore që nga (mosha 0 - 3 dhe mosha 3-5 vjeç). Pjesë e këtij niveli është edhe klasa përgatitore (mosha e fëmijëve 5-6 vjeç) që mund të organizohet në institucionet parashkollore ose/dhe në klasa përgatitore. Edukimi parashkollor mbështetet në standardet e zhvillimit dhe të nxënit në fëmijërinë e hershme 0-6 vjeç, standarde të cilat mbështesin dhe nxisin zhvillimin optimal të fëmijëve. Mosha parashkollore paraqet një periudhë të zhvillimit të shpejtë fzik, njohës, emocional dhe social të fëmijëve. Duke pasur parasysh rëndësinë e kësaj periudhe të zhvillimit në vendosjen e një baze të mirë për të nxënit gjatë gjithë jetës, ekspozimi i fëmijëve ndaj proceseve elementare të të nxënit do të fokusohet në nxitjen e kërshërisë së tyre për veten, për shoqërinë, për natyrën, dijen, kulturën dhe për teknologjitë e reja. Synim i punës edukative në këtë periudhë është edhe stimulimi/nxitja i kreativitetit dhe entuziazmit për qasje ndaj përvojave të reja dhe përballjes me situata reale jetësore. Gjatë këtij niveli të edukimit, fëmijët përkrahen në zhvillimin e shkathtësisë komunikuese në gjuhën amtare në situata të thjeshta të përditshmërisë, në zhvillimin e vëmendjes së tyre dhe aftësive të përqendrimit si dhe në zhvillimin e shkathtësive themelore sociale, njohëse, kreativitetit si dhe në zhvillimin e koncepteve themelore matematikore. Vëmendje e veçantë gjatë kësaj faze i kushtohet zhvillimit fzik nëpërmjet aktiviteteve fzike dhe përvojave që rrisin vetëdijen e fëmijëve për nevojën e mbrojtjes së mirëqenies së tyre fzike si dhe kujdesit për shëndetin dhe sigurinë. Realizimi i procesit edukativ në nivelin e edukimit parashkollor, që përfshin moshën e fëmijëve 0-6 vjeç, bëhet në mënyrë të integruar. Klasa përgatitore Fëmijët në klasën përgatitore në shkollë dhe në institucionet parashkollore, ndihmohen për krijimin e përvojës edukative për ambientim/përshtatje në një formë të sistemuar të të nxënit nëpërmjet lojës-punës-mësimit. Realizimi i procesit edukativo-mësimor bëhet në mënyrë të integruar, i ndërlidhur me punën dhe jetën e përditshme të fëmijëve, duke ua mundësuar që ta kuptojnë drejt marrëdhënien e tyre me mjedisin natyror dhe me mjedisin e krijuar nga njeriu. Në klasën përgatitore (mosha 5-6 vjeç), fëmijët përveç shkathtësive e shprehive sociale, krijojnë bazat themelore të të nxënit, që përfaqësojnë elementet themelore të leximit, të shkrimit dhe të veprimeve me numra, me çka rritet gatishmëria e tyre për shkollim fllor dhe për jetë.

31 KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS Arsimi fllor (klasat I - V) Në këtë nivel, përvojat mësimore në shkollë kontribuojnë për kalimin gradual nga të nxënit përmes lojës në të nxënit më të sistemuar të nxënësve. Puna edukativo-arsimore përqendrohet në përvetësimin e shkrim-leximit themelor, matematikës elementare, njohjes së mjedisit natyror e shoqëror të rrethinës, elementet e edukimit estetik dhe fzik në kontekstin e vendosjes së një baze të shëndoshë për zhvillimin njohës, socio-emocional dhe motorik. Kujdes i veçantë i kushtohet zhvillimit të personalitetit të fëmijës dhe qëndrimit pozitiv të tij për të nxënit që ndihmon zhvillimin e shprehive themelore për, “mësimin për të nxënë”. Realizimi i procesit mësimor bëhet në mënyrë të integruar, duke mundësuar që marrëdhënia e fëmijëve me mjedisin natyror dhe me mjedisin e krijuar nga njeriu të kuptohet në mënyrë sa më të plotë. Në këtë nivel të arsimit, krahas arsimit të përgjithshëm nxënësit me talente mund të vijojnë shkollat artistike. Shkollat artistike themelohen dhe funksionojnë në bazë të kurrikulave dhe legjislacionit përcjellës të veçantë për to. Në këto shkolla nxënësit marrin bazat elementare, orientuese për drejtime të ndryshme artistike. Arsimi i mesëm i ulët (klasat VI-IX) Arsimi i mesëm i ulët i përgatit nxënësit që me sukses të përballen me sfda të reja dhe ndihmon zhvillimin e tyre intelektual (njohës), fzik, personal, social dhe moral. Dëshira e tyre për të nxënë, duhet të motivohet më tutje për të siguruar që dija, shkathtësitë, vlerat dhe qëndrimet e zotëruara në këtë nivel të bëhen bazë e qëndrueshme për të nxënë edhe në nivelet më të larta të arsimit. Në këtë nivel duke e plotësuar shkrim-leximin themelor, i cili përvetësohet në nivelin paraprak të shkollimit, nxënësit përkrahen që në mënyrë graduale ta përforcojnë atë, duke e bërë funksional dhe të qëndrueshëm përgjatë tërë jetës në aspekte të ndryshme: të informacionit, kulturës, shkencës dhe teknologjisë. Kjo në thelb nënkupton të nxënit për t’iu qasur informatës në mënyrë efkase dhe efektive, për të vlerësuar atë në mënyrë kritike e me kompetencë dhe për ta shfrytëzuar në mënyrë të saktë dhe kreative. Krahas plotësimit të shkrimit-leximit themelor, në këtë nivel duhet përkrahur nxënësit në zhvillimin e aspekteve vizuale/pamore dhe digjitale të të nxënit. Aspekti vizual/pamor i referohet përgatitjes së nxënësve për të deshifruar, për të interpretuar dhe për të zbuluar mostrat dhe modelet e dijes si dhe për të shfrytëzuar imagjinatën vizuale për komunikimin e ideve. Ndërkaq, aspekti digjital ndihmon efkasitetin e shfrytëzimit të kohës dhe kreativitetin në të shprehurit dhe komunikimin e ideve, gjetjen dhe shfrytëzimin e burimeve të shumta të informacionit gjatë procesit mësimor (bibliotekat elektronike, uebfaqet e ndryshme shkencore, mediet e besueshme etj.), sistemimin dhe ruajtjen e materialeve dhe detyrave mësimore në formën elektronike, kalkulimet e shpejta dhe të sakta etj.

KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS 32 Kurrikula në këtë nivel pasurohet duke i vënë nxënësit para një spektri më të gjerë të përvojave të të nxënit (p.sh. kombinimi i qasjeve konceptuale dhe praktike; të menduarit abstrakt dhe veprimet e kontekstualizuara, kontakti me realitetin konkret dhe virtual), në mënyrë që ata të ndihmohen në identifkimin e preferencave/parapëlqimeve dhe fushave të interesimit e të interesit të tyre. Në arsimin e mesëm të ulët nxënësit përgatiten më thellësisht edhe për orientim në karrierë duke u përkrahur me mentorë/këshilltarë profesionalë. Krahas arsimit të përgjithshëm nxënësit me talente mund të vijojnë shkollat artistike. Shkollat artistike themelohen dhe funksionojnë në bazë të kurrikulave dhe legjislacionit përcjellës të veçantë për to. Në këto shkolla nxënësit thellojnë më tutje njohuritë dhe shkathtësitë në drejtime të ndryshme artistike. Arsimi i mesëm i lartë (klasat X-XII, gjimnazet dhe shkollat profesionale) Arsimi i mesëm i lartë është proces më i gjerë/nivel, më i thelluar dhe më i specializuar i të nxënit. Në këtë nivel duhet pasur parasysh: a) zhvillimin e përgjithshëm dhe profesional të nxënësve b) orientimin e nxënësve për studime akademike, për kualifkime profesionale (përfshirë arsimin pas sekondar jouniversitar) dhe/apo inkuadrimin në tregun e punës, si dhe c) nevojën për t`i përgatitur ata për të nxënë gjatë gjithë jetës. Në këtë nivel, në shkollat e përgjithshme (gjimnazet), dhe në shkolla profesionale, procesi i përvetësimit të njohurive/dijeve dhe zhvillimit të shkathtësive, vlerave dhe qëndrimeve bazohet në nevojën për përgatitjen e të rinjve për të marrë përgjegjësinë për jetën e tyre, për të marrë pjesë si qytetarë aktivë dhe kompetentë në zhvillimet shoqërore dhe për t’u inkuadruar me sukses në tregun e punës. Prandaj, nxënësit i nënshtrohen një procesi më sfdues të përvetësimit të dijeve, zhvillimit të potencialit të tyre intelektual, emocional, fzik dhe moral. Llojet e gjimnazeve Në nivelin e arsimit të mesëm të lartë do të ketë tri lloje të gjimnazeve: Gjimnaz të shkencave shoqërore dhe gjuhësore, Gjimnaz të shkencave natyrore, dhe Gjimnaz të specializuar (artistik, matematikor, gjuhësor, teknik etj.) Gjimnazet e specializuara themelohen në bazë të nevojave dhe prioriteteve shoqërore dhe shtetërore. Mënyra e themelimit dhe kurrikula e tyre përcaktohet me legjislacion përcjellës të veçantë. Shkollat profesionale – drejtimet dhe proflet e shkollave profesionale rregullohen me kurrikulën bërthamë të arsimit profesional.

33 KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS Arsimi passekondar jouniversitar Arsimi passekondar jouniversitar është nivel i shkollimit pas shkollës së mesme të lartë dhe kandidatët duhet të jenë mbi moshën 18 vjeç. Në sistemin ndërkombëtar të klasifkimit të arsimit, sistemohet në nivelin KSNA 4. Në Kosovë, ky lloj i shkollimit ofrohet nga institucionet e shkollave të mesme teknike, nga shkollat e larta profesionale, por edhe nga institucionet e arsimit universitar. Bazuar në Kornizën Kombëtare të Kualifkimeve, diplomat e ftuara për këtë nivel të arsimimit janë të nivelit 5 të kualifkimeve, të cilat shërbejnë për të dalë në treg të punës, ose për t’u rikualifkuar për punë të caktuar2. Kandidatët që tregojnë sukses të lartë në këtë nivel të arsimit, ftojnë të drejtën për t’u regjistruar në studimet universitare edhe pa e arritur minimumin e kërkuar në testin e maturës. 4.2. Shkallët kryesore të Kurrikulës - roli i tyre në organizimin dhe vlerësimin e punës edukativo-arsimore në shkollë Korniza kurrikulare është e strukturuar në gjashtë shkallë kryesore, të cilat paraqesin periudhat me karakteristika të përbashkëta për sa i përket zhvillimit të fëmijëve dhe kërkesave të kurrikulës. Ato përbëhem prej një, dy ose tre viteve/klasëve. Për secilën shkallë përcaktohen kërkesat standarde të progresit të të nxënit, organizimi i përvojave mësimore, qasja dhe kriteret e vlerësimit për kompetencat e caktuara në këtë dokument. Strukturimi dhe organizimi i kurrikulës sipas shkallëve kryesore të kurrikulës mundëson: o respektimin e karakteristikave të periudhave të ndryshme zhvillimore të fëmijëve dhe të rinjve me rastin e përcaktimit të qëllimeve specifke dhe kompetencave që duhen zotëruar nga fëmijët; o respektimin e ritmeve individuale të nxënësve drejt zotërimit të kompetencave të parapara për shkallë të caktuara të kurrikulës; o sigurimin e një qartësie më të madhe në artikulimin e hartimin/shprehjen e rezultateve të pritura të të nxënit përgjatë shkallëve të kurrikulës si pika referuese për planifkimin dhe organizimin e punës edukativo-arsimore në nivel shkolle; o sigurimin e udhëzimeve specifke për organizimin e punës edukativo-arsimore gjatë shkallëve të Kurrikulës, me theks të posaçëm në metodat e punës dhe format e vlerësimit; o rritjen e llogaridhënies dhe përgjegjësisë së shkollës dhe autoriteteve lokale të arsimit për cilësinë e arsimit që ofrohet në nivel shkolle. 2 Kompetencat kryesore të arsimit të Kosovës janë të bazuara dhe të ndërlidhura me tetë Kompetencat Kryesore Evropiane për Nxënie Tërëjetësore (Kornizën Referuese Evropiane).

KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS 34 Klasifkimi Standard Ndërkombëtar i Arsimit Nivelet formale të arsimit parauniversitar Shkallët kryesore të kurrikulës KSNA 3 Arsimi i mesëm i lartë Klasa XII Shkalla 6: Konsolidim dhe specializim Arsimi i mesëm i lartë Klasat X-XI Shkalla 5: Zhvillim themelor i përgjithshëm dhe profesional KSNA 2 Arsimi i mesëm i ulët Klasat VIII-IX Shkalla 4: Përforcim dhe orientim Arsimi i mesëm i ulët Klasat VI-VII Shkalla 3: Zhvillim i mëtejmë dhe orientim KSNA 1 Arsimi fllor Klasat III-V Shkalla 2: Përforcim dhe zhvillim Arsimi fllor Klasat I-II Shkalla 1 Përvetësim themelor KSNA 0 Klasa përgatitore Edukimi parashkollor Shkalla përgatitore Edukimi në fëmijërinë e hershme Shkalla përgatitore - Edukimi në fëmijërinë e hershme Kjo shkallë përfshin periudhën e fëmijës prej lindjes deri në klasën përgatitore (grupmoshën 0 deri 3 vjeç dhe grupmoshën prej 3 deri në 5 vjeç). Gjatë kësaj shkalle, fëmijët nëpërmjet lojës, përkrahen në zhvillimin e hershëm personal, përfshirë: o zhvillimin e aftësisë për të komunikuar në gjuhën amtare nëpërmjet aktiviteteve që ndihmojnë artikulimin e drejtë të fjalëve, pasurimin e fjalorit dhe ushtrimin e aftësisë për të dëgjuar të tjerët; o zhvillimin e njohjes si të menduarit, zgjidhja e problemeve, kuptimi i koncepteve, procesimi i informatës dhe inteligjencën e përgjitshme. o zhvillimin fzik, ushtrimin e koordinimit të lëvizjeve trupore, zhvillimin e forcës, të ekuilibrit, muskujve, koordinimin sy-dorë dhe aftësimin për manipulim me objekte të ndryshme të përdorimit ditor; o vetëdijesimin gradual për veten, për të tjerët dhe për mjedisin që e rrethon; o zhvillimin e aftësive për të respektuar rregullat, për të dalluar të drejtën nga e gabuara dhe për të dalluar veprimet që lejohen prej atyre që janë të ndaluara; o nxitjen dhe aftësimin për t’u angazhuar në mënyrë aktive në aktivitete praktike, për të vlerësuar rreziqet dhe për të respektuar rregullat elementare të higjienës dhe sigurisë. Shkalla 1 - Përvetësim themelor Kjo shkallë përfshin klasën përgatitore, klasën I dhe klasën II. Në këtë shkallë, për fëmijët, vendoset baza për të nxënit sistematik ndërsa procesi edukativo-arsimor përqendrohet në:

