รู้จัก...กัญชา

36 กญั ชากบั มะเร็ง

จากการศึกษาวิจัยได้ชี้ให้เห็นว่า ผู้ป่วยที่เป็นโรคมะเร็งและได้รับผลข้างเคียง จากทําเคมีบ�ำบัด สารสกัดจากกัญชา
สามารถช่วยให้ผู้ป่วยมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น คือ ลดอาการปวด และเพิ่มความอยากอาหาร และเพิ่มน�้ำหนักตัวให้ผู้ป่วย
ทาํ ให้ผปู้ ว่ ยนอนหลับไดง้ า่ ยข้ึน
แม้ในขณะน้ีจะไม่มีการทดลองแบบควบคุมทางคลินิกในมนุษย์ แต่ผลการวิจัยในสัตว์ทดลองที่แสดงให้เห็นว่า สารสกัด
จากกัญชามีฤทธิ์ยับยั้งและทําลายเซลล์มะเร็งได้ อีกทั้งยังมีการศึกษาวิจัยแบบเปิดท่ีสอบถามจากกลุ่มผู้ป่วยท่ีเป็นมะเร็ง
และได้ผลวิจัยว่าสารสกดั กัญชามปี ระสทิ ธิภาพอยา่ งมากในผ้ปู ่วยบางกลุม่

ทม่ี า
ขอ้ มูลวจิ ัยการนํากญั ชามารกั ษาโรค องค์การเภสัชกรรม
https://www.gpo.or.th/LinkClick.aspx?fileticket=U2GuYjmVQig%3D&tabid=388&mid=1186&language=th-TH

37 16 ตำ�รับยาไทย

ท่ีมีส่วนผสมของกัญชา

1 ยาศุขไสยาศน ์ ชว่ ยใหน้ อนหลบั เจริญอาหาร

2 ยาน�้ำมันสนั่นไตรภพ แกอ้ าการปวดบริเวณทอ้ งน้อย ทอ้ งนอ้ ยแขง็ เกรง็ เวลาขยบั แลว้ ปวด

3 ยาทำ� ลายพระสเุ มรุ ฟ้ืนฟอู าการกลา้ มเนื้อออ่ นแรงจากโรคลมอัมพฤกษ์ อัมพาต

4 ยาทัพยาธคิ ณุ ภาวะหลอดเลอื ดและเสน้ ประสาทสว่ นปลายผดิ ปกติ ทท่ี ำ� ใหม้ อี าการชาและปวดเมอ่ื ย

5 ยาแก้ลมข้นึ เบ้อื งสงู แกอ้ าการของลมขึ้นเบอื้ งสูง คอื กลุ่มอาการปวดศีรษะ หนา้ มืด มนึ งง หูอ้อื
ใจสน่ั ออ่ นเพลยี ทม่ี กั จะเกดิ จากการไหลเวยี นเลอื ดและการทำ� งานของระบบประสาท
ที่แปรปรวน

6 ยาแกน้ อนไมห่ ลบั /ยาแกไ้ ขผ้ อมเหลอื ง แก้นอนไม่หลับ/แกไ้ ขผ้ อมเหลอื ง มีอาการตัวสัน่ เสียงส่นั อ่อนเพลยี ไมม่ ีก�ำลัง

7 ยาไพสาลี บรรเทาอาการไอ ลดเสมหะในผปู้ ่วยโรคปอดอุดกัน้ เร้อื รัง (COPD)

8 ยาทารดิ สดี วงทวารหนกั และโรคผวิ หนงั ทารักษาหัวรดิ สีดวงทวารหนัก รกั ษาโรคผิวหนัง

9 ยาแก้ลมแก้เสน้ บรรเทาอาการปวดเม่ือยตึงลา้ กลา้ มเนอ้ื กระดกู เสน้ เอ็น และข้อตามรา่ งกาย
ลดอาการมือชา เทา้ ชา แขนขาออ่ นโรย อาการเมื่อยล้า ปวดตามเสน้

10 ยาอไภยสาลี บรรเทาอาการจกุ เสียดแน่น

ท่ีมา
กญั ชาทางการแพทย์ www.medcannabis.go.th

37 16 ตำ�รบั ยาไทย
ท่ีมสี ่วนผสมของกญั ชา (ตอ่ )

