ประวัติวรรณคดี-สมัยอยุธยาตอนกลาง

ใบความรู้ เร่อื ง วรรณคดสี มยั อยุธยาตอนกลาง

(พ.ศ. ๒๑๖๓ – ๒๒๓๑)

ลักษณะวรรณคดสี มัยอยธุ ยาตอนกลาง

๑. “เป็ นยคุ ทองของวรรณคดี” มีกวแี ละวรรณคดีเกิดข้ึนมากมาย

๒. ลกั ษณะคาประพนั ธน์ ิยม ใช้โคลงมากทสี่ ุด ฉนั ทแ์ ละกาพยม์ ีบา้ ง ไม่ปรากฏคาประพนั ธ์

ประเภทกลอน

๓. มีแบบเรียนภาษาไทยกาเนิดข้นึ ดว้ ยคือเร่ือง “จนิ ดามณ”ี

วรรณคดสี มยั อยธุ ยาตอนกลาง

๑. กาพยม์ หาชาติ ของ สมเด็จพระเจา้ ทรงธรรม

๒. สมุทรโฆษคาฉนั ทม์ ี ๓ ตอน

ตอนแรกเป็ นของพระมหาราชครู

ตอนกลาง เป็นพระราชนิพนธส์ มเด็จพระนารายณ์มหาราช

ตอนจบ แตง่ ในสมยั รัชกาลท่ี ๓

๓. โคลงสุภาษิตพาลีสอนนอ้ ง โคลงทศรถสอนพระราม โคลงราชสวสั ด์ิ พระราชนิพนธส์ มเดจ็

พระนารายณ์มหาราช

๔. คาฉนั ทก์ ล่อมชา้ ง

๕. เพลงยาวพยากรณ์กรุงศรีอยธุ ยา

๖. เสือโคคาฉนั ท์ พระมหาราชครู

๗. จนิ ดามณี พระโหราธิบดี

๘. พงศาวดารฉบบั หลวงประเสริฐ

๙. อนิรุทธค์ าฉนั ท์

๑๐. โคลงกาสรวล ศรีปราชญ์

๑๑. โคลงเบด็ เตล็ด

๑๒. โคลงอกั ษรสามหมู่

๑๓. โคลงเฉลิมพระเกียรตสิ มเด็จพระนารายณ์มหาราช พระศรีมโหสถ

๑๔. กาพยห์ ่อโคลง พระศรีมโหสถ

๑๕. คาฉนั ทด์ ุษฎีสงั เวยกล่อมชา้ ง ขนุ เทพกวี

๑๖. โคลงทวาทศมาส กวรี ่วมกนั แต่ง

๑๗. ลิลิตพระลอ

๑๘. โคลงนิราศหริภญุ ชยั ไม่ปรากฏผแู้ ต่ง
วรรณคดีหลายเล่มสนั นิษฐานเร่ืองผแู้ ต่งไม่เป็นทีแ่ น่นอน

กาพย์มหาชาติ
ผู้แต่ง พระเจา้ ทรงธรรม
ระยะเวลาในการแต่ง พ.ศ. ๒๑๗๐
ลักษณะคาประพันธ์ ร่ายยาว โดยยกภาษาบาลี ๒ – ๓ คา แลว้ แต่งร่ายขยายขยายความไป

มากมาย ถอ้ ยคาภาษาไม่ยากมากนกั
วตั ถุประสงค์ ใชเ้ ทศน์
สาระสาคญั คือ เรื่องมหาเวสสนั ดรชาดกท้งั ๑๓ กณั ฑ์
คุณค่า เป็ นตวั อยา่ งการแต่งร่ายยาวโดยยกคาถานา แลว้ เขยี นขยายความดว้ ยร่ายยาวตลอด มีบท