35 KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS o njohjen dhe të kuptuarit e të drejtave, obligimeve dhe përgjegjësive të fëmijëve në familje, klasë, në shkollë dhe në komunitet; o përvetësimin e elementeve themelore të shkrim-leximit në gjuhën amtare dhe të veprimeve me numra; o mësimin fllestar të gjuhës angleze; o hulumtimin/njohjen-eksplorimin e mjedisit në mënyrë më sistematike; o përmbushjen e detyrave të caktuara, duke respektuar afatet e përcaktuara kohore; o pjesëmarrjen individuale, dhe si pjesë e një grupi, gjatë përvojave të ndryshme të të nxënit. Shkalla 2 - Përforcim dhe zhvillim Kjo shkallë përfshin klasat III, IV dhe V. Në këtë shkallë nxënësit duhet të përkrahen për të konsoliduar të arriturat themelore në lexim, shkrim, komunikm dhe teknika të të nxëni, si bazë për zhvillim të mëtejmë. Në këtë shkallë fëmijët u nënshtrohën sfdave si në vijim: o përdorimit të drejtë të gjuhës amtare dhe të gjuhës angleze në komunikim verbal dhe me shkrim; o përdorimit të drejtë të simboleve dhe operacioneve; o shpalosjes së fushave të reja të dijes dhe thellimit të informacioneve; o zhvillimit të aftësive për të menduar, për të strukturuar dhe për të orientuar zgjidhjen e problemeve; o të kuptuarit e përgjegjësisë për vetveten, për të tjerët dhe për mjedisin; o zgjerimi të burimeve të informacionit; o kultivimit të pavarësisë vetjake në planifkimin dhe realizimin e detyrave; o ndërlidhjes së dijes teorike me problemet praktike; o zhvillimit të qëndrimit pozitiv ndaj vetes dhe ndaj të tjerëve; o zhvillimit të qasjes kritike të zgjidhjes së problemeve. Shkalla 3 - Zhvillim i mëtejshëm dhe orientim Kjo shkallë përfshin klasat VI dhe VII. Gjatë kësaj etape synohet thellimi i njohurive/dijeve në kuadër të fushave kurrikulare, duke siguruar një bazë fllestare për orientim akademik, profesional  dhe në karrierë. Në këtë shkallë nxënësit përballen me sfdat për: o zhvillimin e të menduarit abstrakt dhe kompleks (p.sh. shkathtësive të larta intelektuale), që është i nevojshëm për të njohur botën dhe veten si dhe për zgjidhje të problemeve; o kultivimin e interesimit për njohje më të thellë të vetes, të tjerëve dhe mjedisit natyror e shoqëror; o zhvillimin e shkathtësive për vetëvlerësim; o zhvillimin e shkathtësive për komunikim efektiv, përfshirë edhe kodet matematikore dhe

KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS 36 shkencore; o zgjerimin e mundësive për komunikim verbal dhe të shkruar në gjuhën e tyre amtare, në gjuhën angleze dhe në gjuhën e dytë të huaj apo në njërën nga gjuhët e mjedisit; o zhvillimin e përgjegjshmërisë për pjesëmarrje aktive në jetën shoqërore dhe për mbrojtje të mjedisit. Shkalla 4 - Përforcim dhe orientim Kjo shkallë përfshin klasat VIII dhe IX. Gjatë kësaj shkalle synohet që nxënësit të   orientohen në karrierë duke i pasur parasysh mundësitë e ndryshme. Ata ballafaqohen me sfda që kanë të bëjnë me: o shfrytëzimin e burimeve të informacionit dhe qasjes kritike ndaj të dhënave të ndryshme; o zhvillimin e interesit për jetën publike nëpërmjet përfshirjes së drejtpërdrejtë në aktivitete të ndryshme jashtëshkollore; o çështje të ndryshme që lidhen me tema nga jeta reale përmes projekteve që do t’u mundësojnë konsolidimin e dijeve të tyre dhe zhvillimin e mëtutjeshëm të shkathtësive dhe qëndrimeve; o mundësitë e ndryshme të studimit dhe orientimit në karrierë; o përgatitjen praktike dhe aktivitetet orientuese që u mundësojnë të qartësojnë aspiratat e tyre; o përforcimin e shkathtësive të vetëvlerësimit; o përforcimin e shkathtësive për punë të pavarur individuale dhe ekipore. Shkalla 5 - Arsim i përgjithshëm dhe arsim profesional Kjo shkallë përfshinë klasat X dhe XI. Në këtë shkallë nxënësit përgatiten që të ballafaqohen me studime më të thella dhe më të specializuara të nxënies, në kuptim të përgatitjes akademike për arsim të lartë dhe/apo për të hyrë në tregun e punës. Ballafaqime me këto sfda nxënësve u mundëson: o zhvillimin e vetëbesimit; o studimin më të thelluar dhe më të specializuar, duke përdorur aftësitë për shfrytëzim të burimeve të ndryshme, me një qasje kritike ndaj të dhënave; o zhvillimin e dëshirës, përkushtimit dhe këmbënguljes, për arritje më të larta, në mësim, karrierë, jetë personale, profesionale dhe publike; o përgatitjen për të marrë përgjegjësinë për jetën e tyre, për të marrë pjesë aktive në jetën shoqërore si qytetarë të përgjegjshëm dhe kompetentë dhe për të garuar me sukses në tregun e punës; o zhvillimin si individë dhe anëtarë të shoqërisë, të aftë dhe me kapacitete të nevojshme për jetë dhe punë që të përballin ndryshimet e ekonomisë lokale dhe globale dhe të mësojnë të aftësohen se si të bëjnë zgjidhjen e problemeve në situata të ndryshme në jetën personale dhe profesionale;

37 KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS o përgatitjen për jetë të pavarur, për përballjen me sfda dhe mundësi që ofron shoqëria bashkëkohore, për të ndërmarrë veprime dhe vendime të përgjegjshme të bazuar në informata të sakta për situata që dalin gjatë jetës. Shkalla 6 – Konsolidim dhe specializim Kjo shkallë përfshin klasën XII. Kjo është fazë e kalimit nga adoleshenca në pjekuri, gjatë së cilës nxënësit duhet të konsolidojnë përvojën e përgjithshme të shkollimit të detyrueshëm dhe të përgatiten për kërkesat e një faze të re të jetës dhe arsimimit të lartë. Nxënësit me programet mësimore në shkollat e mesme të larta do të përgatiten për t’u futur në tregun e punës si punëtorë të shkathët. Gjatë kësaj shkalle ata/ato do t’u ekspozohen sfdave për: o demonstrimin e aftësive për identifkimin e burimeve të domosdoshme dhe për t`iu qasur në mënyrë kritike të dhënave të ndryshme; o demonstrimin e aftësisë për vendimmarrje të pavarur, për marrjen e përgjegjësive për zgjedhjet dhe për veprimet personale; o demonstrimin e përkushtimit të tyre për angazhim të vazhdueshëm për të nxënë, për studim të mëtutjeshëm dhe/apo për zhvillim profesional; o demonstrimin e shkathtësive për të zhvilluar dhe për të promovuar strategji për planifkimin e karrierës nëpërmjet kërkimit të shembujve dhe inovacioneve, të cilat ndihmojnë në zhvillimin e idesë së ndërmarrësisë; o demonstrimin e shkathtësive për ndryshimin e konceptit të karrierës, nëpërmjet kërkimit të një spektri më të gjerë të punëve, duke pasur parasysh rëndësinë e zhvillimit të shkathtësive të transferueshme për mundësitë e karrierës në të ardhmen; o angazhimin në procesin e planifkimit të karrierës personale nëpërmjet hulumtimit lidhur me mundësitë e kualifkimit pas sekondar, duke pasur në konsideratë se qëndrimet dhe nevojat për punë dhe vendimmarrje do të ndryshojnë në mënyrë të vazhdueshme.

KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS 38 5. Fushat e Kurrikulës, lëndët dhe modulet mësimore Kurrikula e Kosovës është strukturuar në shtatë fusha kurrikulare. Ato përbëjnë bazën për organizimin e procesit edukativo-arsimor në shkollë në nivele dhe shkallë përkatëse të kurrikulës. Fushat e kurrikulës janë grupe lëndësh të cilat në saje të proflit të tyre epistemologjik kanë rezultate dhe detyra të përbashkëta sa i përket mësimdhënies dhe nxënies në funksion të arrijtjes së kompetencave të parashikuara në KK. Për zhvillimin e gjithanshëm të kompetencave duhet të ketë një ndërlidhje ndërmjet fushave, lëndëve dhe moduleve të Kurrikulës. Fushat e Kurrikulës janë: o Gjuhët dhe komunikimi o Artet o Matematika o Shkencat natyrore o Shoqëria dhe mjedisi o Edukata fzike, sportet dhe shëndeti o Jeta dhe puna Fushat e kurrikulës përfshijnë një ose disa lëndë apo module mësimore. Lëndët dhe modulet duhet të ndjekin/realizojnë qëllimin dhe rezultatet e të nxënit të përcaktuara për fushën përkatëse të kurrikulës. Disa lëndë të një fushe të kurrikulës mund të mësohen si të integruara në shkallë të ndryshme të kurrikulës. Për secilën fushë kurrikulare në dokumentet tjera kurrikulare përcaktohen rezultatet e të nxënit, të cilat do të mundësojnë arritjen e kompetencave.

39 KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS Tabela e fushave kurrikulare dhe lëndëve mësimore sipas niveleve dhe shkallëve të kurrikulës. Fushat e Kurrikulës Lëndët mësimore në shkallë kryesore të kurrikulës (Shk) Edukimi Parashkollor Shk 1 Shk 2 Shk 3 Shk 4 Shk 5 Shk 6 Grupmoshat: 0-3 vjeç 3-5 vjeç Klasat: Përgatitore, I, II Klasat III, IV dhe V Klasat VI dhe VII Klasat VIII dhe IX Klasat X dhe XI (Arsimi i përgjithshëm) Klasa X dhe XII (Arsimi dhe aftësimi profesional AAP) 3 Klasa XII (Arsimi i përgjithshëm) Klasa XII (Arsimi dhe aftësimi profesional – AAP) Gjuhët dhe komunikimi Aktivitete që nxisin komunikimin gjuhësor Gjuhë a mtare Gjuhë angleze Gjuhë amtare Gjuhë angleze Gjuha e dytë Gjuhë amtare Gjuhë angleze Gjuha e dytë Gjuhë amtare Gjuhë angleze Gjuha e dytë Gjuhë amtare Gjuhë angleze Gjuha e dytë Gjuhë të tjera 4 Gjuhë amtare Gjuhë angleze Gjuha e dytë Gjuhë të tjera5 Artet Aktivitete që nxisin shkathtësitë e komunikimit dhe të shprehurit artistik Edukatë fgurative Edukatë muzikore Edukatë fgurative Edukatë muzikore Edukatë fgurative Edukatë muzikore Edukatë fgurative Edukatë muzikore Edukatë fgurative Edukatë muzikore Edukatë fgurative Edukatë muzikore Matematika Aktivitete që nxisin gjykimin, shkathtësitë numerike Matematikë Matematikë Matematikë Matematikë Matematikë Matematikë Shkencat natyrore Aktivitete që nxisin hetimin dhe zbulimin e mjedisit Njeriu dhe natyra Njeriu dhe natyra Biologji Fizikë Kimi Biologji Fizikë Kimi 6 Biologji Fizikë Kimi Gjeograf Astronomi Biologji Fizikë Kimi Gjeograf Astronomi Shoqëria dhe mjedisi Aktivitete që nxisin ndërgjegjësimin për veten dhe për të tjerët dhe zhvillimin e shkathtësive sociale Shoqëria dhe mjedisi Shoqëria dhe mjedisi Edukatë qytetare Histori Gjeograf7 Edukatë qytetare Histori Gjeograf Histori Edukatë qytetare Sociologji Psikologji Filozof Histori Edukatë qytetare Sociologji Psikologji Filozof dhe Logjikë Edukata fzike, sportet dhe shëndeti Aktivitete që nxisin zhvillimin e shkathtësive fzike dhe të shprehive të higjienës Edukatë fzike, sportet dhe shëndeti Edukatë fzike, sportet dhe shëndeti Edukatë fzike, sportet dhe shëndeti Edukatë fzike, sportet dhe shëndeti Edukatë fzike, sportet dhe shëndeti Edukatë fzike, sportet dhe shëndeti Jeta dhe puna Aktivitete që nxisin kapacitetet për të kuptuar dhe për të ndjekur procedurat dhe rregullat, kërshërinë, kreativitetin dhe të nxënit në mënyra të ndryshme Shkathtësi për jetë Shkathtësi për jetë Teknologji me TIK Teknologji me TIK TIK TIK 3 Lëndët mësimore për Arsimin Profesional përcaktohen në Kurrikulën Bërthamë të Arsimit Profesional 4 Gjuhët tjera zgjedhen nga nxënësit dhe varen nga mundësitë kadrovike 5 Gjuhët tjera zgjedhen nga nxënësit dhe varen nga mundësitë kadrovike 6 Mësimi realizohet në lëndë (fzikë, kimi, biologji) duke synuar qasjen integruese ndërlëndore. 7 Mësimi realizohet në lëndë (edukatë qytetare, histori, gjeograf) duke synuar qasjen integruese ndërlëndore.

KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS 40 Gjuhët dhe komunikimi Fusha Gjuhët dhe komunikimi u mundëson nxënësve që të zhvillojnë dhe të kultivojnë përdorimin e gjuhës si mjet komunikimi në jetën e përditshme, në jetën profesionale dhe në jetën publike. Nëpërmjet kësaj fushe kurrikulare, secila lëndë duhet t’i arrijë të gjitha kompetencat kryesore të përcaktuara në Kurrikulë. Kjo fushë kurrikulare përfshin lëndët: gjuhë amtare, gjuhë e parë e huaj (gjuha angleze), gjuhë e dytë (e huaj ose mjedisit) si dhe gjuhë të tjera. Secila lëndë mësimore në kuadër të kësaj fushe përfshin edhe letërsinë, si pjesë e përdorimit të gjuhës në raport me vlerat estetike. Gjuha amtare, mësohet nëpër të gjitha shkallët e kurrikulës, që nga klasa përgatitore e deri në klasën XII. Gjuha angleze fllon nga shkalla e parë dhe mësohet deri në klasën e fundit të shkollës së mesme të lartë. Në shkallën e parë kjo gjuhë mësohet kryesisht nëpërmjet lojës, vizatimeve dhe këngëve, për të vazhduar me leximin dhe shkrimin në shkallët e tjera të Kurrikulës. Gjuha angleze, në nivelin e shkollës së mesme të lartë, në dy shkallët e fundit të kurrikulës, do të mësohet si lëndë e aplikuar në funksion të drejtimeve dhe profleve të arsimit profesional. Gjuha shqipe për nxënësit e komuniteteve joshqiptare mësohet që nga shkalla e dytë e Kurrikulës. Gjuha e dytë fllon të mësohet në shkallën e tretë (klasa e gjashtë). Si gjuhë e dytë mund të jetë: njëra nga gjuhët e huaja si gjuha gjermane, gjuha frënge, gjuha italiane etj. dhe/ose gjuhët e mjedisit (gjuha serbe, boshnjake, turke) sipas zgjedhjes së lirë të nxënësve. Gjuhët e tjera fllojnë në shkallën e pestë të Kurrikulës, d.m.th. në shkollën e mesme të lartë (gjimnaze dhe shkolla profesionale), si pjesë e kurrikulës me zgjedhje. Në këtë grup mund të përfshihen gjuha latine, gjuha e vjetër greke apo ndonjë gjuhë tjetër. Këto lëndë mund të mësohen si të obligueshme në gjimnazet e specializuara dhe në shkollat profesionale, varësisht nga drejtimet dhe proflet e caktuara. Artet Fusha e arteve luan rol të rëndësishëm në zhvillimin intelektual, emocional, social dhe kulturor të nxënësve. Kjo fushë, ndihmon në formimin dhe zhvillimin e fëmijëve dhe të rinjve, për të shprehur përvojat e tyre personale, për të kuptuar e kultivuar talentin e tyre krijues si dhe për të përvetësuar konceptet e duhura në vizatim, pikturë, skulpturë, grafkë, dizajn, vallëzim, interpretim dhe muzikë. Përmes arteve nxënësit zhvillojnë shkathtësitë e tyre artistike. Ata aftësohen që të përdorin teknika e burime të ndryshme, të komunikojnë, të interpretojnë, respektivisht të aftësohen për t’u shprehur dhe për të dhënë kontribut në zhvillimin artistik në shoqëri.

