·u1. NRCT 1F1sJn1s80EJA 6 fflsJn1s >>> n1snnoun1s8u 51F1s1:t1118:8J1F1s1:t1 s:uun7SUSH1510n7SlJ8:U8WD8C11UlJU10118:usunlJDJ 'L. I • • • • • • • • • • • • • • • • nun. 11uuOa:lus:luvnJnnn1F1a:luvnJwunn1F1n81Jt1nus1J tJJuus:u1cu 2564" Lesson learned, analysis and synthesis of waste management system for Local Government Administrations with respect to citizen participation • • • in the lower central part of Thailand ,Fiscal year 2021 ••• • • • • • • • • • • • • • • • •
หัวหนาโครงการยอยที่ 1: อาจารย ดร.ดาวรุง สังขทอง หัวหนาโครงการยอยที่ 2: ผูชวยศาสตราจารย ดร.สุกัญญา รัตนทับทิมทอง หัวหนาโครงการยอยที่ 3: อาจารย ดร.นวปฎล กิตติอมรกุล หัวหนาโครงการยอยที่ 4: นายจ�ระพันธุ เนื่องจากนิล หัวหนาโครงการยอยที่ 5: ผูชวยศาสตราจารย ดร.สายชล ชุดเจ�อจ�น หัวหนาโครงการยอยที่ 6: อาจารย ดร.ประกอบ ชาติภุกต หัวหนาโครงการยอยที่ 7: ดร.ชานนท บุญมีพ�พ�ธ หัวหนาโครงการยอยที่ 8: อาจารย ดร.ฐิติพร กรัยว�เชียร หัวหนาโครงการยอยที่ 9: อาจารยธิติพงศ ว�ฒิศาสตร หัวหนาโครงการยอยที่ 10: ดร.รจนา นิลมานนท หัวหนาโครงการยอยที่ 11: ผูชวยศาสตราจารยจ�ฬาลักษณ จารุจ�ฑารัตน หัวหนาโครงการยอยที่ 12: ผูชวยศาสตราจารยสุภาดา ข�นณรงค หัวหนาโครงการยอยที่ 13: ผูชวยศาสตราจารย ดร.สันติ รักษาวงศ หัวหนาโครงการยอยที่ 14: ผูชวยศาสตราจารยรัตนา ทิมเมือง หัวหนาโครงการยอยที่ 15: ผูชวยศาสตราจารยณัฐ จันทครบ หัวหนาโครงการยอยที่ 16: อาจารยอินจ�รา นิยมธูร หัวหนาโครงการยอยที่ 17: อาจารยพงศธร แสงชูติ ที่ปร�กษาโครงการ: ศาสตราจารย ดร.นันทนิตย วานิชาชีวะ หัวหนาโครงการ: รองศาสตราจารย ดร.ศุภกิจ สุทธิเร�องวงศ มหาว�ทยาลัยศิลปากร มหาว�ทยาลัยเกษตรศาสตร มหาว�ทยาลัยคร�สเตียน มหาว�ทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกลาธนบุร� มหาว�ทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลกรุงเทพ มหาว�ทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลพระนคร มหาว�ทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลรัตนโกสินทร มหาว�ทยาลัยธนบุร� มหาว�ทยาลัยราชภัฏธนบุร� มหาว�ทยาลัยราชภัฏกาญจนบุร� มหาว�ทยาลัยราชภัฏบานสมเด็จเจาพระยา มหาว�ทยาลัยราชภัฏเพชรบุร� มหาว�ทยาลัยราชภัฏหมูบานจอมบึง มหาว�ทยาลัยหัวเฉียวเฉลิมพระเกียรติ มหาว�ทยาลัยเอเชียอาคเนย ว�ทยาลัยเทคโนโลยีสยาม มหาว�ทยาลัยเวสเทิรน ประธานคณะอนุกรรมการเคร�อขายว�จัย อ�ดมศึกษาภาคกลางตอนลาง รองอธิการบดีฝายว�จัยมหาว�ทยาลัยศิลปากร รองประธานคณะอนุกรรมการเคร�อขายว�จัย อ�ดมศึกษาภาคกลางตอนลาง ผูอำนวยการสำนักงานบร�หารการว�จัย นวัตกรรมและการสรางสรรค มหาว�ทยาลัยศิลปากร ทุนอ�ดหนุนกิจกรรมสงเสร�มและสนับสนุนการว�จัยและนวัตกรรม ประจำปงบประมาณ 2564 â¤Ã§¡ÒËͷÕ่6
โครงการ “การถอดบทเร�ยน ว�เคราะหและสังเคราะหระบบการบร�หารจัดการขยะมูลฝอยตามขนาดและบร�บทของ อปท. แบบมีสวนรวมของทุกภาคสวนของพ�้นที่ภาคกลางตอนลาง” 3 1 หลักการและเหตุผล ปญหาขยะมูลฝอยเปนปญหาที่สะสมมาเปนระยะเวลานานในประเทศไทย ทั้งนี้การเพ��มข�้นของ ประชากร การบร�หารจัดการที่ไมมีประสิทธิภาพ(มีหลายหนวยงานเขามาเกี่ยวของ) กฎหมายที่ยังลาหลัง ขาดแคลนเทคโนโลยีการกำจัดและการสรางจ�ตสำนึกของคนในชาติ ลวนเปนสาเหตุที่ตองคำนึงถึงในการ บรรลุเปาหมายของการจัดการขยะ ตนทาง กลางทาง และปลายทาง รัฐบาลโดยคณะรักษาความสงบแหง ชาติจ�งไดกำหนดใหขยะเปนวาระแหงชาติ ตั้งแตป พ.ศ. 2557 และไดอนุมัติแผนในการจัดการขยะมูลฝอยและ ของเสียอันตรายที่เสนอโดยกรมควบคุมมลพ�ษ สงผลใหหนวยงานที่เกี่ยวของเร��มดำเนินมาตรการแกไข ปญหาอยางจร�งจังและรัฐบาลเร��มมุงเนนไปที่การแกปญหาเฉพาะหนาดวยการสนับสนุนภาคเอกชนใหเขามา ลงทุนในระบบปลายทาง อาทิ การแปลงขยะเปนพลังงาน (Waste to energy) แตก็ยังขาดกระบวนการ และแนวทางในการนำไปสูการลดปร�มาณขยะอยางยั่งยืน ปจจัยที่จะทำใหเกิดความสำเร็จในการลดขยะและการบร�หารจัดการขยะนั้นข�้นกับหลายมิติ โดยเฉพาะในระดับการจัดการขององคกรปกครองสวนทองถิ�น (อปท.) และระดับครัวเร�อน ซึ่งมีความแตกตางกัน อยางมากในสังคมเมืองและชนบท ขนาดและภูมิประเทศ จำนวนประชากรและชวงอายุประชากร ความรูความเขาใจดานเศรษฐศาสตร มลพ�ษ และสิ�งแวดลอมที่จะนำไปสูการจัดการขยะมูลฝอย ขององคกรปกครองสวนทองถิ�นที่มีความยั่งยืนและปรับตัวได ปจจัยที่กลาวมายังไมมีการว�เคราะห สังเคราะหและเปร�ยบเทียบอยางเปนระบบ ทำใหการบร�หารจัดการขยะเปนไปแบบ “One solution fits all” ซึ่งเปนที่ทราบกันวาเปนไปไดยากหร�อเปนไปไมไดเลย ภาพทัศนที่ อปท. ในแตละแหงใชในการตัดสินใจ บร�หารจัดการทั้งระบบ หร�อแคสวนใดสวนหนึ่งนั้นจะเปนหนึ่งในการตัดสินความสำเร็จ แมวาในประเทศจะมี กรณีศึกษาที่ประสบความสำเร็จจากรางวัลที่ไดในโครงการตาง ๆ ทั้งในระดับตั้งแตหนวยงาน องคกรปกครองสวนทองถิ�นและระดับจังหวัด แตยังไมสามารถนำไปปฏิบัติไดทั่วทั้งประเทศและยังไมมีการศึกษา ปจจัยที่สงเสร�มใหเกิดการจัดการแบบมีสวนรวมที่ยั่งยืน ปจจัยสำคัญที่เปนกุญแจสูความสำเร็จและลมเหลว ยังคงตองไดรับการศึกษาและสังเคราะหออกมาผานการถอดบทเร�ยนในหลายระดับทั้งกรณี ที่สำเร็จและไมสำเร็จ สิงหาคม 2566
โครงการ “การถอดบทเร�ยน ว�เคราะหและสังเคราะหระบบการบร�หารจัดการขยะมูลฝอยตามขนาดและบร�บทของ อปท. แบบมีสวนรวมของทุกภาคสวนของพ�้นที่ภาคกลางตอนลาง” 4 2 วัตถุประสงค 3 พ�้นที่ศึกษา 1 เพ�่อถอดบทเร�ยนการบร�หารจัดการขยะในพ�้นที่ภาคกลางตอนลาง 9 จังหวัด และกรุงเทพมหานครฝงธนบุร� ผานการทำงานรวมกันของมหาว�ทยาลัยในเคร�อขาย 2 เพ�่อทราบถึงปจจัยตาง ๆ ที่ทำใหการบร�หารจัดการขยะมูลฝอยประสบความสำเร็จ และไมประสบความสำเร็จในบร�บทพ�้นที่ที่สำรวจ 3 เพ�่อจัดทำแนวทางปฏิบัติหร�อมาตรฐานการทำงานสำหรับการจัดการขยะเพ�่อใชในการขยายผล กรณีศึกษาพ�้นที่ที่จัดการขยะขององคกรปกครองสวนทองถิ�น (อปท.) กรณีที่ประสบความสำเร็จ และกรณีที่มีการจัดการแบบปกติหร�อยังไมมีระบบและกลไก ตั้งแตตนทาง กลางทาง ถึงปลายทางของ อปท. ในพ�้นที่เปาหมายของเคร�อขายว�จัยอ�ดมศึกษาภาคกลางตอนลาง 9 จังหวัด ไดแก จังหวัดสุพรรณบุร� เพชรบุร� ราชบุร� กาญจนบุร� สมุทรปราการ สมุทรสงคราม สมุทรสาครนครปฐม ประจวบคีร�ขันธ และ กรุงเทพมหานคร (ฝงธนบุร�) รวมทั้งสิ�น 10 จังหวัด 53 อปท. แบงเปน 6 เขต 5 เทศบาลเมือง (ทม.) 16 เทศบาลตำบล (ทต.) และ 26 องคการบร�หารสวนตำบล (อบต.) (ดังรูปที่ 1) โดยแบงสถาบันการศึกษา ที่รับผิดชอบในแตละพ�้นที่ (ดังตารางที่ 1) เพ�่อจัดทำแนวทางปฏิบัติที่ดีและมาตรฐานการทำงาน สำหรับการจัดการขยะในพ�้นที่ศึกษา โดยนำรูปแบบและแนวทางการจัดการขยะที่ไดจากการศึกษา มาทดสอบในพ�้นที่