พรรณนาโวหารทไี่ พเราะหลายตอน

โคลงสุภาษิต
ผู้แต่ง สมเดจ็ พระนารายณ์มหาราช
ลักษณะคาประพนั ธ์ เป็นโคลง
วัตถุประสงค์
โคลงพาลีสอนนอ้ ง เป็นหลกั ฐานสาหรบั ขา้ ราชการ
โคลงทศรถสอนพระราม เป็นการแสดงหลกั ในการปกครองบา้ นเมือง
โคลงราชสวสั ด์ิ แตง่ เพอ่ื สอนขา้ ราชการ
สาระสาคญั
โคลงพาลีสอนนอ้ ง พาลีพระยาวานรเจา้ เมืองขีดขนิ สอนสุครีพนอ้ งชายถึงหลกั การรับ

ราชการ
โคลงทศรถสอนพระราม ทา้ วทศรถสอนพระรามถึงหลกั การครองบา้ นเมือง
โคลงราชสวสั ด์ิ ทรงนาหลกั พระพทุ ธศาสนามาสง่ั สอนขา้ ราชการหลายเรื่อง เช่น

กิริยามารยาท การแต่งกายเขา้ เฝ้า การไม่ยกั ยอกของหลวง ฯลฯ เป็ นตน้
คุณค่า
(๑) ใหแ้ บบอยา่ งการปฏบิ ตั ติ นของกษตั ริยแ์ ละขา้ ราชการ
(๒) แสดงค่านิยมในการเคารพยกยอ่ งกษตั ริย์

เสือโคคาฉันท์
ผู้แต่ง พระมหาราชครู ไดเ้ คา้ เร่ืองมาจากปัญญาสชาดก
ลกั ษณะคาประพนั ธ์ เป็ นคาฉนั ท์ มีกาพยฉ์ บงั และกาพยส์ ุรางคนางคป์ นอยดู่ ว้ ย
วัตถปุ ระสงค์ เป็นคตสิ อนใจ
สาระสาคญั เป็นเร่ืองราวของลูกเสือกบั ลูกโคซ่ึงเป็นเพอ่ื นกนั เป็ นผมู้ ีคุณธรรมคือความ

กตญั ญูและซื่อสตั ย์ จึงไดร้ ับการชุบเป็ นคนชื่อ หลวชิ ยั และ คาวี ซ่ึงกย็ งั มีความรักความผกู ผนั ซ่ึงกนั และ
กนั ไดเ้ ดินทางผจญภยั จนไดป้ กครองเมืองเป็นเจา้ เมืองท้งั สองคน

คณุ ค่า เป็ นคาฉนั ทท์ ีแ่ ต่งเป็นเร่ืองยาวเป็นเร่ืองแรก ให้คติสอนใจในเร่ืองความกตญั ญูและความ
ซื่อสตั ย์
สมทุ รโฆษคาฉันท์

ผู้แต่ง พระมหาราชครู แต่งตอนตน้

สมเด็จพระนารายณ์ แตง่ ตอนกลาง
สมเด็จพระมหาสมณเจา้ กรมพระปรมานุชิตชิโนรส ทรงนิพนธต์ อ่ จนจบในสมยั รัชกาลท่ี ๓
ลกั ษณะคาประพันธ์ ใชฉ้ นั ทท์ ้งั เรื่อง
วัตถุประสงค์ เพอ่ื เล่นหนงั ใหญ่ในพระราชพธิ ีฉลองพระชนมายคุ รบเบญจเพสของ
สมเด็จพระนารายณ์ ฯ
สาระสาคญั พระสมุทรโฆษถูกเทพอุม้ ไปสมกบั นางพนิ ทมุ ดใี นขณะบรรทมหลบั เม่ือตน่ื
บรรทมกค็ ร่าครวญหากนั แตใ่ นทส่ี ุดท้งั สองกไ็ ดพ้ บกนั และไดไ้ ปผจญภยั จนพลดั พรากจากกนั ไปอีก ใน
ท่สี ุดกก็ ลบั มาพบกนั
คุณค่า

(๑) ดา้ นภาษา มีสานวนโวหารที่ไพเราะหลายตอน
(๒) ดา้ นความรู้ ใหค้ วามรู้ในการเล่นหนงั ใหญ่ ประเพณีคลอ้ งชา้ ง ป่ าหิมพานต์