41 KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS Fusha mësimore e arteve është pjesë përbërëse e procesit të të mësuarit dhe e ndihmon lidhjen midis imagjinatës dhe inteligjencës së fëmijëve në veprimtari të ndryshme krijuese. Qëllimi i kësaj fushe është zhvillimi i imagjinatës krijuese, të fguracionit dhe muzikalitetit, reagimit ndaj shprehjes artistike, e cila konsiston në shumëllojshmërinë e veprimtarive që përfshihen në edukimin artistik. Pjesëmarrja e nxënësve në të gjitha format e të shprehurit artistik mundëson zhvillimin e identitetit individual, por në të njëjtën kohë zhvillon edhe identitetet e tyre grupore. Gjithashtu diversiteti kulturor, në njërën anë, dhe trashëgimia kulturore kombëtare, në anën tjetër, duhet të jenë pjesë integrale të mësimit në arte. Matematika Matematika në Kurrikulë përfaqësohet si fushë kurrikulare dhe lëndë mësimore. Ajo mundëson zhvillimin e shkathtësive dhe aftësive të nxënësve për të menduar në mënyrë kritike, për të punuar në mënyrë të pavarur dhe sistematike, nxitjen e kërshërisë dhe inkurajimit për zbulim, ndërtimin e njohurive të reja me qëllim të zbatimit dhe integrimit të tyre në fushat e tjera dhe zgjidhjen e situatave problemore në jetën e përditshme. Matematika mësohet në të gjitha shkallët e kurrikulës. Në shkallën e parë dhe të dytë bëhet një lidhje e njohurive për numrat, fgurat gjeometrike, pozitën në hapësirë, matjet dhe shkathtësitë për llogaritje e zgjidhje të problemeve. Në shkallën e tretë dhe të katërt kjo lidhje integrohet me njohuritë nga algjebra, gjeometria dhe statistika, kurse në shkallën e pestë dhe të gjashtë sigurohet një zgjerim dhe thellim i njohurive edhe nga trigonometria, analiza matematike dhe probabiliteti. Një nga aspektet më të rëndësishme në të gjitha shkallët është integrimi i matematikës me të gjitha fushat dhe çështjet ndërkurrikulare me qëllim të zotërimit të kompetencave kryesore. Në shkallën e pestë dhe të gjashtë, matematika është në funksion të përgatitjes së nxënësve për studime të mëtejme dhe, në rastin e shkollave profesionale, përfshirja e matematikës së aplikuar mundëson aftësimin e nxënësve për profesione të caktuara. Nëpërmjet mësimit të matematikës, nxënësit do të jenë në gjendje të kuptojnë rolin e të menduarit matematik për zhvillimin e shkencës e të teknologjisë moderne, si dhe rëndësinë e zbatimit të matematikës në situatat e zgjidhjes së problemeve të llojeve të ndryshme. Shkencat natyrore Shkencat natyrore u mundësojnë nxënësve për të njohur, për të kuptuar, për të hulumtuar natyrën, botën e gjallë e jo të gjallë dhe njeriun, duke flluar nga mikrokozmosi deri në makrokozmos.

KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS 42 Shkencat natyrore përfaqësojnë fushën kurrikulare që nxënësve u ofron mundësi të zhvillojnë të kuptuarit e koncepteve, të teorive dhe të ligjshmërive dhe dukurive fundamentale të natyrës. Ato kontribuojnë në zhvillimin e përgjithshëm të shoqërisë, ndihmojnë në ngritjen e nivelit teknologjik dhe të zhvillimit ekonomik, rritjen e cilësisë së jetës së njeriut, ruajtjen e shëndetit, mjedisit jetësor dhe mirëqenies. Shkencat natyrore nxënësve u mundësojnë të zhvillojnë kureshtjen për hulumtim shkencor të mjedisit natyror dhe të ndryshimeve të shkaktuara nga njeriu. Ata do të aftësohen që t’i zotërojnë fllet e punës shkencore, konceptet, mjetet dhe procedurat, të nxjerrin përfundime të sakta nga analiza e të dhënave, t’i prezantojnë dhe t’i vlerësojnë rezultatet. Nxënësit do të zhvillojnë aftësi për zgjidhjen e problemeve duke përdorur mjete matëse, në punë individuale dhe ekipore në kuadër të realizimit të programit mësimor apo ndonjë projekti. Në këtë mënyrë ata do të zhvillojnë mendimin kritik dhe do të aftësohen për identifkimin e problemeve, parashtrimin e pyetjeve, formulimin e hipotezave dhe nxjerrjen e përfundimeve të bazuara në argumente, duke ndjekur hapat e metodologjisë shkencore. Në Shk 1 dhe Shk 2 nxënësit do të mësojnë për mjedisin natyror dhe të krijuar nga njeriu, metodat hulumtuese për studimin e proceseve dhe të dukurive natyrore. Në Shk 3 dhe Shk 4 mësimi realizohet në lëndë mësimore (fzikë, kimi, biologji) duke synuar qasjen integruese ndërlëndore Në Shk 5 dhe Shk 6, në shkollat e përgjithshme (në gjimnaze), shkencat natyrore zhvillohen në lëndë të veçanta (fzikë, kimi, biologji dhe astronomi (vetëm në Shk 6). Në shkollat profesionale mësimi i shkencave natyrore rregullohet me kurrikulën bërthamë të arsimit profesional. Shoqëria dhe mjedisi Përmes fushës Shoqëria dhe mjedisi nxënësit zhvillojnë njohuritë, shkathtësitë, qëndrimet dhe prirjet që janë të domosdoshme për një shoqëri demokratike. Kjo ndihmon që të zhvillojnë të kuptuarit e tyre mbi botën, njerëzit, vlerat e tyre, proceset shoqërore në kohë, vende dhe rrethana të ndryshme. Gjithashtu, nëpërmjet kësaj fushe ata zhvillojnë edhe të kuptuarit e tyre për mjedisin e vet dhe më gjerë. Kjo do t`u mundësojë atyre që të marrin pjesë dhe të kontribuojnë në mënyrë aktive e kritike, në komunitetin lokal, kombëtar e global, në të cilin jetojnë e angazhohen, për çështjet shoqërore dhe mjedisore. Orientimet e ndryshme dhe qasjet tematike të kësaj fushe do të përqendrohen nga perspektiva e arritjes së qëllimeve arsimore, siç janë kultivimi i identitetit personal, shoqëror, kombëtar, identiteti shtetëror e kulturor. Gjithashtu, kjo fushë kontribuon në, ndërtimin dhe ruajtjen e mirëqenies mendore, emocionale e shoqërore, në të mësuarit për të jetuar së bashku si dhe në edukimin për zhvillim të qëndrueshëm.