เร�่อง หลักการและเหตุผล วัตถุประสงค พ�้นที่ศึกษา กรอบแนวคิดในการศึกษาว�จัย ผลการว�จัย แนวทางปฏิบัติที่ดีในการบร�หารจัดการขยะมูลฝอย ขอเสนอแนะเชิงนโยบาย หนา 3 4 9 10 19 26 สารบัญ
รูปที่ 1 พ�้นที่ศึกษา โครงการ “การถอดบทเร�ยน ว�เคราะหและสังเคราะหระบบการบร�หารจัดการขยะมูลฝอยตามขนาดและบร�บทของ อปท. แบบมีสวนรวมของทุกภาคสวนของพ�้นที่ภาคกลางตอนลาง” 5 กาญจนบุร� ราชบุร� เพชรบุร� ประจวบคีร�ขันธ สมุทรสงคราม สมุทรสาคร สมุทรปราการ กรุงเทพฯ ฝงธนบุร� นครปฐม สุพรรณบุร�
โครงการ “การถอดบทเร�ยน ว�เคราะหและสังเคราะหระบบการบร�หารจัดการขยะมูลฝอยตามขนาดและบร�บทของ อปท. แบบมีสวนรวมของทุกภาคสวนของพ�้นที่ภาคกลางตอนลาง” 6 ตารางที่ 1 พ�้นที่ศึกษาที่ทำการถอดบทเร�ยนแยกตามมหาว�ทยาลัยที่รับผิดชอบ จังหวัด มหาว�ทยาลัยที่รับผิดชอบ อปท. นครปฐม มหาว�ทยาลัยเกษตรศาสตร มหาว�ทยาลัยคร�สเตียน ทม. 1 แหง ทม.ไรข�ง ทต. 2 แหง ทต.กำแพงแสน ทต.ดอนยายหอม อบต. 5 แหง อบต.หวยขวาง อบต.บานหลวง อบต.หวยมวง อบต.ดอนพ�ทรา อบต.ตลาดจ�นดา กาญจนบุร� มหาว�ทยาลัยราชภัฏกาญจนบุร� ทต. 1 แหง ทต.พระแทน อบต. 1 แหง อบต.ลาดหญา เพชรบุร� มหาว�ทยาลัยราชภัฏเพชรบุร� มหาว�ทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลพระนคร อบต. 6 แหง อบต.บานในดง อบต.ปาเด็ง อบต.นาพันสาม อบต.แหลมผักเบี้ย อบต.หนองหญาปลอง อบต.บานกุม ประจวบคีร�ขันธ มหาว�ทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลรัตนโกสินทร ทม. 1 แหง ทม.ประจวบคีร�ขันธ กรุงเทพมหานคร มหาว�ทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกลาธนบุร� มหาว�ทยาลัยราชภัฏบานสมเด็จเจาพระยา ว�ทยาลัยเทคโนโลยีสยาม เขต 6 แหง เขตหนองแขม เขตภาษีเจร�ญ เขตธนบุร� เขตบางกอกใหญ เขตทุงครุ เขตราษฎรบูรณะ
โครงการ “การถอดบทเร�ยน ว�เคราะหและสังเคราะหระบบการบร�หารจัดการขยะมูลฝอยตามขนาดและบร�บทของ อปท. แบบมีสวนรวมของทุกภาคสวนของพ�้นที่ภาคกลางตอนลาง” 7 ตารางที่ 1 พ�้นที่ศึกษาที่ทำการถอดบทเร�ยนแยกตามมหาว�ทยาลัยที่รับผิดชอบ สมุทรสงคราม จังหวัด มหาว�ทยาลัยที่รับผิดชอบ อปท. มหาว�ทยาลัยเอเชียอาคเนย มหาว�ทยาลัยแสตมฟอรด ทม. 1 แหง ทม.สมุทรสงคราม ทต. 2 แหง ทต.อัมพวา ทต.กระดังงา อบต. 2 แหง อบต.บางขันแตก อบต.ลาดใหญ สมุทรสาคร มหาว�ทยาลัยธนบุร� ทม. 1 แหง ทม.คลองมะเดื่อ ทต. 2 แหง ทต.ดอนไกดี ทต.ทาจ�น สมุทรปราการ มหาว�ทยาลัยราชภัฏธนบุร� มหาว�ทยาลัยหัวเฉียวเฉลิมพระเกียรติ มหาว�ทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกลาธนบุร� อบต. 4 แหง อบต.บางน้ำผึ้ง อบต.ทรงคนอง อบต.ศีรษะจรเขนอย อบต.แหลมฟาผา ราชบุร� มหาว�ทยาลัยศิลปากร มหาว�ทยาลัยราชภัฏหมูบานจอมบึง ทม. 1 แหง ทม.ราชบุร� ทต. 2 แหง ทต.หลักเมือง ทต.กรับใหญ อบต. 2 แหง อบต.ดอนกระเบื้อง อบต.เขาขลุง
โครงการ “การถอดบทเร�ยน ว�เคราะหและสังเคราะหระบบการบร�หารจัดการขยะมูลฝอยตามขนาดและบร�บทของ อปท. แบบมีสวนรวมของทุกภาคสวนของพ�้นที่ภาคกลางตอนลาง” 8 ตารางที่ 1 พ�้นที่ศึกษาที่ทำการถอดบทเร�ยนแยกตามมหาว�ทยาลัยที่รับผิดชอบ จังหวัด มหาว�ทยาลัยที่รับผิดชอบ อปท. สุพรรณบุร� มหาว�ทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลกรุงเทพ มหาว�ทยาลัยเวสเทิรน ทต. 7 แหง ทต.ข�นพัดเพ็ง ทต.เจดีย ทต.จระเขสามพัน ทต.สวนแตง ทต.ทาวอ�ทอง ทต.หนองสาหราย ทต.บานดอน อบต. 6 แหง อบต.พลับพลาไชย อบต.ดอนกำยาน อบต.บานชาง อบต.ยุงทะลาย อบต.ปากน้ำ อบต.หนองมะคาโมง
4 กรอบแนวคิดในการศึกษาว�จัย การศึกษาสถานการณ และการจัดการขยะของจังหวัดและภูมิภาค - สถานการณและแนวโนม การจัดการขยะของภาคและจังหวัด - ศักยภาพในการจัดการขยะ ของภูมิภาคและจังหวัด (ราง) แนวทางปฏิบัติ ที่ดีในการจัดการขยะ ของอปท.แตละขนาด (ราง) ขอเสนอแนะเชิง นโยบายในการจัดการ ขยะของอปท.แตละขนาด รับฟ�งความคิดเห็นจากผูบร�หาร/ ผูแทนของอปท. และหนวยงานที่เกี่ยวของ ในพ�้นที่ศึกษา แนวทางการขับเคลื่อนการจัดการขยะ ของอปท. ตามแผนปฏิบัติการจัดการขยะ ฉบับที่ 2 (พ.ศ. 2565 – 2570) ทดสอบตัวแบบหร�อรูปแบบ การจัดการขยะในอปท.นำรองของโครงการ ถอดบทเร�ยนการจัดการขยะของอปท. กลุมเปาหมายที่เปนตัวแทนในการศึกษา - ปญหาสำคัญของอปท.แตละขนาด - กิจกรรมที่ประสบความสำเร็จ/ไมสำเร็จ ในการจัดการขยะ ปจจัย-เง�่อนไขที่สงผล ตอความสำเร็จ/ไมสำเร็จ ขอคนพบที่สำคัญ (องคความรู/นวัตกรรม) ในการจัดการขยะของอปท. - แนวทางการเพ��มประสิทธิภาพการจัดการขยะของอปท. จากผลการถอดบทเร�ยนฯ โครงการ “การถอดบทเร�ยน ว�เคราะหและสังเคราะหระบบการบร�หารจัดการขยะมูลฝอยตามขนาดและบร�บทของ อปท. แบบมีสวนรวมของทุกภาคสวนของพ�้นที่ภาคกลางตอนลาง” 9 - แนวทางปฏิบัติที่ดีในการจัดการขยะ ของอปท.แตละขนาด - ขอเสนอแนะเชิงนโยบายในการจัดการขยะ ของ อปท. แตละขนาด อปท. ทั่วประเทศ และสวนราชการ /องคกรที่เกี่ยวของ (พ�จารณาปรับ/ประยุกต ใชประโยชนในการจัดการขยะ)