11 ยาอมั ฤตโอสถ บรรเทาอาการเรื้อรงั จากความเส่อื มของร่างกาย ทำ� ใหต้ งึ เมือ่ ยลา้ กลา้ มเน้อื
เบื่ออาหาร ผอมแหง้ มอื เทา้ ออ่ นแรง แขนขาอ่อนโรย

12 ยาแกโ้ รคจิต ลดความวิตกกงั วล ลดความเครยี ด ชว่ ยให้นอนหลบั ได้ง่ายข้ึน

13 ยาแกส้ ัณฑฆาต กล่อนแหง้ บรรเทาอาการทอ้ งผกู อาการปวดเม่ือยทั่วรา่ งกาย มือชา เท้าชา จกุ เสียดท้อง
แน่นหนา้ อก อันเกิดจากโทสนั ฑฆาตและกลอ่ นแหง้

14 ยาอัคคนิ ีวคณะ แก้คลื่นเหยี นอาเจยี น ที่เกดิ จากไฟยอ่ ยอาหารผดิ ปกติ ทำ� ใหก้ ารเคล่ือนตวั ของ
ลำ� ไสเ้ กิดอาการผดิ ปกติ ไดแ้ ก่ คล่นื เหยี นอาเจยี น เบือ่ อาหาร กินอาหารแลว้
มอี าการลำ� ไสเ้ คล่อื นไม่สะดวก ร้อนไม่สบายท้อง พะอืดพะอม จะเรอกเ็ รอไมอ่ อก
จะผายลมก็ผายลมไม่ออก

15 ยาแก้ลมเนาวนารีวาโย คลายอาการปวดตงึ บรเิ วณปลายมือปลายเท้า ตึงรา้ วไปตน้ คอ ท�ำใหค้ อแขง็
เคลื่อนไหวคอไมส่ ะดวก มกั เกิดกบั สตรีท่ตี ง้ั ครรภ์ (เร่มิ เกดิ เมอื่ ตั้งครรภแ์ ตจ่ ะ
แสดงอาการเมอ่ื คลอดแลว้ ) ทมี่ อี าการปวดตงึ ตน้ คอ แขน ขา ปลายมอื ปลายเทา้
อาการปวดจากเสน้ ประสาทอกั เสบ ปลอกประสาทอักเสบ

16 ยาไฟอาวธุ ลมจกุ เสยี ด ปวดมวนท้อง

ท่มี า
กญั ชาทางการแพทย์ www.medcannabis.go.th

38 เกณฑ์ในการส่งั จ่าย

ยากัญชาตำ�รับแพทย์แผนไทย

ผ้ทู สี่ ามารถปรงุ หรอื สัง่ จา่ ยต�ำรับยาทม่ี กี ญั ชาผสมอยู่ ต้องมเี กณฑ์ดงั นี้

ผู้ประกอบวชิ าชพี การแพทยแ์ ผนไทย
ต้องเปน็ ผปู้ ระกอบวชิ าชพี การแพทยแ์ ผนไทย และหมอพน้ื บา้ นตามกฎหมายวา่ ด้วยวชิ าชีพการแพทยแ์ ผนไทย การปรุง
หรือสั่งจ่ายยาตอ้ งอยู่ภายใต้สถานพยาบาลของรัฐ หรอื เอกชนตามกฎหมายว่าด้วยสถานพยาบาล

หมอพนื้ บ้าน
ต้องผ่านการอบรมหลักสูตรการใช้ต�ำรับยาท่ีมีกัญชาปรุงผสมจากกระทรวงสาธารณสุข หรือหลักสูตรท่ีกระทรวง
สาธารณสุขหรือสภาวิชาชีพการแพทย์แผนไทยให้การรับรอง การส่ังจ่ายยาไม่จ�ำเป็นต้องอยู่ภายใต้สถานพยาบาลของรัฐ
หรอื เอกชน แต่ต้องเป็นต�ำรับทไ่ี ด้รับการยอมรบั แล้วเท่าน้นั

การปรุงยาใหผ้ ูป้ ว่ ยเฉพาะราย
วตั ถดุ บิ กญั ชาตอ้ งไมส่ ามารถแยกเปน็ ชอ่ ดอก ใบ เพอ่ื นำ�
ไปใชใ้ นทางทผ่ี ิด
สามารถใชเ้ ครอื่ งยาทไี่ ดจ้ ากการนำ� กญั ชามาผสมกบั ตวั ยา
อน่ื อีก 1-2 ชนิดทส่ี ามารถเข้ากบั ตำ� รับกัญชาได้
หมอพนื้ บา้ น ตอ้ งระบอุ งคค์ วามรู้ และภมู ปิ ญั ญาการแพทย์
ไทยทช่ี ัดเจน และตอ้ งไดร้ บั การรับรองจากกรมการแพทยแ์ ผนไทย
และการแพทย์ทางเลือก