จนิ ดามณี

ผู้แต่ง พระมโหราธิบดี
ลกั ษณะคาประพนั ธ์ เป็ นร้อยแกว้ มีตวั อยา่ งคาประพนั ธป์ ระเภทต่าง ๆ
วตั ถุประสงค์ สมเดจ็ พระนารายณ์โปรดใหน้ กั ปราชญแ์ ต่งหนงั สือเรียนภาษาไทยเพอื่ ไม่ให้
เด็กไทยหนั ไปเรียนและไปนบั ถือศาสนาคริสต์
สาระสาคญั กล่าวถึงอกั ษรศพั ท์ เป็ นคาศพั ทท์ ่ีมีเสียงคลา้ ย ๆ กนั วิธีใชอ้ กั ษรตา่ ง ๆ การผนั
อกั ษร กาเนิดตวั อกั ษร วธิ ีแต่งคาประพนั ธช์ นิดตา่ ง ๆ
คณุ ค่า เป็ นตาราเรียนภาษาไทยเล่มแรก เป็นหนงั สือคน้ ควา้ อา้ งอิงเก่ียวกบั ภาษาไทยทด่ี ีทสี่ ุด

พงศาวดารฉบบั หลวงประเสริฐอักษรนิติ
ผู้แต่ง เป็นพระประสงคข์ องสมเด็จพระนารายณ์มหาราชใหร้ วบรวมจดหมายเหตุและเหตกุ ารณ์

ต่างๆ รวบรวมไวด้ ว้ ยกนั หลวงประเสริฐอกั ษรนิตเิ ป็ นผไู้ ดม้ าจากชาวบา้ นแลว้ นามาถวายสมเด็จกรมพระ
ยาดารงราชานุภาพ จึงประทานชื่อให้เป็นเกียรติ

ระยะเวลาแต่ง พ.ศ. ๒๒๒๓
ลกั ษณะคาประพันธ์ เป็ นรอ้ ยแกว้ เป็นการบนั ทึกเหตกุ ารณ์สาคญั หรือเหตกุ ารณ์แปลก ๆ ไว้
วัตถปุ ระสงค์ เพอี่ บนั ทกึ เหตกุ ารณ์บา้ นเมืองไวเ้ ป็นหลกั ฐาน
สาระสาคญั เร่ิมต้งั แตเ่ ร่ิมสรา้ งพระพทุ ธรูปวดั พนญั เชิง พ.ศ. ๑๘๖๗ จุลศกั ราช ๖๘๖ ไปจนถึง
พ.ศ. ๒๑๔๗ สมเด็จพระนเรศวรเสดจ็ ไปรบท่เี มืองเชียงใหม่ ประชวรสวรรคตที่เมืองหา้ งหลวง
คณุ ค่า มีคุณคา่ สาคญั อยา่ งยง่ิ ดา้ นประวตั ิศาสตร์

อนิรุทธ์คาฉันท์

ผู้แต่ง ศรีปราชญ์ เป็นบตุ รของพระโหราธิบดี เป็นกวเี อกในสมยั สมเดจ็ พระนารายณ์
ลกั ษณะคาประพันธ์ เป็ นฉนั ทแ์ ละกาพย์ มีร่ายปนอยบู่ า้ ง
วตั ถุประสงค์

(๑) เพอ่ื แขง่ กบั เรื่องสมุทรโฆษคาฉนั ท์
(๒) แสดงความสามารถแต่งฉนั ทเ์ ป็นเร่ืองยาวได้
สาระสาคญั เรื่องอนิรุทธไ์ ดม้ าจากคมั ภรี ์วษิ ณุปรุ าณะและมหาภารตะ มีเน้ือเร่ืองคลา้ ยสมุทรโฆษ
คอื มีการอุม้ สมระหวา่ ง พระอนิรุทธ์ กบั นางอุษา และพรากจากกนั แต่ในท่สี ุดกไ็ ดพ้ บกนั และครองกนั
สืบมา
คณุ ค่า
(๑) เป็นประโยชน์ในการเปรียบเทียบกบั เร่ืองอณุรุทในสมยั รชั กาลท่ี ๑