โครงการ “การถอดบทเร�ยน ว�เคราะหและสังเคราะหระบบการบร�หารจัดการขยะมูลฝอยตามขนาดและบร�บทของ อปท. แบบมีสวนรวมของทุกภาคสวนของพ�้นที่ภาคกลางตอนลาง” 10 5 ผลการว�จัย 5.1 การถอดบทเร�ยนการบร�หารจัดการขยะมูลฝอยในพ�้นที่ภาคกลางตอนลาง พ�้นที่ภาคกลางตอนลางสวนใหญถูกจัดใหเปนพ�้นที่ที่มีศักยภาพในการทำเกษตรกรรม เนื่องจากเปนพ�้นที่เกษตรทำใหประเภทและปร�มาณขยะในพ�้นที่ภาคกลางตอนลางจะมีความเกี่ยวของกับ เกษตรกรรม ทั้งเกษตรดั้งเดิม และเกษตรอ�ตสาหกรรม การถอดบทเร�ยนในครั้งนี้จ�งกำหนดขอมูลแหลง กำเนิดขยะจากขนาดขององคกรปกครองสวนทองถิ�นตั้งแตขนาดเล็ก(องคการบร�หารสวนตำบล(อบต.)) และ เทศบาลตำบล (ทต.)) และหนวยงานขนาดใหญที่เปนชุมชนเมือง อ�ตสาหกรรม และเกษตรกรรม (เทศบาลเมือง (ทม.) และเทศบาลนคร (ทน.)) พบวา กลุมองคการบร�หารสวนตำบล และเทศบาลตำบล มีจำนวนขยะทั่วไปมากที่สุด สวนพ�้นที่เทศบาลเมืองจะมีขยะอินทร�ยมากที่สุด รองลงมาคือขยะร�ไซเคิล ขยะอินทร�ย และขยะอื่น ๆ เชนเดียวกัน ซึ่งการจัดการขยะมูลฝอยในพ�้นที่ภาคกลางตอนลาง จะเนนไปที่การรวบรวมและขนสงขยะ ไปยังสถานที่จัดเก็บขยะ โดยมีการใชรถขนสงขยะซึ่งมาจากหนวยงานทองถิ�น และภาคเอกชนเปนหลัก การจัดการนี้อาจไมมีการคัดแยกและจัดการขยะอยางเหมาะสมในแตละประเภท ปจจัยความสำเร็จของการจัดการขยะของพ�้นที่เกษตรและพ�้นที่เกษตรอ�ตสาหกรรมใน พ�้นที่ศึกษา การบร�หารจัดการขยะตั้งแต ตนทาง กลางทาง ปลายทาง มีลักษณะของกิจกรรม โครงการ และการบร�หารจัดการที่เหมือนกัน คือ 1) การบร�หารจัดการพ�้นที่ตนทาง มีการคัดแยกขยะตนทางตั้งแตระดับครัวเร�อนและหนวยงาน ของภาครัฐและเอกชน มีการสงเสร�มกิจกรรมสรางครัวเร�อนตนแบบในการลดใชถุงพลาสติกและโฟม ทั้งยังกำหนดวัน เวลา และการกำหนดเสนทาง การเก็บและขนขยะมูลฝอยใหชัดเจน มีการใหความรูเร�่องการ บร�หารจัดการขยะ ประชาสัมพันธสื่อสารและรณรงคสรางจ�ตสำนึกใหความรวมมือการคัดแยกขยะตาม หลัก 3Rs นอกจากนี้ การจัดตลาดนัดและธนาคารขยะร�ไซเคิล เพ�่อกิจกรรมสงเสร�มอาชีพการพัฒนา ดัดแปลงสิ�งประดิษฐจากวัสดุเหลือใชที่มีอยูแลวใหทันสมัยและใชประโยชน ไดดียิ�งข�้น 2) การบร�หารจัดการขยะกลางทาง ใหความสำคัญกับการนำขยะไปใชประโยชนในหลายหลาย รูปแบบ เชน การจัดทำปุยหมักและน้ำหมัก ชีวภาพจากขยะเปยกครัวเร�อน การแปรรูปมูลฝอยอินทร�ย เพ�่อนำมาใชประโยชน การจัดการขยะอินทร�ยและขยะแหงบางประเภทในครัวเร�อน โดยนำมาเลี้ยงไสเดือนดิน นอกจากนี้ มีการใชภาชนะรองรับขยะมูลฝอยแบบแยกประเภทในชุมชนที่สาธารณะสถานที่ทองเที่ยว และจัด กลุมอาสาสมัครทำงานเปนเคร�อขายชวยเหลือกันและกัน จัดการตนเองดานสิ�งแวดลอมในทุกมิติ โดยทำงานรวมกันทั้งจังหวัดในทุกพ�้นที่ผาน Facebook 3) การบร�หารจัดการขยะปลายทาง สวนใหญใชการจางเอกชนใหบร�หารจัดการแบบครบวงจร โดยปฏิบัติหนาที่งานกำจัดขยะมูลและสิ�งปฏิกูลรักษาความสะอาดของถนนหร�อทางเดินในชุมชน และมีเพ�ยง บางพ�้นที่ใชเตาเผาไรมลพ�ษเพ�่อกำจัดขยะทั่วไป และขยะติดเชื้อ
การทดสอบตัวแบบการจัดการขยะของ อปท. ในพ�้นที่ภาคกลางตอนลาง มีเปาหมายที่ จะการคัดแยกขยะตนทางของแตละพ�้นที่ เพ�่อนำไปใชประโยชนและลดขยะปลายทาง ตามขนาดและ บร�บทของ อปท. จำนวน 4 พ�้นที่ ไดแก 1) ชุมชนวัดนาคกลาง เขตบางกอกใหญ กรุงเทพมหานคร 2) องคการบร�หารสวนตำบลบานกุม ตำบลบานกุม จังหวัดเพชรบุร� 3) เทศบาลเมืองจอมพล ตำบลจอมบึง จังหวัดราชบุร� 4) ชุมชนชาวดิน เทศบาลเมืองราชบุร� จังหวัดราชบุร� โดยมีเกณฑในการคัดเลือกพ�้นที่ อปท. กลุมเปาหมายของโครงการจากผลการถอดบท เร�ยนที่ใชเปนตนแบบนำไปดำเนินการทดสอบตัวแบบ คือ 1) อปท.และคนในชุมชน ใหความรวมมือ ในการลงพ�้นที่ 2) ชุมชนเขมแข็งมีการขับเคลื่อนเศรษฐกิจไปดวยกัน เชน การทำตลาดน้ำ / มีผูนำเขมแข็ง 3) มีโครงการและกิจกรรมที่ดำเนินการในพ�้นที่แลว ซึ่งมีความโดดเดนและขยะตนทาง สามารถเขากับทุกบร�บทของอปท. เพ�่อนำไปดำเนินการใหการเปลี่ยนแปลงเกิดข�้น เชน กิจกรรมธนาคารขยะ ขยะแลกของ 4) อปท.ที่สงประกวดแตยังไมไดรับรางวัล หร�อเปนพ�้นที่ศึกษาใหม การทดสอบตัวแบบการจัดการขยะของ อปท. ในพ�้นที่ พบปญหาในการจัดการขยะที่คลายคลึงกัน คือ 1) เร�่องของการขาดความรูความเขาใจของประชาชนเกี่ยวกับการลดและการคัดแยกขยะ 2) การทิ�งขยะในที่สาธารณะ 3) การขาดการใชประโยชนจากขยะอินทร�ย 4) การไมมีกติกาหร�อขอตกลงรวมในการจัดการขยะ 5) การขาดประสิทธิภาพในการรวมกลุมเพ�่อแกปญหาขยะอยางเปนรูปธรรม 6) จ�ดคัดแยกขยะในแตละชุมชนมีไมเพ�ยงพอและไมมีประสิทธิภาพ ขาดระบบและกลไกการเก็บขยะอินทร�ย หลังจากการทดลองในพ�้นที่ทุกพ�้นที่ ขยะอินทร�ยลดลงไดมากกวารอยละ 10 นอกจากนี้ ประชาชนในพ�้นที่ใหความรวมมือและมีการจัดตั้งกลุมอาสาสมัครทำงานชวยเหลือกันและกันในดานขยะในชุมชน และเกิดการสรางรายไดจากขยะครัวเร�อนมีความเขาใจในการคัดแยกขยะที่แหลงกำเนิด ในภาพรวมของ การนำไปใชทั้ง อบต. และทม. 5 ผลการว�จัย 5.2 การทดสอบตนแบบ โครงการ “การถอดบทเร�ยน ว�เคราะหและสังเคราะหระบบการบร�หารจัดการขยะมูลฝอยตามขนาดและบร�บทของ อปท. แบบมีสวนรวมของทุกภาคสวนของพ�้นที่ภาคกลางตอนลาง” 11
ชุมชนวัดนาคกลาง เขตบางกอกใหญ กรุงเทพมหานคร กิจกรรมการทดสอบตัวแบบการจัดการขยะ การทําปุยและนําหมักชีวภาพจากเศษอาหาร เศษผักและเศษผลไม การยอยขยะอินทร�ยขนาดใหญกอนใชทำปุยหมัก โครงการ “การถอดบทเร�ยน ว�เคราะหและสังเคราะหระบบการบร�หารจัดการขยะมูลฝอยตามขนาดและบร�บทของ อปท. แบบมีสวนรวมของทุกภาคสวนของพ�้นที่ภาคกลางตอนลาง” 12
กิจกรรมการทดสอบตัวแบบการจัดการขยะ องคการบร�หารสวนตำบลบานกุม ตำบลบานกุม จังหวัดเพชรบุร� ตัวอยางการแยกประเภทขยะอันตราย และขยะติดเชื้อ ลงพ�้นที่สำรวจการคัดแยกขยะในครัวเร�อน จ�ดบร�หารจัดการขยะ การใหความรูในการจัดทำถังหมักรักษโลก โครงการ “การถอดบทเร�ยน ว�เคราะหและสังเคราะหระบบการบร�หารจัดการขยะมูลฝอยตามขนาดและบร�บทของ อปท. แบบมีสวนรวมของทุกภาคสวนของพ�้นที่ภาคกลางตอนลาง” 13
กิจกรรมการทดสอบตัวแบบการจัดการขยะ เทศบาลเมืองจอมพล ตำบลจอมบึง จังหวัดราชบุร� กิจกรรมการคัดแยกขยะในครัวเร�อน โดยใช “ถังหมักรักษโลก” กิจกรรมการคัดแยกขยะในครัวเร�อน โดยใช “ถังหมักรักษโลก” โครงการ “การถอดบทเร�ยน ว�เคราะหและสังเคราะหระบบการบร�หารจัดการขยะมูลฝอยตามขนาดและบร�บทของ อปท. แบบมีสวนรวมของทุกภาคสวนของพ�้นที่ภาคกลางตอนลาง” 14
กิจกรรมการทดสอบตัวแบบการจัดการขยะ กิจกรรมการผลิตปุยหมัก มูลไสเดือนดินจากขยะอินทร�ย กิจกรรมการผลิตปุยหมักมูลไสเดือนดินจากขยะอินทร�ย เทศบาลเมืองราชบุร� จังหวัดราชบุร� โครงการ “การถอดบทเร�ยน ว�เคราะหและสังเคราะหระบบการบร�หารจัดการขยะมูลฝอยตามขนาดและบร�บทของ อปท. แบบมีสวนรวมของทุกภาคสวนของพ�้นที่ภาคกลางตอนลาง” 15