ท่มี า
ส�ำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา

39 รู้จกั ยา..
ศุขไสยาสน์

ยาศขุ ไสยาศน์ หนงึ่ ในตำ� รบั ยาแผนโบราณทนี่ ำ� กญั ชามาปรงุ ผสม และใชร้ กั ษาโรคในอดตี มาอยา่ งยาวนาน ตงั้ แตร่ ชั สมยั
ของสมเดจ็ พระนารายณม์ หาราช
ยาศุขไสยาศน์ ถกู บันทึกไว้ในตำ� ราพระโอสถพระนารายณม์ หาราช เป็นยาขนานที่ 44 มีส่วนประกอบหลักเป็นใบกัญชา
ถงึ 12 ส่วน ปรงุ ผสมกบั การบูร 1 ส่วน ใบสะเดา 2 ส่วน สหัสคุณเทศ 3 สว่ น สมุลแว้ง 4 ส่วน เทยี นดำ� 5 ส่วน
โกฐกระดกู 6 สว่ น ลกู จันทน์ 7 ส่วน บุนนาค 8 ส่วน พรกิ ไทย 9 สว่ น ขงิ แหง้ 10 สว่ น และดปี ลี 11 ส่วน นำ� มาบดละเอยี ด
ละลายกับนำ้� ผ้ึง เป็นยาบ�ำรงุ ก�ำลงั ชว่ ยในการนอนหลับ ช่วยเจรญิ อาหาร ทงั้ เปน็ ยาแกป้ วด ทำ� ให้สบายตัว

ท่ีมา
คมู่ ือการจดั ตง้ั คลินิกกัญชาในสถานบรกิ ารสุขภาพ กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลอื ก
https://thaicam.go.th/wp-content/uploads/2019/09/ค่มู อื คลนิ ิคกัญชาในสถานบรกิ ารสขุ ภาพ.pdf

40 สารปนเป้ือน

ในนำ�้ มันกัญชาที่ไม่ไดม้ าตรฐาน

ผลิตภัณฑ์ท่ีปลอดภัยและน่าเช่ือถือที่สุด คือ ผลิตภัณฑ์ยาท่ีมีคุณภาพได้รับมาตรฐาน GMP ส�ำหรับกัญชาทาง
การแพทย์ควรเป็นไปตามกระบวนการ ตั้งแต่การเพาะปลูกไปจนถึงกระบวนการผลิต ตลอดจนถึงการขนส่ง เพ่ือควบคุม
สารปนเปื้อนในสารสกัดตามข้อก�ำหนดด้านความปลอดภัย คุณภาพ และประสิทธิภาพของผลิตภัณฑ์ เน่ืองจากต้นกัญชา
สามารถดูดซับโลหะหนักจากดินได้อย่างรวดเร็ว ซึ่งเรียกว่าการสะสมทางชีวภาพของโลหะหนักท่ีเป็นอันตราย เช่น สารหนู
แคดเมียม ตะกั่ว และปรอท อาจพบจุลินทรีย์อันตรายที่เกิดขึ้นในช่วงเพาะปลูก เช่น เชื่อราและแบคทีเรีย ซ่ึงอาจตกค้าง
ในผลติ ภัณฑ์กญั ชาที่ไมไ่ ดม้ าตรฐาน

ทีม่ า
หนงั สอื แนะนำ� การใช้กัญชาเพอ่ื บ�ำบัดรักษาโรค @Bedrocan International
https://mdresearch.kku.ac.th/files/cannabis/MedicainalCannabisBook_v4.pdf