43 KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS Në Shk 1 dhe Shk 2 mësohet për ndërgjegjësimin dhe marrjen e vendimeve, njohuritë mbi veten dhe shoqërinë dhe të kuptuarit e botës. Në Shk 3 dhe Shk 4 në kuadër të fushës Shoqëria dhe mjedisi trajtohen çështjet shoqërore dhe mjedisore, nëpërmjet mësimit lëndor ose të integruar të lëndëve: Histori, Gjeograf dhe Edukatë qytetare Në Shk 5 dhe Shk 6, në shkollat e përgjithshme (gjimnaze), Shoqëria dhe mjedisi realizohet nëpërmjet lëndëve të veçanta: Histori, Gjeograf, Edukatë qytetare, Sociologji, Psikologji, Filozof dhe Logjikë, duke vënë theksin në zhvillimin e kompetencave përkatëse kryesore në mënyrë të baraspeshuar. Në shkollat profesionale mësimi i fushës shoqëria dhe mjedisi rregullohet me kurrikulën bërthamë të arsimit profesional. Edukata fzike, sportet dhe shëndeti Fusha e edukimit fzik, sporteve dhe shëndetit në arsimin parauniversitar synon që te nxënësit të zhvillojë njohuritë, shkathtësitë dhe qëndrimet e nevojshme, të cilat sigurojnë mirëqenien e shëndetit të tyre fzik, mendor, emocional, social si dhe të ndihmojë në përballjen me sukses të sfdave të jetës. Kjo fushë fllon të zbatohet në shkallën 1 të kurrikulës dhe është e pranishme deri në shkallën 6. Fusha e edukimit fzik, sporteve dhe shëndetit do të ofrojë një qasje të integruar të edukimit fzik dhe sporteve me edukatën shëndetësore. Aktivitetet e rregullta fzike dhe sportive ndihmojnë ndërtimin e një stili të jetës së shëndetshme e aktive dhe estetike. Fusha e edukimit fzik, sporteve dhe shëndetit iu mundëson nxënësve, zbatimin në praktikë të njohurive teknike e taktike të ftuara në disiplinat sportive; zbatimin e rregulloreve teknike të disiplinave sportive; kryerjen e kombinacioneve lëvizore me përmbajtje të aftësive lëvizore bazë, të manipulimit lëvizor me dhe pa mjete, kryerjen e elementeve të thjeshta akrobatike; zbatimin e rregullave të sigurisë gjatë të ushtruarit me aktivitet fzik e sportiv; njohjen dhe respektimin e dhënies së ndihmës së parë në raste të traumave që ndodhin gjatë aktivitetit fzik; zbatimin në jetën e përditshme të parimeve të Olimpizmit, Filozofsë Olimpike dhe Fair-Play-t. Nëpërmjet aktivitetit fzik e sportiv, nxënësve u krijohet mundësia të marrin pjesë në një shumëllojshmëri veprimtarish fzike e sportive, individualisht dhe në grup, të kuptojnë rëndësinë e të ushtruarit sistematik, të edukohen për disiplinë, vullnet, vetëvlerësim dhe për konkurencën. Gjithashtu, kjo fushë i ndihmon nxënësit të vlerësojnë sportin si alternativë karriere në të ardhmen. Përmes kësaj fushe nxënësit do të edukohen për marrjen e ushqimit të shëndetshëm që nënkupton kompetencë të mjaftueshme për nutricionin.

KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS 44 Jeta dhe puna Fusha e Kurrikulës Jeta dhe puna ofron aktivitete sfduese, të cilat përfshijnë hulumtimin, zgjidhjen e problemeve, shqyrtimin e koncepteve dhe të nxënit, që rezulton nga krijimi i produkteve të cilat kanë zbatim praktik. Nxënësit do të zhvillojnë kreativitetin e tyre dhe shkathtësi ndërmarrëse dhe do të inkurajohen për të qenë dizajnues inovativë dhe kreativë të së ardhmes. Këto atribute janë thelbësore, kur kemi parasysh se në të ardhmen nxënësit do të luajnë rol të madh në ekonominë globale (për të qenë konkurrentë në tregun e punës) duke përqafuar zhvillimet tekniko-teknologjike të shekullit XXI. konform parimeve mjedisore, sociale dhe ekonomike. Qëllimi kryesor i të nxënit në fushën Jeta dhe puna është që të aftësojë nxënësit të jenë të informuar, të shkathët, mendimtarë, qytetarë të adaptueshëm dhe ndërmarrës. Aktivitetet mësimore të kësaj fushe do të realizohen në të gjitha shkallët e kurrikulës, duke bërë që kompetencat e pritura të arrihen gradualisht. Kjo fushë kurrikulare përfshinë: Shkathtësitë për jetë, Punëdore, Ekonomi shtëpiake, Këshillimin dhe orientimin në karrierë, Teknologjinë dhe TIK-un, Edukimin për punë në profesion dhe ndërmarrësi, Edukim për zhvillimin e qëndrueshëm. Në nivelin 0 (mosha 0-5) fusha jeta dhe puna realizohet përmes aktiviteteve punëdore - shkathtesi për jetë. Në Shk 1 dhe Shk 2, kjo fushë përqendrohet në shkathtësitë për jetë që nënkupton punëdore, ekonomi shtëpiake si dhe elemente të edukimit në karrierë. Në Shk 1 dhe Shk 2 mësohet për njohjen, të kuptuarit, zgjidhjen e problemeve përmes demonstrimit praktik dhe realizohen përmes lëndës mësimore Shkathtësi për jetë. Në Shk 3 dhe Shk 4, kjo fushë përqendrohet në koncepte apo module të teknologjisë, TIK-ut. Këshillim dhe orientim në karrierë. Ndërmarrësi si dhe Edukimin për zhvillimin e qëndrueshëm, të cilat realizohen përmes lëndës mësimore Teknologji me TIK. Në Shk 5 dhe Shk 6 - për gjimnaze kjo fushë përfshin konceptet apo modulet e TIK-ut, këshillimin dhe orientimin në karrierë, ndërmarrësi dhe edukimin për zhvillimin e qëndrueshëm. Këto koncepte realizohen përmes lëndës së TIK-ut. Në Shk 5 dhe Shk 6 te shkollat profesionale kjo fushë përfshin konceptet apo mudulet e TIK-ut dhe Edukimi në profesion (modulet teoriko-praktike profesionale), Këshillim dhe orientim në karrierë, ndërmarresi, dhe Edukim për zhvillimin e qendrueshem, ndërsa realizohen përmes lëndëve TIK, Teoria dhe praktika në profesion (varësisht nga profli arsimor). Në shkollat profesionale, fusha Jeta dhe puna përfshin një pjesë më të madhe të fondit të orëve, ku së bashku me pjesën zgjedhore të kurrikulës, bëjnë 60% të kohës së fokuar (ndarë) dhe ajo kryesisht i dedikohet proflit përkatës profesional.

45 KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS 6. Kurrikula me bazë shkolle-mësimi me zgjedhje dhe aktivitetet tjera Si mësimi përmes fushave kurrikulare ashtu edhe mësimi përmes kurrikulës me bazë shkolle (mësimi me zgjedhje dhe aktivitetete tjera) kanë një të përbashkët, të dyja duhet të ndihmojnë nxënësit në arritjen e kompetencave kryesore të përcaktuara me këtë kornizë. Mësimi me zgjedhje sikurse edhe mësimi që ofrohet përmes fushave kurrikulare është i detyrueshëm për të gjithë nxënësit, përveçse mësimi me zgjedhje ofrohet nga shkolla në bazë të interesimit të nxënësve, nevojave të komunitetit, sugjerimeve që ofron MASHT-i, dhe mundësive të vet shkollës. Krahas mësimit të detyrueshëm kurrikula me bazë shkolle ofron edhe aktivitete tjera që kontribuojnë në arritjen e kompetencave nga nxënësit dhe njëkohësisht në performancën e shkollës. Me aktivitete tjera nënkuptohet mësimi plotësues, shtues, mësimi ekstrakurrikular/ jashtëkurrikular (aktivitete sportive, puna me projekte, aktivitete artistike, etj.) Procedurat për organizimin e kurrikulës me bazë shkolle rregullohen me dokumenta tjera kurrikulare dhe me akte nënligjore.

KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS 46 7. Plani mësimor Plani mësimor ndahet për fusha kurrikulare në mënyrë të baraspeshuar, duke pasur parasysh moshën e nxënësve dhe nevojat e tyre zhvillimore. Koha e përcaktuar në këtë plan mësimor nënkupton minimumin e kohës për secilën fushë të kurrikulës. Në dokumentet tjera kurrikulare do të paraqiten planet mësimore të detajuara. Plani mësimor sipas shkallëve kryesore të kurrikulës Fushat e Kurrikulës KSNA 0 KSNA 1 KSNA 2 KSNA 3 Shk 1 Shk 2 Shk 3 Shk 4 Shk 5 & 6 Gjimnazi Shoqëror – gjuhësor Gjimnazi i shkencave natyrore Gjimnazi i specializuar8 Arsimi dhe aftësimi profesional9 Klasa përgatitore Klasa 1 & 2 Gjuhët dhe komunikimi Nxënësit gjatë javës kalojnë në të gjitha fushat kurrikulare 38.10 33.80 27.12 25 30 23.33 Artet 9.52 8.45 6.78 6.67 5.56 2.22 Matematika 23.81 21.13 13.56 13.33 8.89 13.33 Shkencat natyrore 4.76 8.45 16.95 20 11.11 35.56 Shoqëria dhe mjedisi 4.76 8.45 16.95 16.67 25.56 6.67 Edukatë fzike, sportet dhe shëndeti 9.52 8.45 6.78 6.67 6.67 6.67 Jeta dhe puna 4.76 4.23 6.78 6.67 5.56 5.56 Pjesa zgjedhore 4.76 7.04 5.08 5 6.67 6.67 Aktivitete jashtëkurrikulare 8 Plani mësimor për gjimnazet e specializuar, përcaktohet nga MASHT, varësisht nga tipi i gjimnazit të specializuar. 9 Plani mësimor për arsimin dhe aftësimin profesional, përcaktohet nga MASHT, varësisht nga proflet e arsimit dhe aftësimit profesional.

47 KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS 8. Sistemi i vlerësimit të nxënësve Me Kornizën e Kurrikulës përcaktohen qëllimet, parimet dhe llojet e vlerësimit që sigurojnë ndërlidhjen dhe qëndrueshmërinë e sistemit të vlerësimit. Sistemi i vlerësimit defnon se çka vlerësohet, kur vlerësohet, si dhe nga kush realizohen llojet e ndryshme të vlerësimit të nxënësve. Qëllimi kryesor i vlerësimit është mbështetja e të nxënit të nxënësve. Përmes sistemit të vlerësimit të nxënësve të përcaktuar me KK kërkohet të sigurohen informacione të vazhdueshme për cilësisinë e mësimdhënies dhe të nxënit, përshtatshmërinë e kurrikulës dhe përmirësimin e shkollës. Mbi bazën e këtyre informacioneve merren vendime dhe planifkohen veprime në përkrahje të nxënësve për zotërim të kompetencave dhe përmirësim e avancim të procesit të vlerësimit në përgjithësi. Vlerësimi i nxënësve bazohet në rezultatet e të nxënit për kompetenca, fushë kurrikulare dhe lëndë mësimore të përcaktuara me dokumentet kurrikulare si më poshtë: Dokumentet kurrikulare Rezultatet e të nxënit KORNIZA KURRRIKULARE E KOSOVËS Rezultatet e të nxënit të kompetencave në përfundim të arsimit parauniversitar. KURRIKULAT BËRTHAMË I,II,III Rezultatet e të nxënit për kompetenca dhe fusha kurrikulare për secilën shkallë kurrikulare. PLANET E PROGRAMET LËNDORE Rezultatet e të nxënit sipas lëndëve (për secilën klasë, duke flluar nga klasa përgatitore-deri në klasën e 12-të) Parimet e vlerësimit Vlerësimi bazohet në këto parime: Vlefshmëria. Vlerësimi duhet të sigurojë se kërkesat dhe kriteret e vlerësimit të jenë të lidhura me rezultatet e të nxënit për klasën dhe shkallën e kurrikulës, të përdoren matje dhe burime të shumta për të dhënë gjykime dhe se vlerësimi mbulon shtrirjen dhe thellësinë e programit mësimor. Transparenca. Vlerësimi duhet të sigurojë se kriteret, metodat dhe procedurat e vlerësimit janë të njohura për nxënës dhe për të gjithë akterët e përfshirë në procesin e vlerësimit. Informacioni për nxënësin, lidhur me rezultatet e arritura, informatat kthyese dhe mundësitë e përparimit të jetë i qartë, i saktë dhe të jepet me kohë. Besueshmëria. Vlerësimi duhet të sigurojë se gjykimet për përparimin e nxënësit bazohen në instrumente, lloje të ndryshme të vlerësimit dhe burime të ndryshme të informacionit. Në këtë proces ofrohen dëshmi për të argumentuar cilësinë e vlerësimit dhe për t’u siguruar se nëse përsëritet vlerësimi atëherë rezultatet do të jenë të njëjta.

KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS 48 Paanshmëria. Vlerësimi duhet të sigurojë se respektohen kërkesat e kodit etik të vlerësimit, respektohen procedurat e vlerësimit ndaj çdo nxënësi apo grupi të nxënësve, përdoren instrumente të ndryshme të vlerësimit që i mundësojnë secilit nxënës të shfaqë përformancën e tij/saj dhe ofrohet mbështetja e duhur në të nxënit e nxënësve drejt zotërimit të kompetencave. Llojet e vlerësimeve o Korniza Kurrikulare përcakton dy lloje të vlerësimit: o Vlerësimi i brendshëm o Vlerësimi i jashtëm Vlerësimi i brendshëm Vlerësimi i brendshëm bëhet në nivel shkolle/klase nga mësimdhënësit e shkollës dhe sipas përshkrimit të procedurave e kritereve për secilin lloj të vlerësimit të brendshëm, të rregulluara me akte nënligjore. Vlerësimi i brendshëm bëhet për disa qëllime, si për përparimin dhe arritjen në të nxënë, për planifkim të punës me nxënës, për identifkimin e prirjeve dhe talenteve të nxënësve, etj. Vlerësimi i brendshëm duhet t’u mundësojë të gjithë nxënësve të shprehin njohuritë e reja dhe të tregojnë nivelin e zotërimit të kompetencave duke përfshirë: o Gjerësinë dhe thellësinë e tyre; o Gatishmërinë për t’iu përgjigjur sfdave të nivelit të përcaktuar me rezultatet e të nxënit; o Aftësinë për t`i zbatuar ato në situata dhe rrethana të reja. Fokusi kryesor i vlerësimit të brendshëm duhet të jetë mbështetja e të nxënit të nxënësve drejt zotërimit të kompetencave dhe kjo arrihet më së miri nga kombinimi i vlerësimit formativ (për nxënie) dhe vlerësimit përmbledhës (i të nxënit). Llojet e vlerësimit të brendshëm Korniza Kurrikulare përcakton tri lloje të vlerësimit të brendshëm: o Vlerësimi i vazhdueshëm o Vlerësimi përfundimtar o Vlerësimi për shkallë3 Korniza përcakton periudhën e realizimit të secilit lloj të vlerësimit, bartësit/përgjegjësit e vlerësimit, qëllimet kryesore dhe mënyrat e dokumentimit/evidentimit të arritjeve të nxënësve. Këto aspekte pasqyrohen në tabelën në vijim. 3 Në përfundimin e një shkalle të kurrikulës (klasa II, V, VII, IX, XI dhe XII) bëhet vlerësimi i nivelit të arritjes së njohurive dhe zotërimit të kompetencave nga nxënësi sipas përcaktimit në kurrikulën bërthamë të nivelit përkatës të arsimit.