โครงการ “การถอดบทเร�ยน ว�เคราะหและสังเคราะหระบบการบร�หารจัดการขยะมูลฝอยตามขนาดและบร�บทของ อปท. แบบมีสวนรวมของทุกภาคสวนของพ�้นที่ภาคกลางตอนลาง” 16 6 แนวทางปฏิบัติที่ดีในการบร�หารจัดการขยะมูลฝอย คณะผูว�จัยโครงการ “การถอดบทเร�ยน ว�เคราะหและสังเคราะหระบบการบร�หารจัดการ ขยะมูลฝอยตามขนาดและบร�บทของ อปท. แบบมีสวนรวมของทุกภาคสวนของพ�้นที่ภาคกลางตอนลาง” จ�งจัดทำคูมือแนวทางปฏิบัติที่ดี และขอเสนอแนะเชิงนโยบายสำหรับการบร�หารจัดการขยะมูลฝอยที่เหมาะสม กับบร�บทของพ�้นที่ภาคกลางตอนลาง ในระดับชุมชน และทองถิ�น ซึ่งไปผลที่ไดมาจากการถอดบทเร�ยน การบร�หารจัดการขยะมูลฝอยในพ�้นที่ภาคกลางตอนลางจากกรณีที่ประสบความสำเร็จ (ไดรับรางวัลระดับชาติ) และกรณีที่ดำเนินการจัดการแบบปกติตั้งแตตนทางจนถึงปลายทางของ อปท. ในพ�้นที่ภาคกลางตอนลาง จากขอมูลที่ไดนำมาประมวลผล ว�เคราะหบร�บทพ�้นที่ขององคกรปกครองสวนทองถิ�น เพ�่อนำมาจัดทำแนวทางปฏิบัติในการบร�หารจัดการขยะที่เหมาะสมตามขนาดและบร�บทของ อปท. ขอคนพบที่สำคัญ (ปจจัย-เง�่อนไข) ที่สงผลตอความสำเร็จในการจัดการขยะ อยางหนึ่งที่สำคัญ คือ โครงสรางการบร�หารจัดการขยะ ระยะเวลา และการประเมินผล ซึ่งโครงการ/กิจกรรมที่ อปท. ในแตละพ�้นที่ไดดำเนินการจัดข�้นจะตองมีการกระตุน ผลักดัน และดำเนินงานโครงการ/กิจกรรมเหลานั้น อยางตอเนื่องเปนระยะเวลาอยางนอย 2–5 ป สามารถสรุปกิจกรรมที่ประสบผลสำเร็จ ประเด็นปญหา ที่สงผลใหการจัดการขยะไมประสบความสำเร็จ ประเด็นขอเสนอแนะแนวทางการปฏิบัติที่เหมาะสม กับบร�บทของทองถิ�นภูมิภาคกลางตอนลาง (ตารางที่ 2) ปจจัยสำคัญของการจัดการขยะชุมชน เพ�่อใชเปนแนวทางปฏิบัติที่ดีของการจัดการขยะที่เหมาะกับบร�บทของทองถิ�น ภูมิภาคกลางตอนลาง (ตารางที่ 3) แนวทางการบร�หารจัดการขยะที่เหมาะสมตามขนาดและบร�บทของ อปท. (ระดับตนทาง กลางทาง และปลายทาง) ในพ�้นที่ภาคกลางตอนลาง (ตารางที่ 4) และแนวทางปฏิบัติที่ดีในการจัดการขยะมูลฝอยของ อปท. มีรายละเอียดดังตารางที่ 5 ขอสรุป กิจกรรม กลุมองคการบร�หารสวนตำบล (อบต.) เทศบาลตำบล (ทต.) และเทศบาลเมือง (ทม.) จากผลการว�เคราะหขอมูลการจัดการขยะตามบร�บทพ�้นที่ขององคการบร�หารสวนตำบล และ เทศบาลตำบลสามารถสรุปแนวทางการบร�หารจัดการขยะที่เหมาะสมตามขนาดและบร�บทขององคการบร�หาร สวนตำบล และและเทศบาลตำบล ตามจ�ดรวมความสำเร็จ-ความลมเหลว ไดดังนี้
โครงการ “การถอดบทเร�ยน ว�เคราะหและสังเคราะหระบบการบร�หารจัดการขยะมูลฝอยตามขนาดและบร�บทของ อปท. แบบมีสวนรวมของทุกภาคสวนของพ�้นที่ภาคกลางตอนลาง” 17 ตารางที่2 กิจกรรมที่ประสบผลสำเร็จ ประเด็นปญหาที่สงผลใหการจัดการขยะไมประสบความสำเร็จ ประเด็นขอเสนอแนะแนวทางการปฏิบัติที่เหมาะสมกับบร�บทของทองถิ�น ภูมิภาคกลางตอนลาง อบต. กลุม อปท. กิจกรรมที่ประสบ ความสำเร็จ ประเด็นหร�อกิจกรรม ที่ยังไมประสบความสำเร็จ ซึ่งยังเปนชองวาง (Gap) ประเด็นขอเสนอ/แนวทาง /มาตรการ/กลยุทธ ในการตอยอด/ขยายผล ผูที่ควรมีบทบาท หร�อความ รับผิดชอบ เปลี่ยนขยะเปนรายได การจัดการขยะร�ไซเคิล โครงการในพระราชดำร� ธนาคารขยะ กิจกรรมการมีสวนรวม ของประชาชน ไมมีงบประมาณในการ ดำเนินการ ทั้งในสวนงบ จัดซื้อยานพาหนะ งบบุคลากร งบคาใชสอยตาง ๆ การรวมระหวางเขตกับสถาบัน การศึกษารณรงคใหความรูในการ จัดการขยะ ใหความรูการประชาชน เนื่องจากอาจารย/นักศึกษารณรงค สรางความรูสึกดีประชาชนหร�อ มีความใกลชิดกับชุมชนมากกวา เจาหนาที่เขต ผูบร�หารหนวยงาน รัฐอบต. โดย นายก อบต. ปลัด อบต. รองปลัด อบต. และเจาหนาที่ สาธารณสุข สิ�งแวดลอม ผูบร�หารระดับสูง ของจังหวัด ผูนำชุมชนภาค ประชาชน อยากใหผูนำ/ประชาชนชุมชน ตระหนักการลดขยะโดยการ คัดแยกขยะตั้งแตตนทาง สรางความรวมมือกับ สถานประกอบการตาง ๆ ในพ�้นที่ เชน หางสรรพสินคา ใหรวมรณรงคการคัดแยกขยะ เพ�่อนำกลับไปใชประโยชน โดยการปฏิบัติเปนตัวอยาง การผลิตกลไกการจัดการขยะจาก เปลือกไข /ศูนยการเร�ยนรูขยะจาก เปลือกไข ใหเปนศูนยการเร�ยนรู ที่ตำบลอื่น ๆ สามารถเขามา เร�ยนรูรวมกัน มีการสนับสนุนการทำขยะอัดกอน เพ�่อชวยลดรอบในการขนสง ควรมีการสงเสร�มใหชุมชนเร�ยนรู การทำงานของโครงการเพ�่อ นำมาปรับใชกับครัวเร�อน ดำเนินนวัตกรรมแผนปูทางเดินจาก ขยะพลาสติก หอยชะลอคลื่นทำแทง คอนกร�ตชะลอคลื่นเพ�่อปองกัน การกัดเซาะชายฝงจากขยะเปลือกหอย ซึ่งเปนขยะอินทร�ยที่มาจากอาชีพใน ทองถิ�น อยางตอเนื่องและเปนตนแบบ ใหชุมชนอื่น ตอยอดใหธนาคารขยะ เปนการใหความรูนอกหลักสูตร เชน สงเสร�มใหโรงเร�ยนเกิดความรู และพัฒนาธนาคารออมทรัพย ใหเข็มแข็งและตอเนื่อง สำนักสิ�งแวดลอมจัดทำแนวคิด CBM (Community Base Management) ที่เนนการจัดการมูลฝอยที่แหลงกำเนิด โดยการมีสวนรวมของประชาชนและ รวมแกไขปญหาของชุมชน ซึ่งจะสามารถ แกไขปญหาดานขยะมูลฝอยของชุมชน ไดอยางยั่งยืน ขาดการผลักดัน นวัตกรรมการแปรรูปขยะ ขาดการตลาดสำหรับ การจำหนายสินคา ผลิตภัณฑใหมที่แปรรูป มาจากขยะ ขาดการจัดเก็บขยะ อยางครอบคลุมพ�้นที่ การผูกขาดของบร�ษัท กำจัดขยะ การลักลอบทิ�งขยะใน ที่วางและที่รกราง การสรางความรวมมือ /สรางภาคีเคร�อขาย ในการจัดการขยะ ทั้งภาคประชาชน และภาคราชการ และสถานบันการศึกษา
โครงการ “การถอดบทเร�ยน ว�เคราะหและสังเคราะหระบบการบร�หารจัดการขยะมูลฝอยตามขนาดและบร�บทของ อปท. แบบมีสวนรวมของทุกภาคสวนของพ�้นที่ภาคกลางตอนลาง” 18 ตารางที่2 กิจกรรมที่ประสบผลสำเร็จ ประเด็นปญหาที่สงผลใหการจัดการขยะไมประสบความสำเร็จ ประเด็นขอเสนอแนะแนวทางการปฏิบัติที่เหมาะสมกับบร�บทของทองถิ�น ภูมิภาคกลางตอนลาง ทต. กลุม อปท. กิจกรรมที่ประสบ ความสำเร็จ ประเด็นหร�อกิจกรรม ที่ยังไมประสบความสำเร็จ ซึ่งยังเปนชองวาง (Gap) ประเด็นขอเสนอ/แนวทาง /มาตรการ/กลยุทธ ในการตอยอด/ขยายผล ผูที่ควรมีบทบาท หร�อความ รับผิดชอบ กิจกรรมการสงเสร�ม ความรู ความเขาใจ เกี่ยวกับการจัดการขยะ กิจกรรมจ�ตอาสา /การรวมกลุม /การฝกอบรม ไมมีฐานขอมูลขยะชุมชน การพัฒนาระบบจัดการขอมูลดานขยะ เพ�่อใชในการว�เคราะหขอมูลสำหรับ การบร�หารจัดการขยะในชุมชน ทั้งขอมูลเชิงพ�้นที่ชุมชน ขอมูลและผลลัพธ ของโครงการที่เคยดำเนินการในพ�้นที่ ของหนวยงานทั้งภายในและภายนอก ผูบร�หาร ทต. และเจาหนาที่ ทม. กิจกรรมการลด คัดแยก และการนำขยะมูลฝอย มาใชประโยชน / แปรรูป ขยะเปนผลิตภัณฑ ถังคัดแยกขยะ ระบบการจัดเก็บขยะ และการกำจัดขยะ ตามหลักว�ชาการ หนวยงานยังไม กระบวนการกำจัด ทำลายและไมมีพ�้นที่ ในการดำเนินการเปน ของตนเอง การตอตานจากประชาชน ในพ�้นที่ ผลักดันนโยบายการคัดแยกขยะ อยางตอเนื่อง