41 นำ�้ มนั กญั ชา

ท่ีไดม้ าตรฐาน..ดอู ยา่ งไร

น�้ำมันกัญชาท่ีได้มาตรฐานต้องเป็นไปตามมาตรฐานการผลิตยาทางการแพทย์ที่ปลอดภัยและครบวงจรต้ังแต่ต้นน้�ำ
กลางน้�ำ และปลายน้�ำ ผ่านการตรวจสอบและได้รับมาตรฐานในแต่ละข้ันตอน ท้ังสามารถตรวจสอบย้อนกลับถึงแหล่งที่มาได้
อย่างโปร่งใส ซึ่งมีการรับรองมาตรฐานระบใุ นฉลากหรอื เอกสารก�ำกับยา
น�้ำมันกัญชาปลอมหรือผิดกฎหมายไม่สามารถตรวจสอบมาตรฐานการผลิตและตรวจสอบย้อนกลับได้ ทั้งผู้ใช ้
ไม่สามารถสังเกตดูได้ด้วยตาเปล่าหรือดมกล่ิน จึงเป็นเหตุให้เกิดน�้ำมันกัญชาปลอมที่เกิดจากสารสังเคราะห์ที่มีสารโลหะหนัก
ปนเป้อื นโดยเฉพาะสารหนู พบผเู้ สียชีวิตมาแล้วหลายรายในหลายประเทศทั่วโลก
องค์การเภสัชกรรม (อภ.) กระทรวงสาธารณสุข ผลิตน�้ำมันกัญชาเมดิคอลเกรดท่ีได้รับมาตรฐาน ใช้เมล็ดจาก
สายพนั ธล์ุ กู ผสมทม่ี คี ณุ ภาพเมลด็ พนั ธส์ุ งู ทใี่ หส้ ารสำ� คญั 3 ประเภท ไดแ้ ก่ ประเภทที่ 1 ใหส้ ารทเี อชซี (THC) สงู ประเภทท่ี 2
ให้สารซีบีดี (CBD) สูง และประเภทที่ 3 ให้สารทีเอชซี และสารซีบีดี ในอัตราส่วนเท่ากัน 1 ต่อ 1 ปลูกในอาคารแบบปิด
ดว้ ยเทคโนโลยีระบบรากลอย (Aeroponics) ซง่ึ เป็นระบบหนึ่งในระบบการปลกู กัญชาเกรดมาตรฐานเมดิคัลเกรดบนพ้ืนท่ี 100
ตารางเมตร (ตร.ม.) โดยการปลูกกัญชามาตรฐานเกรดทางการแพทย์น้ี จะเป็นไปตามหลักเกณฑ์มาตรฐานการปฏิบัติ
ด้านการเพาะปลูกทดี่ ี (Good Agricultural Practices: GAP) มีการควบคมุ คณุ ภาพทุกข้ันตอน ปลอดสารพิษตา่ งๆ และทำ� ให้
ได้ปรมิ าณสารสำ� คัญเป็นไปตามทต่ี อ้ งการและสม�ำ่ เสมอ

ท่ีมา
องค์การเภสชั กรรม (อภ.) กระทรวงสาธารณสขุ
https://www.gpo.or.th/Default.aspx?tabid=88&mid=446&ctl=ArticleView&articleId=1540

42 กฎหมายว่าดว้ ย..

กัญชาทางการแพทย์

กัญชาเป็นยาเสพตดิ ให้โทษในประเภท 5 เช่นเดียวกบั พืชกระทอ่ ม พืชฝ่นิ ดว้ ยมสี ารเสพตดิ ชื่อเตตราไฮโดรแคนนาบินอล
หรอื THC ซงึ่ มฤี ทธติ์ อ่ สมอง ควบคมุ ความคดิ และพฤตกิ รรมของผเู้ สพ ทำ� ใหม้ อี าการคลา้ ยเมาเหลา้ เมอื่ เสพปรมิ าณมากขน้ึ
ท�ำใหค้ วามคดิ อา่ นชา้ สบั สน ประสาทหลอน
ด้านสขุ ภาพ การใชส้ ูบบหุ รย่ี ดั ไสก้ ัญชาเพียง 4 มวน เท่ากบั สบู บหุ รี่ธรรมดาถึง 20 มวน หรือ 1 ซอง เสี่ยงเปน็ มะเร็ง
ปอดมากข้นึ ถงึ 5 เท่า
โทษทางกฎหมาย
หากมีการผลิต นำ� เข้า ส่งออก จ�ำหน่าย ผูฝ้ า่ ฝนื มโี ทษทางอาญา จำ� คุกสูงสดุ 15 ปี และปรบั สงู สุด 1.5 ลา้ นบาท
ผู้ใดครอบครอง มโี ทษจ�ำคกุ สูงสดุ 5 ปี และปรบั สูงสดุ 1 แสนบาท
ผใู้ ดเสพ มโี ทษจ�ำคุกสงู สดุ 1 ปี และปรบั สงู สุด 2 หมน่ื บาท
ในทางกฎหมายห้ามให้มีการเสพกัญชาโดยเด็ดขาดไม่ว่าเพ่ือทางการแพทย์หรือไม่ก็ตาม ดังนั้นรัฐบาล กระทรวง
สาธารณสุข สำ� นกั งาน ป.ป.ส. และนักวิชาการ จึงต้งั คณะท�ำงานภายใตค้ ำ� สงั่ กระทรวงสาธารณสุขเพ่ือหาแนวทางใชก้ ญั ชา
ทางการแพทย์ จนสามารถปลดลอ็ คทางกฎหมาย โดยไดร้ ับอนุญาตตาม พ.ร.บ. ยาเสพติดให้โทษ พ.ศ. 2522 ประกอบกับ
กฏกระทรวงสาธารณสุขขออนญุ าตฯ ยาเสพติดให้โทษในประเภท 4 และในประเภท 5 พ.ศ. 2559 อนุญาตใหก้ ญั ชา สามารถ
ผลติ (ปลูก) นำ� เข้า สง่ ออก จ�ำหน่าย และครอบครอง เพ่ือการวจิ ยั และพฒั นาองคค์ วามรทู้ างการแพทย์ได้