(๒) กวมี ีลกั ษณะแหวกธรรมเนียมนิยมคือ ไม่มบี ทไหวค้ รู

โคลงกาสรวล หรือ กาสรวลศรีปราชญ์
ผู้แต่ง ศรีปราชญ์
ลักษณะคาประพนั ธ์ เป็ นโคลงด้นั มีสมั ผสั ระหวา่ งบท
วตั ถุประสงค์ มีลกั ษณะเป็นโคลงนิราศพรรณนาการเดินทางพรอ้ มท้งั คร่าครวญถึงนางผเู้ ป็ นท่รี กั

ไปดว้ ย เน้ือความบางตอนมีการยกวรรณคดีเร่ืองอ่ืนมากล่าวเปรียบเทียบ
คณุ ค่า
(๑) ดา้ นภาษา ใหค้ วามรู้ดา้ นคาศพั ทโ์ บราณ กวยี งั แสดงความคดิ โลดโผนและเป็นแบบ

ฉบบั ในการเขยี นนิราศใหก้ วยี คุ หลงั เลียนแบบ โวหารในเชิงเปรียบเทียบทาไดง้ ดงาม
(๒) ดา้ นภมู ิศาสตร์ ทราบสภาพเสน้ ทางตามท่กี วกี ล่าว
(๓) ดา้ นสงั คม ไดร้ ู้ถึงความเป็ นอยู่ การแตง่ กาย การละเล่นต่าง ๆ ฯลฯ ตามทไี่ ด้

พรรณนาไว้

โคลงเบด็ เคลด็ ของศรีปราชญ์

ศรีปราชญไ์ ดแ้ ตง่ ไวเ้ ป็นโคลงเฉพาะกิจ มีการรวมรวมอยใู่ นโคลงกวโี บราณของพระยาตรังคภูมิ

บาล และตานานศรีปราชญ์ ของพระยาปริยตั ิธรรมธาดา (แพ ตาละลกั ษณ์)

ตวั อยา่ งเช่น โคลงกระทู้

ทะ เลแม่วา่ หว้ ย เรียมฟัง

ลุ่ม วา่ ดอนเรียมหวงั วา่ ดว้ ย

ป่ มุ เปลือกปะการงั เรียมร่วม คาแม่

ปู วา่ หอยแมก้ ลว้ ย วา่ กลา้ ยเรียมตาม

โคลงสุดทา้ ยก่อนถูกประหาร

ธรณีภพน้ีเพง่ ทพิ ญาณ หน่ึงรา

เราก็ลูกอาจารย์ หน่ึงบา้ ง

เราผดิ ทา่ นประหาร เราชอบ

เราบผ่ ดิ ท่านมลา้ ง ดาบน้ีคืนสนอง

คณุ ค่า แสดงให้เห็นความเป็นปราชญใ์ นเชิง ปฏภิ าณกวี ของศรีปราชญอ์ ยา่ งแทจ้ ริง

โคลงอกั ษรสามหมู่

ผู้แต่ง พระศรีมโหสถ

ระยะเวลาในหารแต่ง สมยั สมเด็จพระนารายณ์มหาราช

ลกั ษณะคาประพันธ์ โคลงสี่สุภาพ กลบท ใชค้ า ๆ เดียวกนั เรียงต้งั แต่ไม่มีรูปวรรณยกุ ต์ และ

ผนั ไดด้ ว้ ยไมเ้ อก ไมโ้ ท เป็นชุด ๆ

วตั ถปุ ระสงค์ เพอื่ แสดงฝีมือ

สาระสาคญั มีโคลงพรรณนาการรบทีเ่ ชียงใหม่ และการพรรณนาชมไม้ ชมนก

เช่น

เขาขนั คูคู่คู้ เคยี งสอง

เยอ้ื งยา่ งนางยงู ทอง ท่องท้อง

ทิวท้งุ ทุ่งทงุ มอง มจั ฉพราศ

เทาเท่าเท้ายางหยอ้ ง เฉียบล้ิมริมธาร

คณุ ค่า เป็ นแบบอยา่ งในการแตง่ กลบทของกวยี คุ หลงั

โคลงเฉลิมพระเกยี รติพระนารายณ์
ผู้แต่ง พระศรีมโหสถ
ลกั ษณะคาประพนั ธ์ โคลงสี่สุภาพ
วัตถุประสงค์ เพอื่ สดุดีพระเกียรติและบนั ทึกเหตกุ ารณ์บา้ นเมือง
สาระสาคญั เล่าเรื่องการไดช้ า้ งเผอื ก อญั เชิญพระพทุ ธสิหิงคจ์ ากชียงใหม่ และพรรณนาเมือง

