ไตรภูมิพระร่วง

ไตรภมู ิพระร่วง
ตอน มนุสสภมู ิ

แผนผงั สำระกำรเรียนรู้

บทนำเรื่อง

ศพั ทำนุกรม วรรณคดีศึกษำ

ไตรภมู ิพระร่วง บทวิเครำะห์
ตอน มนุสสภมู ิ
ข้อคิดนำชีวิต
ควำมร้จู ำกวรรณคดี



บทนำเร่อื ง

• พญำลิไทยทรงพระรำชนิพนธ์
ไตรภมู ิพระรว่ งเมอ่ื พ.ศ. ๑๘๘๘

• ไตรภมู ิพระร่วง หรอื ไตรภมู ิ-
กถำ (เตภมู ิกถำ) หมำยถึง เรื่อง
ของโลกทงั้ ๓ ได้แก่ กำมภมู ิ
รปู ภมู ิ อรปู ภมู ิ

สคุ ติภมู ิ กำมภมู ิ ทุคติภมู ิ

มนุสสภมู ิ สวรรคภมู ิ นรกภมู ิ
ดิรจั ฉำนภมู ิ
ชมพทู วีป จำตมุ หำรำชิกำ เปรตภมู ิ
บรุ พวิเทหทวีป ดำวดึงส์ อสรุ กำยภมู ิ
อตุ ตรกรุ ทุ วีป ยำมำ
อมรโคยำนทวีป ดสุ ิต
นิ มมำนรดี
ปรนิมมิตวสวตั ดี

รปู ภมู ิ มี ๑๖ ชนั้

เรียกว่ำ

รปู ภมู ิ หมำยถงึ (โสฬสพรหม)

ดินแดนแห่งพรหม ไม่มี

ที่มีรปู ผทู้ ่ีบำเพญ็ กำรครองเรอื น

สมำธิจนได้ฌำน

สมำบตั ิ ไมม่ ี

ไม่มี จิตวิญญำณ

กำรเคล่ือนไหว

อรปู ภมู ิ ๔. เนวสญั ญำนำสญั ญำยตนภมู ิ
๓. อำกิญจญั ญำยตนภมู ิ
ดินแดนของพรหม ๒. วิญญำณัญจำยตนภมู ิ
ไมม่ ีรปู มีแต่จิต ๑. อำกำสำนัญจำยตนภมู ิ
หรอื วิญญำณ

ท่ีมำของเรือ่ ง

• ไตรภมู ิพระรว่ งเป็นพระรำชนิพนธข์ องพญำลิไทยท่ีทรงค้นคว้ำ
รวบรวมมำจำกคมั ภีรพ์ ทุ ธศำสนำจำนวน ๓๓ คมั ภีร์ มีทงั้
พระไตรปิ ฎก อรรถกถำ ฎีกำ และปกรณ์พิเศษต่ำง ๆ

• พระองคม์ ีพระรำชประสงค์
ให้เทศน์โปรดพระรำชมำรดำ
และเป็ นธรรมทำนสำหรบั
ประชำชน

กามภมู ิ

บทวิเครำะห์

๑. คณุ ค่ำด้ำนเนื้อหำ

๑.๑ เนื้อเรอื่ ง

ไตรภมู ิพระรว่ ง ตอน มนุสสภมู ิ กล่ำวถึง กำรเกิดของ
มนุษย์ ซึ่งเม่ือเทียบกบั กำรเกิดในควำมรทู้ ำงวิทยำศำสตร์
นับว่ำใกล้เคียงกนั มำก คือ เริ่มจำกเป็นเซลลเ์ ลก็ ๆ เป็น
ชิ้นเนื้อ เป็นก้อนเนื้อ เป็นตวั ตน



บทวิเครำะห์

ไตรภมู ิพระร่วง ตอน มนุสสภมู ิ กล่ำวถึงมนุษย์
ใน ๔ ทวีป ได้แก่

ชมพทู วีป
บรุ พวิเทหทวีป

อตุ ตรกรุ ทุ วีป
อมรโคยำนทวีป



บทวิเครำะห์

ไตรภมู ิพระร่วง ตอน มนุสสภมู ิ กล่ำวถงึ สวรรคภมู ิ

สวรรคภมู ิ

จำตมุ หำรำชิกำ
ดำวดึงส์
ยำมำ
ดสุ ิต

นิ มมำนรดี
ปรนิมมิตวสวตั ดี



บทวิเครำะห์

ไตรภมู ิพระร่วง ตอน มนุสสภมู ิ นรกภมู ิ
กล่ำวถึง ทคุ ติภมู ิ ดิรจั ฉำนภมู ิ
ทุคติภมู ิ คือ ภมู ิท่ีชวั่ ลำบำก เดือดร้อน เปรตภมู ิ