ทีม่ า
ศูนย์อ�ำนวยการปอ้ งกนั และปราบปรามยาเสพติดแห่งชาติ
ส�ำนกั งาน ป.ป.ส. กระทรวงยตุ ิธรรม

43 นโยบายกญั ชาทางการแพทย.์ ..

กับการพ่งึ พาตนเองดา้ นสขุ ภาพ

นโยบายกัญชาเสรที างการแพทย์เป็นรปู ธรรมมากยงิ่ ข้ึน
ภายหลงั การประกาศใหใ้ ชบ้ งั คบั พระราชบัญญัติยาเสพตดิ ใหโ้ ทษ (ฉบบั ที่ 7) พ.ศ. 2562 ตงั้ แตว่ นั ที่ 19 กมุ ภาพนั ธ์
2562 มาตรา 26/2 ความว่า “(1) ในกรณีจ�ำเปน็ เพอ่ื ประโยชน์ของทางราชการ การแพทย์ การรกั ษาผู้ป่วย หรอื การศกึ ษา
วิจยั และพฒั นา ทงั้ น้ใี หร้ วมถึงการเกษตรกรรม พาณชิ ยกรรม วิทยาศาสตรห์ รืออุตสาหกรรม เพื่อประโยชน์ทางการแพทย์
ดว้ ย ซึง่ ไดร้ ับใบอนุญาตจากผู้อนุญาตโดยความเหน็ ชอบของคณะกรรมการ”

นโยบายเรื่องการแก้ไขกฎหมายดังกล่าวเป็นความตั้งใจของรัฐบาลท่ีมุ่งเน้นประโยชน์ในทางการแพทย์ เพ่ือให้ผู้ป่วยท่ีมี
ความจ�ำเป็นต้องใช้กญั ชาทกุ รายมสี ทิ ธใิ นการเข้าถงึ กญั ชาเพือ่ การรกั ษาอยา่ งเสมอภาคและเท่าเทยี มกนั และการเข้าถงึ กัญชาจะ
ต้องไม่เป็นการจำ� กดั รปู แบบเฉพาะผลติ ภณั ฑก์ ัญชาเกรดทางการแพทย์ (Medical Grade) เท่านัน้ แตผ่ ปู้ ่วยจะต้องมเี สรีภาพ
ในการใชผ้ ลติ ภณั ฑก์ ญั ชาทกุ รปู แบบ ทง้ั รปู แบบยาแผนปจั จบุ นั (Modern Drugs) ตำ� รบั ยาตามตำ� รายาแผนไทย ตำ� รบั Special
Access Scheme (SAS) สำ� หรบั ผปู้ ว่ ยเฉพาะราย และตำ� รบั ยาจากองคค์ วามรแู้ ละภมู ปิ ญั ญาหมอพนื้ บา้ น (Traditional Products)