49 KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS Llojet e vlerësimit dhe periudha e realizimit Bartësit Qëllimet kryesore sipas llojeve të vlerësimit Dokumentimi/ evidentimi i arritjeve në vlerësim Vlerësim i vazhdueshëm - Bëhet gjatë procesit të të nxënit (vlerësimi formativ), dhe - Në fund të çdo teme mësimore, njësie tematike apo periudhe të mësimit (vlerësimi përmbledhës) Mësimdhënësit e lëndëve përkatëse Mbështetja e të nxënit të nxënësve Informimi dhe raportimi Vendosja e notës në fund të periudhave të caktuara mësimore Evidencimi në notesin e punës së mësimdhënësit Evidencimi në libër të klasës i notave për periudhat e caktuara të vitit mësimor/ dhe apo ditarin elektronik Portfolio e nxënësit Vlerësim përfundimtar Bëhet në fund të vitit mësimor/ vitit shkollor. Mësimdhënësit e lëndëve përkatëse . Vendosja e notës përfundimtare në fund të vitit mësimor/ shkollor10 Informimi dhe raportimi Planifkimi për mbështetjen e të nxënit të nxënësve në vitin vijues Notat përfundimtare evidencohen në librin e klasës dhe në librin amë/ dhe/apo në ditarin elektronik. Në arsimin bazik (klasën përgatitore, klasat I deri IX), notat përfundimtare evidencohen në librezën e nxënësit. Në arsimin e mesëm të lartë notat përfundimtare evidencohen në dëftesë (në fund të klasëve X, XI dhe XII). Vlerësim për shkallë Në fund të çdo shkalle kurrikulare përkatësisht në fund të klasave II, V, VII, IX, XI, XII11 Ekipi/aktivi i mësimdhënësve të cilët kanë realizuar programin mësimor brenda një shkalle kurrikulare12 Verifkimi i nivelit të arritjes së rezultateve të të nxënit dhe zotërimi i kompetencave kryesore në nivel të një shkalle dhe fushe kurrikulare. Planifkimi për mbështetjen e të nxënit të nxënësve në vitin vijues Informim dhe raportim për prindërit dhe për institucionet (MAShT-in etj.) Diplomimi në shkollën e mesme të lartë (arsimin e përgjithshëm dhe atë profesional) Evidencimi përshkrues në librin e klasës – në faqet e veçanta për vlerësimin përmbyllës në fund të çdo shkallë të kurrikulës13. Në raportet përmbledhëse të aktiveve profesionale dhe këshillave të klasës Në klasën XII në diplomë të arsimit të përgjithshëm dhe në diplomë të profesionit 10 Nota përfundimtare e një lënde mësimore refekton nivelin e performancës së nxënësit gjatë një viti shkollor. Nota përfundimtare formohet me mesataren aritmetike të notave të vlerësimit të vazhdueshëm për periudhat e caktuara mësimore. Përveç notave të vlerësimit në periudhat e caktuara mësimore, merret për bazë edhe progresi dhe përparimit i nxënësit nga periudha mësimore në periudhën tjetër, bazuar në dëshmitë tjera që ka mësimdhënësi. 11 Është vlerësim i standardizuar dhe bëhet në dy mënyra: (a) Me teste të përgatitura nga DVSM-ja dhe të menaxhuara nga shkolla, dhe (b) Me teste të përgatitura dhe të menaxhuara nga DVSM-ja ose ndonjë institucion tjetër i përcaktuar nga MASHT-i. Rezultatet e këtij vlerësimi analizohen në nivel shkolle dhe krahasohen me evidencat e vëna në dispozicion nga mësimdhënësit që e mbulojnë fushën kurrikulare për të dëshmuar progresin e secilit nxënës, secilës klasë dhe shkollës në përgjithësi. Evidencat duhet të jenë të dokumentuara në portfoliot e nxënësve dhe të prezantohen edhe në raportin vjetor të shkollës. 12 Vlerësimi i brendshëm për shkallë organizohet me bazë në shkollë dhe administrohet nga kryesuesit e organeve profesionale të shkallës së kurrikulës si dhe përkrahet nga Drejtoritë Komunale të Arsimit. 13 Përshkrimi i vlerësimit në fund të shkallës mbështetet në evidencat dhe në mestaren e arritjeve në testin standardizuar. Përshkrimi i vlerësimit përmblidhet me njërën nga shkallët e vlerësimit – varësisht nga niveli i arritjes së rezultateve të nxënit për fusha të kurrikulës dhe zotërimit të kometencave: Performancë minimale në rezultatet e të nxënit (D), Performancë e mirë në rezultatet e të nxënit (C), Performancë shumë e mirë në rezultatet e të nxënit (B), Performancë e shk^lqyeshme në rezultatet e të nxënit (A).

KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARAUNIVERSITAR TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS 50 Vlerësimi i jashtëm Vlerësimi i jashtëm është vlerësim i standardizuar për të matur nivelin e arritjes së rezultateve të të nxënit, zotërimin e kompetencave në fund të nivelit I, II dhe III të arsimit parauniversitar. Ky vlerësim organizohet nga autoriteti qendror për vlerësim i autorizuar nga MASHT. Me kërkesë të MASHT-it vlerësimi i jashtëm mund të bëhet edhe për qëllime të tjera nga institucione tjera relevante. Vlerësimi i jashtëm mund të bëhet për qëllime: o inspektimi dhe verifkimi të cilësisë së vlerësimit në nivel klase, shkolle dhe komune. o hulumtimi dhe zhvillimi o vendimmarrjeje e politikë-bërje në fusha të ndryshme të arsimit. Korniza Kurikulare përcakton tri vlerësime të standardizuara shtetërore në fund të niveleve formale të arsimit të cilat realizohen për qëllime të ndryshme:   Vlerësimet e standardizuara shtetërore Qëllimet e vlerësimit Dokumentimi/ evidentimi Vlerësimi shtetëror në fund të klasës V Hulumtimi për aspekte të ndryshme të arsimit dhe identifkim i nevojave për mbështetje të nxënësve në shkollën e mesme të ulët dhe përmirësimin e nivelit fllor Certifka në fund të klasës V Vlerësimi shtetëror në fund të klasës IX Matja e nivelit të arritjes së kompetencave dhe orientimi për regjistrim në shkollën e mesme të lartë Certifka në fund të klasës IX Vlerësimi shtetëror në fund të klasës XII Provimi i Maturës Shtetërore Matja e nivelit të arritjes së kompetencave dhe certifkimi për mundësi vazhdimi në studime të larta universitare. Nxënësi me arritje të pikëve të caktuara për kalueshmëri në provimin e maturës merr certifkatë të provimit të maturës. Certifkata e Maturës Shtetërore Vlerësimet e standardizuara shtetërore janë të përqendruara në matjen e nivelit të zotërimit të kompetencave kryesore të parashikuara në kurrikulë për secilin nivel të arsimit4. 4 Detaje shtesë për vlerësimet e standardizuara shtetërore ofrohen në kurrikulat bërthamë për tri nivelet e arsimit, në Ligjin e Maturës dhe në Udhëzimin Administrativ për vlerësimin e nxënësve.