เตม็ ไปด้วยควำมทุกขโ์ ดยส่วนเดียว ไม่มี
ผใู้ ดปรำรถนำอยำกไปเกิดในภพภมู ิ

เหล่ำนี้เพรำะหำควำมสขุ ไมไ่ ด้เลย เป็น
ภมู ิที่ตำ่

อสรุ กำยภมู ิ





บทวิเครำะห์

๑.๒ แก่นเรือ่ ง

ไตรภมู ิพระรว่ ง ตอน
มนุสสภมู ิ กล่ำวถงึ กำเนิดของ
มนุษยท์ ี่มีวิวฒั นำกำรตำม
ธรรมชำติ

รูปภมู ิ

รปู ภมู ิ มี ๑๖ ชนั้

เรียกว่ำ

รปู ภมู ิ หมำยถงึ (โสฬสพรหม)

ดินแดนแห่งพรหม ไม่มี

ที่มีรปู ผทู้ ่ีบำเพญ็ กำรครองเรอื น

สมำธิจนได้ฌำน

สมำบตั ิ ไมม่ ี

ไม่มี จิตวิญญำณ

กำรเคล่ือนไหว

อรูปภมู ิ

อรปู ภมู ิ ๔. เนวสญั ญำนำสญั ญำยตนภมู ิ
๓. อำกิญจญั ญำยตนภมู ิ
ดินแดนของพรหม ๒. วิญญำณัญจำยตนภมู ิ
ไมม่ ีรปู มีแต่จิต ๑. อำกำสำนัญจำยตนภมู ิ
หรอื วิญญำณ



บทวิเครำะห์

๒. คณุ ค่ำด้ำนวรรณศิลป์
๒.๑ ลกั ษณะกำรประพนั ธ์

เรียบเรยี งด้วย มีกำรใช้
ลกั ษณะของ คำศพั ทโ์ บรำณ

รอ้ ยแก้ว หลำยคำ

บทวิเครำะห์

๒. คณุ ค่ำด้ำนวรรณศิลป์
๒.๑ ลกั ษณะกำรประพนั ธ์

มีสำนวนแบบ แม้จะมีรปู แบบท่ีเป็นรอ้ ยแก้ว
โบรำณแทรก
แต่เม่ืออ่ำนแล้วพบว่ำมีลกั ษณะ
ปนอยู่ เช่น ไพเรำะคล้ำยมีสมั ผสั คล้องจอง

ผิ ไสร้ แล

บทวิเครำะห์

๒.๒ ศิลปะกำรประพนั ธ์

๑) แม้จะเป็นเรอ่ื งที่มีอำยยุ ำวนำนหลำยร้อยปี มีสำนวน
เก่ำและภำษำโบรำณจึงมีอย่บู ำ้ งแต่กส็ ำมำรถเข้ำใจได้

๒) ใช้คำซำ้ หรอื วลีซำ้ ๆ กนั คล้ำยภำษำในสมยั
พ่อขนุ รำมคำแหง ทำให้ภำษำเป็นจงั หวะไพเรำะน่ำฟัง

๓) ใช้คำสมั ผสั คล้องจอง ทำให้คำเชื่อมต่อกนั
ไพเรำะ

บทวิเครำะห์

๔) ใช้โวหำรภำพพจน์แบบอปุ มำหลำยแห่ง

“...เบอื้ งหลงั กมุ ำรนัน้ ต่อหลงั ท้อง
แม่ แลนัง่ ยองอยใู่ นท้องแม่ แล
กำมอื ทงั้ สองคู่ คอต่อหวั เขำ่
ทงั้ สอง เอำหวั ไว้เหนือหวั เข่ำ
เมอื่ นัง่ อยนู่ ัน้ เลือดแลน้ำเหลือง
ย้อยลงเตม็ ตนยะหยดทกุ เมอ่ื แล
ดจุ ดงั่ ลิงเมื่อฝนตก...”