และสรางตลาดสำหรับ จัดจำหนายผลิตภัณฑที่แปรรูปจากขยะ สนับสนุนงบประมาณที่ชัดเจน และครอบคลุมมากยิ�งข�้น หนวยงานควรมีพ�้นที่และเทคโนโลยี ที่เหมาะสมในการบร�หารจัดการขยะ ของตนเอง และควรไดรับงบประมาณ สนับสนุน สงเสร�มใหความรูดานการบร�หาร จัดการขยะกับชุมชน ใหเกิดความเขาใจ และเห็นถึงประโยชนที่ครัวเร�อนจะไดรับ เปนสำคัญ ผูบร�หาร หนวยงาน รัฐ/ทม. และเจาหนาที่ ผูนำชุมชน ภาคประชาชน เอกชนในพ�้นที่ ผูนำชุมชน ภาคประชาชน เอกชนในพ�้นที่ สนับสนุนว�ธีการสรางขยะในเชิงพาณิชย โดยเร��มตนจากการพัฒนาผลิตภัณฑ ชุมชน หร�อทองถิ�นที่มีมาตรฐาน ในการผลิต เชน กลุมผลิตปุยอินทร�ย กลุมหัตถกรรม เพ�่อสรางรายไดใหเห็น เปนรูปธรรม แบงการเก็บขยะตามประเภทของวัน เชน วันจันทรเก็บพลาสติค เพ�่อเปนแรงจ�งในการคัดขยะของครัวเร�อน และสะดวกตอการจัดเก็บและใชประโยชน สนับสนุนดานเง�นทุน เพ�่อการใหรางวัล เปนกำลังใจ เกี่ยวกับการคัดแยกขยะ ผลักดันนโยบายการคัดแยกขยะ อยางตอเนื่อง และสรางตลาดสำหรับ จัดจำหนายผลิตภัณฑที่แปรรูปจากขยะ สนับสนุนงบประมาณที่ชัดเจน และครอบคลุมมากยิ�งข�้น ไมมีความเขาใจ ถึงประโยชนเร�่องการคัดแยก การสรางมูลคาและราย ไดจากการจัดการขยะ ขั้นตอนการขนสงไมมี การคัดแยกขยะ ไมมีสถานที่กำจัดขยะ ของตนเอง ในพ�้นที่ของ เทศบาล การกำจัดขยะ จ�งตองจางหนวยงาน เอกชน ขาดการสรางแรงจ�งใจ ใหกับประชาชน
ตารางที่3 สรุปปจจัยสำคัญของการจัดการขยะชุมชนเพ�่อใชเปนแนวทางปฏิบัติที่ดีของการจัดการขยะ ที่เหมาะกับบร�บทของทองถิ�น ภูมิภาคกลางตอนลาง โครงการ “การถอดบทเร�ยน ว�เคราะหและสังเคราะหระบบการบร�หารจัดการขยะมูลฝอยตามขนาดและบร�บทของ อปท. แบบมีสวนรวมของทุกภาคสวนของพ�้นที่ภาคกลางตอนลาง” 19 6 แนวทางปฏิบัติที่ดีในการบร�หารจัดการขยะมูลฝอย สถานการณขยะมูลฝอยภายในพ�้นที่ภาคกลางตอนลางที่ไดรับการแกไขจนประสบความสำเร็จ เกิดจากการที่ผูนำเขามามีสวนรวมรับผิดชอบตอปญหาที่เกิดข�้นกับชุมชนและไดสรางความตระหนักถึง ความสำคัญของการจัดการขยะที่เกิดข�้นชุมชนพรอมทั้งเขามาชักชวนคนในชุมชนใหมีสวนรวมในการออก มาตรการดูแลปองกัน ไมใหปญหาขยะมูลฝอย การคัดแยกประเภทของขยะมูลฝอยกอนทิ�งและสามารถนำสิ�ง ที่ไมมีประโยชนกลับมาใชใหเกิดประโยชน สงผลใหเหลือขยะที่นำไปกำจัดมีจำนวนลดลงอยางตอเนื่อง โดยการจัดการขยะเร��มตนจากการศึกษาตนแบบที่ประสบผลสำเร็จ (ระบบพ�่เลี้ยง) ไดแก การศึกษาดูงาน การสอนงานและใหคำปร�กษา การนำความรูจากชุมชนที่ประสบความสำเร็จมาปรับใชกับชุมชนตนเอง ซึ่งสามารถว�เคราะหปจจัยที่สงผลใหเกิดการจัดการขยะมีความสำเร็จไดทั้งสิ�น 3 ปจจัยเร�ยงลำดับ จากมากไปนอยไดดังตอไปนี้ 1.ผูนำชุมชน รายการปจจัย/เง�่อนไข ลักษณะหร�อรูปแบบที่สงผลตอความสำเร็จ ผลลัพธที่เกิดข�้น สรางจ�ตสำนึกรักโดยเห็นประโยชนของชุมชนเปนที่ตั้ง ประชาชนในพ�้นที่ ใหความรวมมือ และเกิดทีมการ ทำงานดานขยะในชุมชน ตัวกลางเชื่อมโยง แนวทางและแผนการทำงาน ใหสมาชิกและประสานงานหนวยงานภายนอก ทั้งเทศบาลกรับใหญและหนวยงานเอกชน (SCG) ใชการชักชวนและประชาสัมพันธใหประชาชนตระหนัก ปญหาขยะและประโยชนการจัดการขยะ การจัดอบรมศึกษาดูงานใหความรูแกสมาชิกในชุมชน โดยผูนำชุมชนเปนผูประสานงานกับหนวยงานภายนอก 2.ตนแบบการจัดการ ขยะ (พ�่เลี้ยง) การศึกษาดูงานในชุมชนที่ประสบความสำเร็จ นวัตกรรมการลดขยะ ที่เหมาะสมกับชุมชน ความรูเร�่องการจัดการ ขยะตามหลัก 3R สรางเคร�อขาย การจัดการขยะ การนำความรูที่ไดจากการดูงานมาปรับใช ใหเหมาะสมกับชุมชน เชน การคัดแยก และการใชนวัตกรรมในครัวเร�อน การสอนและใหคำปร�กษา เชนการใหชุมชนตนแบบ เปนว�ทยากรกับคนในชุมชนเพ�่อใหเกิดความรู และสรางความสนใจใหกับคนในชุมชน
ตารางที่3 สรุปปจจัยสำคัญของการจัดการขยะชุมชนเพ�่อใชเปนแนวทางปฏิบัติที่ดีของการจัดการขยะ ที่เหมาะกับบร�บทของทองถิ�น ภูมิภาคกลางตอนลาง ตารางที่4 สรุปแนวทางการบร�หารจัดการขยะที่เหมาะสมตามขนาดและบร�บทของ อปท. (ระดับตนทาง กลางทางและปลายทาง) ในพ�้นที่ภาคกลางตอนลาง โครงการ “การถอดบทเร�ยน ว�เคราะหและสังเคราะหระบบการบร�หารจัดการขยะมูลฝอยตามขนาดและบร�บทของ อปท. แบบมีสวนรวมของทุกภาคสวนของพ�้นที่ภาคกลางตอนลาง” 20 3.การมีสวนรวม แบบหุนสวน หร�อภาคี (Collaborate) รายการปจจัย/เง�่อนไข ลักษณะหร�อรูปแบบที่สงผลตอความสำเร็จ ผลลัพธที่เกิดข�้น การมีสวนรวมในระดับสรางความรวมมือเปน การใหความสำคัญตอบทบาทของคนใน ชุมชนในระดับสูง โดยผูนำชุมชน กรรมการชุมชน และคนในชุมชนทำงานรวมกัน มีกระบวนการของ การตัดสินใจ เพ�่อใหมีการรับความคิดเห็นของคน ในชุมชนกอนการตัดสินใจ เพ�่อใหมีทางเลือก หร�อแนวทางแกปญหาของชุมชนใหมีความเหมาะสม มากยิ�งข�้น จนถึงขอสรุป การออกกฎ กติกาดาน การจัดการขยะข�้นในชุมชน คณะกรรมการ ดานการจัดการขยะ ในชุมชน กฎและกติการของ การจัดการขยะในชุมชน ตนทาง แนวทางการบร�หารจัดการขยะที่เหมาะสมตามขนาดและบร�บทของ อปท. ในพ�้นที่ภาคกลางตอนลาง กลางทาง ปลายทาง 1. การลดปร�มาณขยะตนทาง รณรงคการกำจัดขยะจากครัวเร�อน ดวยการใหความรูดานการกำจัดขยะ ในครัวเร�อน เนื่องจากเปนตนกำเนิด ของขยะมากที่สุด และเพ�่อใหเปน มาตรฐานการบร�หารจัดการขยะรวมกัน 1. ผลักดันนโยบายการคัดแยก ขยะอยางตอเนื่อง โดยใชแนวคิด และการจัดการที่เหมาะสม เชน 2. สรางตลาดสำหรับจัดจำหนาย ผลิตภัณฑที่แปรรูปจากขยะ เพ�่อสรางรายไดใหเห็นเปนรูปธรรม 3. สนับสนุนงบประมาณอยางชัดเจน และครอบคลุม แนวคิด CBM (Community Base Management) ที่เนนการจัดการมูลฝอยที่แหลงกำเนิด โดยการมีสวนรวมของประชาชน และรวมแกไขปญหาของชุมชน ซึ่งจะสามารถแกไขปญหาดานขยะมูลฝอยของชุมชนไดอยางยั่งยืน การจัดการขยะตามหลัก 3R 1. หนวยงานควรมีพ�้นที่และเทคโนโลยี ที่เหมาะสมในการบร�หารจัดการขยะ ของตนเอง เชน 2. มีระบบติดตามและประเมินผลของ หนวยงาน และการประสานงาน กับชุมชน เพ�่อรวมแกไขปญหา การเคลื่อนยายขยะ การทำขยะอัดกอน เพ�่อชวยลดรอบ ในการขนสง แบงการเก็บขยะตามประเภทของวัน เชนวันจันทรเก็บพลาสติค เพ�่อเปนแรงจ�งในการคัดขยะของ ครัวเร�อนและสะดวกตอการจัดเก็บ และใชประโยชน สนับสนุนดานเง�นทุน เพ�่อการใหรางวัล เปนกำลังใจ เกี่ยวกับการคัดแยกขยะ 2. การนำขยะกลับมาใชประโยชน การสรางขยะในเชิงพาณิชย โดยเร��มตน จากการพัฒนาผลิตภัณฑชุมชน หร�อทองถิ�นที่มีมาตรฐานในการผลิต เชน กลุมผลิตปุยอินทร�ย กลุมหัตถกรรม เพ�่อสรางรายไดใหเห็นเปนรูปธรรม