ลพบุรี
คุณค่า มีคุณค่าดา้ นประวตั ศิ าสตร์และโบราณคดี

นิราศนครสวรรค์
ผู้แต่ง พระศรีมโหสถ
ลักษณะคาประพนั ธ์ ร่ายสุภาพและโคลงสุภาพ
วัตถปุ ระสงค์ พรรณนาการเดินทางชลมารคตามเสด็จไปรับชา้ งเผอื กทน่ี ครสวรรค์
สาระสาคญั พรรณนาสถานท่ตี ่างๆ ทเ่ี ดินทางผา่ นจากอยธุ ยาถึงนครสวรรค์ โดยแทรกสานวน

นิราศไวด้ ว้ ย
คณุ ค่า ไดท้ ราบถึงสภาพความอุดมสมบรู ณ์ของบา้ นเมืองยคุ น้นั

กาพย์ห่อโคลง
ผู้แต่ง พระศรีมโหสถ
ลักษณะคาประพนั ธ์ กาพยย์ านีสลบั กบั โคลงส่ีสุภาพบทต่อบท
วัตถุประสงค์ สดุดีชมบา้ นเมืองในสมยั สมเดจ็ พระนารายณ์
สาระสาคญั เล่าถึงชีวติ ความเป็นอยขู่ องชาวอยธุ ยาสมยั น้นั
คุณค่า
(๑) ไดท้ ราบถึงสภาพบา้ นเมือง
(๒) เป็ นตวั อยา่ งของกวรี ุ่นหลงั ในลกั ษณะการแต่งกาพยห์ ่อโคลงขนาดยาวมีสานวน

โวหารทไ่ี พเราะ คมคาย หลายตอน

นิราศสีดา หรือ ราชาพิลาป
ผู้แต่ง ไม่ทราบผแู้ ตง่
ลกั ษณะคาประพนั ธ์ กาพยฉ์ บงั และกาพยส์ ุรางคนางค์
วัตถุประสงค์ แสดงบทคร่าครวญของพระรามต่อนางสีดา
สาระสาคญั ตดั ตอนจากรามเกียรต์ิตอนท่พี ระรามตามนางสีดา โดยแทรกสานวนนิราศไว้
คุณค่า เป็ นตวั อยา่ งของนิราศใหก้ วรี ุ่นหลงั ไดศ้ ึกษา

คาฉันท์ดษุ ฎีสังเวยกล่อมช้าง
ผู้แต่ง ขนุ เทพกวี
ลักษณะคาประพนั ธ์ ฉนั ท์ , กาพยย์ านี และกาพยฉ์ บงั
วตั ถปุ ระสงค์ ใชข้ บั ในราชพธิ ีสมโภชชา้ งเผอื ก
สาระสาคญั ตอนตน้ เป็ นบทสดุดีเทพท้งั หลาย พรรณนาการเตรียมตวั คลอ้ งชา้ งขอพรเทพให้

ทาการคลอ้ งชา้ งสาเร็จ
คณุ ค่า
(๑) เป็ นคาฉนั ดุษฎีสงั เวยกล่อมชา้ งท่เี ก่าท่สี ุดทก่ี วรี ุ่นหลงั นามาเป็น ตวั อยา่ ง
(๒) ใหค้ วามรู้เร่ืองพิธีกรรมเกี่ยวกบั ชา้ ง

โคลงทวาทศมาส
ผู้แต่ง ไม่ชดั เจน บอกไวเ้ พยี งวา่ พระเยาวราชแต่ง และมีขนุ พรหมมนตรี ขนุ ศรีกวรี าชและขนุ