เวลาน้วี งการแพทยไ์ ทยสามารถนำ� กญั ชาสายพนั ธ์ุไทยมาผลิตสารสกดั
กัญชาทางการแพทย์แผนปัจจุบันแบบเมดิคัลเกรดได้ส�ำเร็จ ทั้งมีแปลงต้นแบบ
การปลูกกัญชากลางแจง้ ท่ีมหาวิทยาลยั แมโ่ จ้ เพือ่ นำ� สู่นโยบายการปลกู กัญชา
ในครวั เรอื นในอนาคต เปิดโอกาสใหป้ ระชาชนเขา้ ถงึ กญั ชาทางการแพทย์ โดยใช้
ทรัพยากรภายในประเทศ เพิม่ มูลคา่ ทางเศรษฐกิจ และสามารถพงึ่ พาตนเองได้
ในอนาคต

ทมี่ า
นโยบายและทศิ ทางการใชก้ ญั ชาทางการแพทย์ โดย ดร.ภก.อนนั ตช์ ยั อศั วเมฆนิ คณะทป่ี รกึ ษารฐั มนตรวี า่ การกระทรวง

สาธารณสขุ ภาควชิ าเภสชั วทิ ยา คณะเภสชั ศาสตร์ มหาวทิ ยาลยั มหดิ ล https://www.hfocus.org/content/2019/09/17729

43 นโยบายกญั ชาทางการแพทย.์ ..

กับการพ่งึ พาตนเองดา้ นสขุ ภาพ (ตอ่ )

การเขา้ ถงึ กัญชาเพ่ือพ่ึงพาตนเอง

Epidiolex® 83,938 บาท/เดอื น นำ้� มนั กญั ชาองคก์ ารเภสชั กรรม 2,500 บาท/เดอื น ปลกู เอง สกดั เอง 0 บาท/เดอื น

ตวั เลขในการรักษาโรคดว้ ยกัญชาทางการแพทยช์ ใี้ ห้เห็นถงึ รายจ่ายมหาศาลของผปู้ ว่ ย หากประเทศไทยประกาศใหใ้ ช้ยา
กัญชาน�ำเข้าจากต่างประเทศ ในกรณีผู้ป่วยโรคลมชักอาจจะต้องมีค่าใช้จ่ายในการรักษาอย่างน้อย 10,000 บาท/เดือน
และสงู ไปถงึ มากกวา่ 80,000 บาท/เดอื น ขณะทก่ี ารใชน้ ำ�้ มนั กญั ชาทผี่ ลติ โดยหนว่ ยงานรฐั ภายในประเทศ (นำ้� มนั กญั ชาองคก์ าร
เภสชั กรรม) ผูป้ ว่ ยจะมคี า่ ใชจ้ า่ ยในการรกั ษาลดลงเหลอื เพียง 1 ใน 4 หรือ 2,500 บาท/เดือนเท่านน้ั

ปัจจุบันรัฐบาลจึงพยายามผลักดันกฎหมายในการอ�ำนายความสะดวกให้กับผู้ที่จะปลูกกัญชาเพื่อเป็นสมุนไพรใน
ครวั เรือน เพอื่ บรรเทาอาการเจ็บปว่ ยแบบพง่ึ พาตนเอง อย่างไรก็ตาม ถา้ หากประเทศไทยสามารถดำ� เนนิ นโยบายทเี่ ปดิ โอกาสให้
ประชาชนโดยเฉพาะอย่างยิ่งผู้ป่วยสามารถปลูกและสกัดกัญชาเพ่ือใช้ส�ำหรับ
การรกั ษาโรคตนเองได้ จะชว่ ยลดคา่ ใชจ้ ่ายในการรกั ษาไดอ้ ีกทาง

ดังน้ัน นโยบายท่ีส่งเสริมให้ประชาชนเข้าถึงการใช้กัญชาเพื่อประโยชน์
ทางการแพทย์อย่างแท้จริง และให้ความส�ำคัญกับการส่งเสริมการเข้าถึง
การใชก้ ญั ชาวถิ ชี าวบา้ นไปพรอ้ มกนั ดว้ ยการเขา้ มามบี ทบาทของหมอพน้ื บา้ น
และการสนบั สนุนใหป้ ระชาชนสามารถพ่งึ พาตนเองได้

ทม่ี า
นโยบายและทศิ ทางการใชก้ ญั ชาทางการแพทย์ โดย ดร.ภก.อนนั ตช์ ยั อศั วเมฆนิ คณะทป่ี รกึ ษารฐั มนตรวี า่ การกระทรวง

สาธารณสขุ ภาควชิ าเภสชั วทิ ยา คณะเภสชั ศาสตร์ มหาวทิ ยาลยั มหดิ ล https://www.hfocus.org/content/2019/09/17729