ตารางที่4 สรุปแนวทางการบร�หารจัดการขยะที่เหมาะสมตามขนาดและบร�บทของ อปท. (ระดับตนทาง กลางทางและปลายทาง) ในพ�้นที่ภาคกลางตอนลาง (ตอ) โครงการ “การถอดบทเร�ยน ว�เคราะหและสังเคราะหระบบการบร�หารจัดการขยะมูลฝอยตามขนาดและบร�บทของ อปท. แบบมีสวนรวมของทุกภาคสวนของพ�้นที่ภาคกลางตอนลาง” 21 ตนทาง แนวทางการบร�หารจัดการขยะที่เหมาะสมตามขนาดและบร�บทของ อปท. ในพ�้นที่ภาคกลางตอนลาง กลางทาง ปลายทาง 3. เสร�มสรางภาคีเคร�อขายในพ�้นที่ สงเสร�มใหความรูดานการบร�หาร จัดการขยะกับชุมชน ใหเกิดความเขาใจ และเห็นถึงประโยชนที่ครัวเร�อนจะไดรับ เปนสำคัญ การรวมระหวางหนวยงานกับสถาบัน การศึกษารณรงคใหความรูในการ จัดการขยะ ใหความรูการประชาชน เนื่องจากอาจารย/นักศึกษารณรงค สรางความรูสึกดีประชาชนหร�อ มีความใกลชิดกับชุมชนมากกวา เจาหนาที่เขต สรางความรวมมือกับ สถานประกอบการตาง ๆ ในพ�้นที่ เชน หางสรรพสินคา ใหรวมรณรงค การคัดแยกขยะเพ�่อนำกลับไป ใชประโยชน โดยการปฏิบัติเปนตัวอยาง ตอยอดใหธนาคารขยะเปนการ ใหความรูนอกหลักสูตร เชน สงเสร�มให โรงเร�ยนเกิดความรู และพัฒนาธนาคาร ออมทรัพยใหเข็มแข็งและตอเนื่อง 4. การพัฒนาระบบจัดการขอมูล ดานขยะ เพ�่อใชในการว�เคราะห ขอมูลสำหรับการบร�หารจัดการขยะ ในชุมชน ทั้งขอมูลเชิงพ�้นที่ชุมชน ขอมูลและผลลัพธของโครงการ ที่เคยดำเนินการในพ�้นที่ของ หนวยงานทั้งภายในและภายนอก 5. การทำโครงการตนแบบ เพ�่อสงเสร�มใหชุมชนเร�ยนรูการ ทำงานของโครงการเพ�่อนำมาปรับ ใชกับครัวเร�อน
การจัดการตนทาง ตามแนวทางปฏิบัติ การคัดแยกขยะจาก แหลงกำเนิด การสนับสนุนภาชนะ ในการคัดแยก การใชประโยชนจาก ขยะในเบื้องตนของ แหลงกำเนิด ใชหลักการ 3R สรางว�นัย ใหความรูกับสมาชิก เร�่องประเภทขยะร�ไซเคิลที่ขายได และว�ธีการคัดแยกเพ�่อใหได ราคาที่ดีที่สุด ผูนำชุมชนสรางความตระหนักใน ประชาชนเกี่ยวกับปญหาขยะและ ผลกระทบตอสิ�งแวดลอมและสุขภาพ การมีสวนรวมและความรวมมือ ของชุมชนในเร�่องการลดขยะ การคัดแยก และการนำขยะไปใชประโยชน ทั้งในระดับบุคคล ครัวเร�อนและชุมชน การสรางพ�้นที่และสถานที่: ผูนำควรมุงเนนในการสรางพ�้นที่ และสถานที่ที่เหมาะสมสำหรับการจัดการ ความรูเร�่องขยะ ของคนในชุมชน ทักษะการ ประสานงาน ของผูนำชุมชน สมาชิกในชุมชนที่รวมมือกัน เก็บขยะตามถนนทั่วไปในหมูบาน เดือนละ 1 ครั้ง โครงการ “การถอดบทเร�ยน ว�เคราะหและสังเคราะหระบบการบร�หารจัดการขยะมูลฝอยตามขนาดและบร�บทของ อปท. แบบมีสวนรวมของทุกภาคสวนของพ�้นที่ภาคกลางตอนลาง” 22 ตารางที่5 สรุปการพัฒนาปรับปรุงการขับเคลื่อนระบบหร�อรูปแบบการจัดการ มาตรการ / แรงจ�งใจ /บทลงโทษ และกลไกการจัดการ/การขับเคลื่อน และเง�่อนไขหร�อขอแนะนำ ในการจัดการใหสอดคลองกับศักยภาพหร�อความพรอมของทองถิ�นในการจัดการขยะ ที่เหมาะสมกับบร�บทของทองถิ�นภาคกลางตอนลาง (ตอ) อปท. ขนาดเล็ก (อบต. และ ทต.) กลุม อปท. ระบบ/รูปแบบ การจัดการ มาตรการ/แรงจ�งใจ /บทลงโทษ กลไกการจัดการ /การขับเคลื่อน เง�่อนไข /ขอแนะนำ การจัดการกลางทาง ตามแนวทางปฏิบัติ การรวบรวม การเก็บขน การคัด เพ�่อนำไปใชประโยชน กอนนำสงเขาระบบ กำจัด การจัดการปลายทาง ตามแนวทางปฏิบัติ พัฒนาเตาเผาไรมลพ�ษ เพ�่อกำจัดขยะทั่วไป และขยะติดเชื้อ การนำ สงไปนำไปฝงกลบ อยางถูกว�ธี/เผา ที่เตาเผาของ บร�ษัทเอกชน มีการคัดแยกขยะ (ขยะเปยก ขยะทั่วไป และขยะ Recycle โดยขยะเปยก และเศษไม กิ�งไม ตนไมที่ตัด สวนใหญขยะทั่วไป มักกำจัดตั้งแตตนทางแลวในชุมชน แตละบานรวบรวมมูลฝอยติดเชื้อ ใสถุงแยกตางหาก โดยทาง อบต. จะเก็บขนรวบรวมและนำไปให รพ.สต. นำไปกำจัดทุกเดือน โดยนำสงไปเผาที่เตาเผาของ บร�ษัทเอกชนและขยะทั่วไป และขยะอันตรายนำไปฝงกลบ อยางถูกว�ธี การสงเสร�มสถานที่และกระบวนการ ในการกำจัดขยะใหถูกว�ธี การสรางความเขาใจ เกี่ยวกับการจัดการ ขยะที่ถูกตองและ ว�ธีการที่สามารถ ลดปร�มาณขยะ แตละประเภทได อยางมีประสิทธิภาพ การสรางระบบเก็บขยะที่มีประสิทธิภาพ โดยมีถังขยะที่ การวางบรรจ�ภัณฑขยะ การกำจัดขยะเบื้องตนใหเหมาะสม เชน การใชถังขยะใหเหมาะสมกับประเภท เพ�่อลดการปนเปอนและเพ��มประสิทธิภาพ ในกระบวนการจัดการขยะ การปฏิบัติตาม ระบบของชุมชน อยางเครงครัด มีรถรับซื้อของเกาที่เปนเอกชน เขาไปรับซื้อหนาบานเปนประจำ จัดหาภาชนะรองรับขยะอันตราย ใหเพ�ยงพอและมีว�ธีการนำขยะ อันตรายออกนอกพ�้นที่และกำจัด มีระเบียบชุมชนวาหามเผาให นำมารวมกันเพ�่อหมักทำปุย แลวแจกจายกันใชในชุมชน
โครงการ “การถอดบทเร�ยน ว�เคราะหและสังเคราะหระบบการบร�หารจัดการขยะมูลฝอยตามขนาดและบร�บทของ อปท. แบบมีสวนรวมของทุกภาคสวนของพ�้นที่ภาคกลางตอนลาง” 23 อปท. ขนาดใหญ (ทม.) การจัดการตนทาง ตามแนวทางปฏิบัติ การคัดแยกขยะจาก แหลงกำเนิด สรางการ มีสวนรวมของคนใน ชุมชน มีมาตรการ ตนทางผานกลไก 3R การสนับสนุนภาชนะ ในการคัดแยก การใชประโยชนจาก ขยะในเบื้องตนของ แหลงกำเนิด ประชาสัมพันธประชาชนให ตระหนักในถึงการคัดแยก ขยะมูลฝอย รณรงคใหคัดแยกขยะตนทาง ถังรักษโลก การประชาสัมพันธเกี่ยวกับการ จัดการขยะ เพ�่อเพ��มความรับรู ความเขาใจของประชาชน เชน และการแบงปนขอมูลเกี่ยวกับว�ธีการ นำขยะไปใชประโยชนผานสื่อตาง ๆ รูปแบบการ เผยแพรขอมูล ขาวสารที่ สามารถเขาถึง คนทุกวัย การจัดการกลางทาง ตามแนวทางปฏิบัติ การรวบรวม การเก็บขน การคัดแยกขยะ เพ�่อนำไปใชประโยชน การปรับปรุง ประสิทธิภาพ การเก็บขนขยะมูลฝอย กอนนำสงเขาระบบ กำจัด จัดใหมีถังขยะอันตรายในชุมชน จัดเก็บสัปดาหละ 1 ครั้ง โดยมีการคัดแยกขยะอันตราย กอนนำไปทิ�ง มีการกำจัด ขยะอันตรายตามหลัก และจัดใหมีถังขยะอันตราย รองรับทั้งหมด 20 ชุมชน การสรางหร�อปรับปรุงโครงสรางพ�้นฐาน ใหเหมาะสมสำหรับการจัดการขยะ เชน การสรางศูนยรวมขยะ การติดตั้ง รถขนสงขยะ เพ�่อใหมีการเก็บรวบรวม และจัดการขยะอยางมีประสิทธิภาพ การสนับสนุน งบประมาณ และการวางแผน อยางเปนระบบใน การพัฒนา โครงสรางพ�้นฐาน ใหมีความ เหมาะสมกับ จำนวน และประเภทขยะ ของพ�้นที่ ตารางที่5 สรุปการพัฒนาปรับปรุงการขับเคลื่อนระบบหร�อรูปแบบการจัดการ มาตรการ / แรงจ�งใจ /บทลงโทษ และกลไกการจัดการ/การขับเคลื่อน และเง�่อนไขหร�อขอแนะนำ ในการจัดการใหสอดคลองกับศักยภาพหร�อความพรอมของทองถิ�นในการจัดการขยะ ที่เหมาะสมกับบร�บทของทองถิ�นภาคกลางตอนลาง (ตอ) อปท. ขนาดเล็ก (อบต. และ ทต.) กลุม อปท. ระบบ/รูปแบบ การจัดการ มาตรการ/แรงจ�งใจ /บทลงโทษ กลไกการจัดการ /การขับเคลื่อน เง�่อนไข /ขอแนะนำ การจัดการปลายทาง ตามแนวทางปฏิบัติ การจัดการขยะมูลฝอย อยางถูกหลักสุขาภิบาล ผลิตน้ำหมักชีวภาพจาก ขยะอินทร�ยและนำไปใชประโยชน ภายในครัวเร�อน การกำหนดนโยบายที่ชัดเจน เกี่ยวกับ การจัดการขยะ ที่สามารถสราง แรงกระตุนใหผูคนและภาคเอกชน มีสวนรวมในกระบวนการ รวมถึงการ สงเสร�มใหเกิดการลดขยะและการนำขยะ ไปใชประโยชน ความตอเนื่องของ การกำหนด นโยบายและการนำ นโยบายไปปฏิบัติ นำขยะไปทิ�งที่บอฝงกลบอยาง ถูกหลักสุขาภิบาลที่ควบคุม การดำเนินงานโดยบร�ษัทเอกชน