วรรคทอง

กำรเกิดของมนุษย์

...ครนั้ ถึง ๗ วนั เป็นดงั่ น้ำล้ำงเนื้อนัน้ เรียกว่ำอมั พทุ ะ
อมั พทุ ะนัน้ โดยใหญ่ไปทุกวำรไสร้ ครนั้ ได้ถึง ๗ วำร ข้นเป็นดงั่ ตะกวั่ อนั
เชื่อมอยใู่ นหมอ้ เรียกชื่อว่ำเปสิ เปสินัน้ ค่อยใหญ่ไปทกุ วนั ครนั้ ถงึ ๗ วนั
แขง็ เป็นก้อนดงั่ ไขไ่ ก่เรียกว่ำฆนะ ฆนะนัน้ ค่อยใหญ่ไปทกุ วนั ครนั้ ถงึ ๗
วนั เป็นต่มุ ออกได้ ๕ แห่งดงั่ หดู นัน้ เรียกว่ำเบญจสำขำหดู เบญจสำขำหดู
นัน้ เป็นมือ ๒ อนั เป็นตีน ๒ อนั หดู เป็นหวั นัน้ อนั หน่ึงแลแต่นัน้ ค่อยไป
เบอื้ งหน้ำทุกวนั ครนั้ ๗ วนั เป็นฝ่ ำมือ เป็นนิ้วมือ...

วรรคทอง

ควำมงำมของผหู้ ญิงในอตุ ตรกรุ ทุ วีป

“...แลสองแก้มเขำนัน้ ไสรง้ ำมเป็นนวลดงั่ แกล้งเอำแป้งผดั
หน้ำเขำนัน้ หมดเกลี้ยงปรำศจำกมทุ ิน หำฝ้ำหำไฝบม่ ิได้
แลเหน็ ดวงหน้ำเขำไสรด้ จุ ดงั่ พระจนั ทรว์ นั เพง็ บรู ณ์นัน้ เขำนัน้
มีตำเป็นอนั ดำดงั่ ตำแห่งลกู ทรำยพึ่งออกได้ ๓ วนั ท่ีพรรณขำว
กข็ ำวงำมดงั่ สงั ขอ์ นั ท่ำนพึ่งฝนใหม่แลมีฝี ปำกนัน้ แดงดงั่
ลกู ฟักข้ำวอนั สกุ นัน้ ...”

วรรคทอง

มงุ่ เน้นให้มนุษยก์ ระทำควำมดี

“...อนั ว่ำนิพพำนสมบตั ินี้สนุกสขุ เกษมหนักหนำ หำท่ีจะ
ปำนบม่ ิได้เลย สมบตั ิอินทรพ์ รหมทงั้ หลำยกด็ ี ถ้ำจะเอำมำ
เปรียบด้วยสมบตั ินิพพำนนัน้ ประดจุ เอำห่ิงห้อยมำเปรียบ
ด้วยพระจนั ทร.์ ..”

บทวิเครำะห์

๓. คณุ ค่ำด้ำนสงั คมและวฒั นธรรม

ไตรภมู ิพระร่วงสะท้อนให้เหน็ ควำมเช่ือเกี่ยวกบั นรกสวรรค์
อย่ำงเด่นชดั คือ เช่ือว่ำสวรรคเ์ ป็นภพภมู ิแห่งควำมดี ตรงข้ำมกบั
นรกอนั เป็นดินแดนที่น่ำกลวั และทกุ ขท์ รมำน

“...ผิแลคนอนั มำแต่นรกกด็ ี แลมำแต่เปรตกด็ ี มนั คำนึงถึง
ควำมอนั ลำบำกนัน้ ครนั้ ว่ำออกมำกร็ ้องไห้แล ผิแลคนผมู้ ำแต่
สวรรค์ แลคำนึงถึงควำมสขุ แต่ก่อนนัน้ ครนั้ ว่ำออกมำไสร้กย็ อ่ ม
หวั รอ่ ก่อนแล...”

ควำมร้จู ำกวรรณคดี

๑. ได้ควำมร้เู ก่ียวกบั
วิวฒั นำกำรทำงกำยของทำรกใน
ครรภ์ ซึ่งสอดคล้องกบั ข้อมลู
ทำงวิทยำศำสตร์

ควำมร้จู ำกวรรณคดี

๒. ได้ควำมร้เู กี่ยวกบั
ควำมเช่ือทำงพระพทุ ธศำสนำ
และผลของกำรทำควำมดีควำมชวั ่

ข้อคิดนำชีวิต

๔. ควรนึกถึงพระคณุ มำรดำท่ีให้กำเนิดและ
ตอบแทนท่ำน

๓. ควรพิจำรณำกำรเกิดของมนุษยน์ ัน้ เป็น
ทกุ ข์ จึงควรทำแต่ควำมดี

๒. เมื่อเป็นผบู้ ริหำรบำ้ นเมอื ง ควรมีคณุ ธรรม
จริยธรรม
๑. ควรมีควำมประพฤติยึดมนั่ ในศีลธรรม