สารประเสริฐ เป็นผเู้ กลากลอน

ระยะเวลาการแต่ง ยงั ไม่เป็นทยี่ ตุ ิ บางทา่ นวา่ แตง่ ในสมยั สมเด็จพระนารายณ์บางท่านวา่
แต่งในสมยั สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ

ลกั ษณะคาประพนั ธ์ โคลงด้นั ววิ ธิ มาลี
สาระสาคญั พรรณนาการจาก คร่าครวญการจากไป ๑๒ เดือน
คุณค่า เป็ นตวั อยา่ งในการแต่งนิราศของกวรี ุ่นหลงั
โคลงนิราศหริภุญชัย
ผู้แต่ง กวชี าวชียงใหม่
ลักษณะคาประพันธ์ เป็นโคลงส่ีสุภาพ
วตั ถุประสงค์ แสดงความอาลยั รักนาง แต่ผทู้ ถ่ี อดมาเป็ นภาษาไทยภาคกลางมีวตั ถุประสงคเ์ พอ่ื
เฉลิมพระเกียรตกิ ษตั ริย์ และแสดงผลงานของกวผี เู้ ป็นเจา้ ของ
สาระสาคญั เขียนในลกั ษณะนิราศพรรณนาถึงสถานที่ผา่ นและคร่าครวญถึงนางอนั เป็ นทีร่ ัก
ระหวา่ งเดินทางไปนมสั การพระธาตหุ ริภญุ ชยั
คณุ ค่า ไดร้ ับรูด้ า้ นวฒั นธรรมและการละเล่นในสมยั น้นั และเป็นตวั อยา่ งในการศกึ ษาศพั ทโ์ บราณ
และศพั ทภ์ าคเหนือ
ลิลิตพระลอ

ผู้แต่ง ไม่ทราบแน่ชดั
ระยะเวลาในการแต่ง ไม่ทราบแน่ชดั สนั นิษฐานวา่ จะอยใู่ นสมยั อยธุ ยาตอนกลาง

ลักษณะคาประพันธ์ เป็นลิลิตสุภาพ ประกอบดว้ ยร่ายสุภาพและโคลงสุภาพ วรรณคดีสโมสร

ใหเ้ ป็ นยอดของลลิ ติ
สาระสาคญั เป็นเร่ืองราวของ พระลอ โอรส เมืองสรวง กบั พระเพื่อน พระแพง พระราชธิดา

เมืองสรอง ซ่ึงเป็นเมืองศตั รูคูแ่ คน้ กนั มาต้งั แต่สมยั พระราชบดิ า พระลอหลงรัก พระเพอื่ น พระแพง
เพราะถูกเสน่ห์ ไดเ้ ดินทางติดตามไปอยกู่ บั พระเพอ่ื น พระแพงจนถึงเมืองสรอง เมื่อเจา้ ยา่ ของพระเพอื่ น
พระแพงทราบใหท้ หารมาลอ้ มจบั แต่ พระลอ พระเพอ่ื น พระแพง พรอ้ มท้งั พเี่ ล้ียงสู้จนตวั ตาย เจา้ ยา่ เอง
ก็ถูกเจา้ เมืองสรองประหารใหต้ ายตกไปตามกนั หลงั จาก โศกนาฏกรรมคร้ังน้ีแลว้ สองเมืองกก็ ลบั มาคืนดี
กนั

คณุ ค่า เร่ืองน้ีมีคุณคา่ หลายดา้ น
(๑) ดา้ นสงั คมวฒั นธรรม
เป็นนิยายพ้นื บา้ นทส่ี ะทอ้ นชีวติ ท้งั ดา้ นการปกครอง ประเพณีวฒั นธรรม ความ

เชื่อตา่ ง ๆ เช่น เร่ืองเสน่ห์ยาแฝด ภูตผปี ี ศาจ ไสยศาสตร์ต่าง ๆ
(๒) ดา้ นภาษาและวฒั นธรรม
เป็นยอดของลิลิตทีม่ คี วามงดงามของภาษา มีรสของวรรณคดีท่ไี พเราะมีการผกู

เรื่อง สร้างปมของเร่ืองชวนให้ติดตาม และใหก้ วรี ุ่นหลงั ไดศ้ กึ ษาเป็ นตวั อยา่ ง