โครงการ “การถอดบทเร�ยน ว�เคราะหและสังเคราะหระบบการบร�หารจัดการขยะมูลฝอยตามขนาดและบร�บทของ อปท. แบบมีสวนรวมของทุกภาคสวนของพ�้นที่ภาคกลางตอนลาง” 24
โครงการ “การถอดบทเร�ยน ว�เคราะหและสังเคราะหระบบการบร�หารจัดการขยะมูลฝอยตามขนาดและบร�บทของ อปท. แบบมีสวนรวมของทุกภาคสวนของพ�้นที่ภาคกลางตอนลาง” 25
ตารางที่6 ขอเสนอแนะเชิงนโยบายแนวทาง/กลไกและแผนงานในการขับเคลื่อน 7 ขอเสนอแนะเชิงนโยบาย เพ�่อใหการจัดการขยะมีความเชื่อมโยงตามความเหมาะสมตามขนาดและบร�บทของกลุมอปท. มีความสอดคลองกับเปาหมายและผลลัพธที่จะเกิดข�้นตามขอเสนอแนะเชิงนโยบายที่เสนอไวขางตน จ�งไดเสนอรายละเอียดของขอเสนอแนะในเชิงนโยบาย ตามประเด็นขอเสนอแนะ โดยมีรายละเอียดของแตละขอเสนอแนะ ในเชิงนโยบาย (วัตถุประสงคและผลลัพธแนวทางหร�อกลไกในการขับเคลื่อนขอเสนอแนะเชิงนโยบายสูการปฏิบัติ ระยะเวลาในการดำเนินการ และกลุมอปท.ที่จะรับผิดชอบ) ปรากฎรายละเอียดดังตารางที่ 6 โครงการ “การถอดบทเร�ยน ว�เคราะหและสังเคราะหระบบการบร�หารจัดการขยะมูลฝอยตามขนาดและบร�บทของ อปท. แบบมีสวนรวมของทุกภาคสวนของพ�้นที่ภาคกลางตอนลาง” 26 1. การเพ��มพ�้นที่การ คัดแยกขยะ กำจัดขยะอินทร�ย และการนำขยะ กลับมาใชประโยชน ขอเสนอแนะ เชิงนโยบาย /เปาหมาย วัตถุประสงค และผลลัพธ แนวทาง/กลไกและแผนงาน ในการขับเคลื่อนขอเสนอแนะ เชิงนโยบายสูการปฏิบัติ ระยะเวลา ในการ ดำเนินการ หนวยงาน ที่รับผิดชอบ เพ�่อเพ��มพ�้นที่การ คัดแยกขยะ กำจัดขยะอินทร�ย และการนำขยะกลับมา ใชประโยชน ในพ�้นที่ ชุมชน หร�อ บานจัดสรร เพ�่อสงเสร�มหร�อสนับสนุน การจัดการขยะในชุมชน แบบมีสวนรวม เพ�่อรณรงคสงเสร�มความรู และความเขาใจและให ความรวมมือในการคัดแยก ขยะและการใชประโยชน ในเบื้องตนตามหลัก 3 R ที่ครอบคลุมประชาชน และแหลงกำเนิดขยะใน แตละชุมชน (ไมนอยกวารอยละ 50) ประมวลสรุปสถานการณปญหา ตามแนวคิด zero waste และ 3R เพ�่อลดขยะตนทาง เขาใจคุณคา รักษาทรัพยากร สภาพแวดลอมปลอดภัย ตองใหกระทรวงมหาดไทยออก ขอบังคับใหทุกองคกรปกครองสวนทองถิ�น มีพ�้นที่คัดแยกขยะในระดับครัวเร�อน เชน กรณีการยกระดับจากอบต.เปนเทศบาล ตองมีการบังคับใชกฎหมายใหมีพ�้นที่ การคัดแยกขยะในครัวเร�อน กำหนดสัดสวน ครัวเร�อนใหทุก 50 ตร.วา จะตองมีพ�้นที่คัดแยก และกำจัดขยะไมนอยกวา 2 ตร.ม.หร�อ 50 ตร.วา ตอ 2 ตร.ม. เพ�่อใหเกิดการคัดแยกขยะ ทุกครัวเร�อน ใหสามารถเกิดผลได อยางสม่ำเสมอ ทุกป ตอเนื่อง และกระจาย อยางทั่วถึง ทุกชุมชน ทุก อปท. ภายใน 1 ป จัดประชุมตัวแทนชุมชนและภาคสวนที่เกี่ยวของ เพ�่อสะทอนสถานการณปญหา และระดม ความคิดเห็น/รับฟ�งความคิดเห็นเพ�่อรวมกัน กำหนดแนวทางในการจัดการขยะ จัดทำรางขอบัญญัติทองถิ�นที่ปรับปรุงใหม ตามตัวอยางทายนี้ และเสนอสภา อปท. เพ�่อพ�จารณาตามขั้นตอน วางแนวทางการสงเสร�มหร�อสนับสนุนการ จัดการขยะในชุมชนแบบมีสวนรวมอยางชัดเจน เชน ลดคาหร�องดเวนคาเก็บขนขยะรายเดือน สำหรับครัวเร�อนที่คัดแยกขยะ อปท. การรณรงคสรางความเขาใจ และใหความรวมมือในการคัดแยกขยะแ ละการใชประโยชนในเบื้องตนตามหลัก 3 R ที่ครอบคลุมประชาชนและแหลงกำเนิดขยะ ในแตละชุมชน สรางความรวมมือรานคา ชุมชน ลด ละ เลิก การใชถุงพลาสติกและโฟม เชน การใชถุงผา การใหรางวัลจ�งใจ จำกัดประเภทของบรรจ�ภัณฑที่ใชภายในชุมชน กระทรวงทรัพยากร ธรรมชาติ และสิ�งแวดลอม หนวยงานหลัก กระทรวงมหาดไทย หนวยงานรอง กระทรวงการคลัง กระทรวงการ อ�ดมศึกษา ว�ทยาศาสตร ว�จัยและนวัตกรรม 2.การลดปร�มาณขยะ และการเพ��มปร�มาณ การนำขยะกลับมา ใชประโยชน (ไมนอยกวา รอยละ 10 ตอป)
ตารางที่6 ขอเสนอแนะเชิงนโยบายแนวทาง/กลไกและแผนงานในการขับเคลื่อน (ตอ) อยางไรก็ตาม การว�จัยในครั้งนี้พบประเด็นที่สำคัญของการจัดการขยะของอปท. คือ การคัดแยก ขยะตนทางของแตละพ�้นที่ เพ�่อนำไปใชประโยชนและลดขยะปลายทาง ควรการสรางระบบและกลไกการเก็บ รวบรวมขยะแบบแยกประเภทและสงตอขยะมูลฝอยแตละประเภทสูการนำไปใชประโยชน และควรมีการจัดทำรูป แบบการกำจัดขยะแบบเคลื่อนยายขยะที่เหมาะสม และประหยัดการบร�หารจัดการเพ�่อลดภาระการจัดการของ อปท. การทำหวงโซคุณคาของขยะแยกตามประเภท ซึ่งจะนำไปสูการคิดคารบอนเครดิต การทำกิจกรรมเพ�่อ ลดปร�มาณกาซเร�อนกระจก และการทำ EPR extended producer responsibility ในอนาคต รวมถึงสราง เคร�อขายประเภทขยะในการนำไปใชเปนพลังงาน หร�อเคร�อขายการใชประโยชนจากขยะ โครงการ “การถอดบทเร�ยน ว�เคราะหและสังเคราะหระบบการบร�หารจัดการขยะมูลฝอยตามขนาดและบร�บทของ อปท. แบบมีสวนรวมของทุกภาคสวนของพ�้นที่ภาคกลางตอนลาง” 27 ขอเสนอแนะ เชิงนโยบาย /เปาหมาย วัตถุประสงค และผลลัพธ แนวทาง/กลไกและแผนงาน ในการขับเคลื่อนขอเสนอแนะ เชิงนโยบายสูการปฏิบัติ ระยะเวลา ในการ ดำเนินการ หนวยงาน ที่รับผิดชอบ เพ�่อรณรงคใหเกิดการลด ปร�มาณขยะและการเพ��ม ปร�มาณการนำขยะกลับมา ใชประโยชน ที่ครอบคลุม ประชาชนและแหลงกำเนิด ขยะในแตละชุมชน (ไมนอยกวารอยละ 50) อปท. ตองสงเสร�มการใชพัฒนาผลิตภัณฑ และบรรจ�ภัณฑยอยสลายทางธรรมชาติ อปท. ตองสงเสร�มการใชประโยชนขยะอินทร�ย ที่เกิดข�้นภายในครัวเร�อน โดยการสรางระบบ หร�อรูปแบบการใชประโยชนขยะอินทร�ยที่เกิดข�้น ภายในครัวเร�อนที่มีความเหมาะสมกับบร�บท ของพ�้นที่และแหลงกำเนิด อปท. สรางความรูความเขาใจในการจัดการ แรงจ�งใจและการใชประโยชนจากขยะอินทร�ย อยางทั่วถึงทุกชุมชน อปท. สรางการรับรูการเกิดขยะในทองถิ�น เพ�่อเพ��มโอกาสใหขยะ ปลายทางไดรับการ ใชประโยชนอยางเต็ม ประสิทธิภาพ ลดจำนวนการขยะที่ถูกกำจัด ดวยการฝงกลบในบอฝงกลบ และเพ��มอายุการใชงานของ บอฝงกลบ อยางสม่ำเสมอ ทุกป ตอเนื่อง และกระจาย อยางทั่วถึง ทุกชุมชน มีการสนับสนุนและสงเสร�มการเพ��มประสิทธิภาพ ทุก อปท. ในการเก็บรวบรวมขยะแบบแยกประเภท และสงตอขยะมูลฝอยแตละประเภทสู การนำไปใชประโยชน มีการวางระบบการเก็บขนขยะแบบแยกประเภท ครอบคลุมพ�้นที่อยางนอย รอยละ 90 การเก็บรวบรวมมีประสิทธิภาพมากข�้น ขยะถูก นำกลับมาใชประโยชนมากข�้น จัดรับระบบโลจ�สติกสใหเหมาะสมกับประเภท และปร�มาณขยะ 3.การเพ��ม ประสิทธิภาพ การขนสงและคัดแยก ขยะโดยการสรางระบบ และกลไกการเก็บ รวบรวมขยะแบบแยก ประเภทและสงตอขยะมูลฝอยแตละประเภท สูการนำไปใชประโยชน
การบร�หารจัดการขยะมูลฝอยที่เหมาะสมตามขนาดและบร�บท ขององคกรปกครองสวนทองถิ�นภาคกลางตอนลาง โครงการ “การถอดบทเร�ยน ว�เคราะหและสังเคราะหระบบการบร�หารจัดการขยะมูลฝอยตามขนาดและบร�บทของ อปท. แบบมีสวนรวมของทุกภาคสวนของพ�้นที่ภาคกลางตอนลาง” 28 แนวทางปฏิบัติที่ดีในการบร�หารจัดการขยะที่เหมาะสม อยางเปนระบบ รวมทั้งกลไกในการขับเคลื่อนตามระบบ การคัดแยกขยะจากแหลงกำเนิด การสนับสนุนภาชนะ ในการคัดแยก การใชประโยชนจากขยะในเบื้องตนของ แหลงกำเนิด สรางการมีสวนรวมของคนในชุมชน มีมาตรการตนทางผานกลไก 3R การรวบรวม การเก็บขน การคัดแยก เพ�่อนำไปใช ประโยชน กอนนำสงเขาระบบกำจัด การจัดการขยะมูลฝอยอยางถูกหลักสุขาภิบาล พัฒนาเตาเผาไรมลพ�ษ เพ�่อกำจัดขยะทั่วไป และขยะติดเชื้อ การนำสงไปนำไปฝงกลบอยางถูกว�ธี /เผาที่เตาเผาของบร�ษัทเอกชน ขอเสนอแนะเชิงนโยบาย การเพ��มพ�้นที่การคัดแยกขยะ กำจัดขยะอินทร�ย และการนำขยะกลับมาใชประโยชน ใชหลักการแนวคิด Zero waste และ 3R เพ�่อลดขยะตนทาง เขาใจคุณคา รักษาทรัพยากร สภาพแวดลอมปลอดภัย และ Zero-landfill for recyclable waste มีการกำหนดนโยบาย ควบคุมและจำกัดชนิดประเภทขยะในการเขาชุมชน การลดปร�มาณขยะและการเพ��มปร�มาณการนำขยะกลับมา ใชประโยชน (ไมนอยกวารอยละ 10 ตอป) การเพ��มประสิทธิภาพการขนสงและคัดแยกขยะ โดยการ สรางระบบและกลไกการเก็บรวบรวมขยะแบบแยกประเภท และสงตอขยะมูลฝอยแตละประเภทสูการนำไปใชประโยชน ควรมีการจัดทำรูปแบบการกำจัดขยะแบบเคลื่อนยายขยะ ที่เหมาะสม และประหยัดการบร�หารจัดการเพ�่อลดภาระ การจัดการของ อบต. ทต. ที่มีขยะที่ไปที่หลุมปร�มาณนอย พ�้นที่ภาคกลางตอนลางสวนใหญเปนพ�้นที่ ที่มีศักยภาพในการทำเกษตรกรรม เนื่องจากเปน พ�้นที่เกษตรทำใหประเภทและปร�มาณขยะในพ�้น ที่ภาคกลางตอนลางจะมีความเกี่ยวของกับ เกษตรกรรม ทั้งเกษตรดั้งเดิม และเกษตรอ�ตสาหกรรม การจัดการขยะมูลฝอยเนนไปที่ การรวบรวมและขนสงขยะไปยังสถานที่จัดเก็บขยะ โดยมีการใชรถขนสงขยะซึ่งมาจากหนวยงานทองถิ�นและภาคเอกชนเปนหลัก ซึ่งการจัดการนี้ อาจไมมีการคัดแยกและจัดการอยางเหมาะสม ในแตละประเภท ปญหาที่พบในการบร�หารจัดการขยะ ตนทาง: แหลงกำเนิดขยะที่สำคัญ คือ ครัวเร�อน ซึ่งสวนใหญไม มีการคัดแยกประเภทขยะกอนทิ�ง ทำใหเกิดการปนเปอน ไมสามารถนำขยะกลับมาใชประโยชน ได การขาดนวัตกรรม ขาดองคความรู ไมมีแรงจ�งใจ รวมทั้งงบประมาณสนับสนุน จากหนวยงานของรัฐ นโยบายจากอปท. การทำงานอยางตอเนื่อง กลางทาง: การจัดเก็บขยะที่ใหบร�การโดย อบต. และเอกชน ยังไมรองรับการจัดการขยะดานการคัดแยกขยะ การนำกลับมาใชใหม ทำใหขยะที่คัดแยกแลว กลับไปรวมกัน ในสวนกลางทางและปลายทาง และการพัฒนานวัตกรรมตาง ๆ การจัดเก็บขยะไมครอบคลุมพ�้นที่ ปลายทาง: อปท.ไมมีสถานที่กำจัดขยะของตนเอง จ�งตองจาง หนวยงานเอกชน ซึ่งอยูนอกพ�้นที่ บางพ�้นที่จำกัดไมสามารถ รองรับปร�มาณขยะในแตละวัน เนื่องจากมีประชากรแฝงจำนวนมาก อปท.ไมมีนโยบายหร�อมาตรการรองรับ ขาดการผลักดันนวัตกรรม การแปรรูปขยะนำไปใชประโยชน ปจจัย-เง�่อนไขในการจัดการขยะใหเกิดความสำเร็จหร�อไมสำเร็จในการจัดการขยะ 1.ความรูความเขาใจของประชาชน การสื่อสารกับภาคประชาชนมีผลตอว�ธีการจัดเก็บขยะในครัวเร�อน คนในชุมชนที่มีความรู ในการจัดการขยะ จะลดปร�มาณขยะและขยะจรไดเปนอยางดี 2.การสรางการมีสวนรวม/การสรางความรวมมือ คุณลักษณะของผูนำ การกำหนดเปาหมายรวมกัน/มีการทำงานแบบมีสวนรวม /การไดรับประโยชนทั้งสวนรวมและสวนบุคคล มีกลไก/แนวทางการทำงานที่โปรงใส ตรวจสอบได 3.บร�บทพ�้นที่/ทุนเดิม เอื้อใหการจัดการขยะทำไดสำเร็จ ความสัมพันธเชิงเคร�อญาติ การเชื่อมประสานภาคีทั้งรัฐและเอกชน การสรางความรวมมือกับหนวยงาน/องคกร การประสานงานของผูบร�หารชุดเกาและใหม ที่ชัดเจนจะทำการจัดการขยะ เกิดความตอเนื่องในระดับนโยบาย 4.การมีพ�้นที่ปลอดภัยในการแลกเปลี่ยน/เร�ยนรูรวมกันอยางตอเนื่อง เปนพ�้นที่เร�ยนรูไมเปนทางการ เชน สภากาแฟ การประชุมประจำเดือนของศูนยเร�ยนรู “เปนพ�้นที่ปลอดภัย” 5.การสรางกระบวนการเร�ยนรูรวมกันทั้งในและนอกชุมชน (ใชเคร�่องมือ AAR)/หนุนเสร�มกำลังใจ/พลังใจใหกันและกันของทีมงานและชุมชน อยางตอเนื่อง กระบวนการพัฒนาศักยภาพจากภาคเอกชน 6.ศักยภาพของผูนำหร�อบุคลากรของ อปท. ผูนำ อปท. ใหความสำคัญกับประเด็นการจัดการขยะ ใหความสำคัญกับการทำงาน แบบมีสวนรวมกับภายนอก 7.ปจจัยที่สงผลตอความยั่งยืน ในการจัดการขยะของชุมชน การสื่อสารกันอยางทั่วถึงตอเนื่อง กระบวนการจัดการขยะ สรางรายไดใหครัวเร�อน/ชุมชน 8.ระบบขอมูลและเทคโนโลยี การว�เคราะหขอมูลสถานการณแนวโนมขยะ ในแตละชวงแตละป เพ�่อใชในการวางแผนอยางเปนระบบ เชนโครงการเชิงรุกและกำหนดงบประมาณใหเพ�ยงพอกับขยะในชุมชน
โครงการ “การถอดบทเร�ยน ว�เคราะหและสังเคราะหระบบการบร�หารจัดการขยะมูลฝอยตามขนาดและบร�บทของ อปท. แบบมีสวนรวมของทุกภาคสวนของพ�้นที่ภาคกลางตอนลาง” 29
ติดตอ เคร�อขายว�จัยอ�ดมศึกษาภาคกลางตอนลาง สำนักงานบร�หารการว�จัย นวัตกรรมและการสรางสรรค (สวนส.) มหาว�ทยาลัยศิลปากร ว�ทยาเขตพระราชวังสนามจันทร เลขที่ 6 ถนนราชมรรคาใน ตำบลพระปฐมเจดีย อำเภอเมืองนครปฐม จังหวัดนครปฐม 73000 http://www.thaiwest.su.ac.th/ E-mail: [email protected] เบอรโทรศัพท: 061 628 4101 โครงการ “การถอดบทเร�ยน ว�เคราะหและสังเคราะหระบบการบร�หารจัดการขยะมูลฝอยตามขนาดและบร�บทของ อปท. แบบมีสวนรวมของทุกภาคสวนของพ�้นที่ภาคกลางตอนลาง” 30