Üstün Yetenekli Öğrencilerin Tespiti ve Özel Eğitim Önlemleri

meslekî eğitim programı vardır. Süreç içinde öğrenciler bir programdan
diğerine geçebilir. Bu okullarda öğrenciler sınıf düzeninde öğrenim görür ve
dersleri alan öğretmenleri verir. Değerlendirme, hem yıl içinde öğretmenlerin
yaptıkları düzenli değerlendirmeler ile hem de belli zamanlarda yapılan bitirme
sınavı ile gerçekleştirilir. Orta öğretimin sonunda tüm ülke genelinde aynı olan
bitirme sınavı yapılır. Her dersin bitirme notu, öğrencinin üç yıl içerisinde o
dersten aldığı notların ortalaması ile bitirme sınavından aldığı notun ortalaması
alınarak hesaplanır. Öğrencilerin diploma alabilmesi için her dersten yeterli not
almaları zorunludur.

• Meslek Okullarındaki Eğitim Programları: Meslek okullarındaki eğitim
modüler sistemde düzenlenir. Bu okulların programında toplam ders saatinin
%25'ini kapsayan sosyo-kültürel öğrenme alanındaki dersler (Portekizce,
Yabancı Dil ve Toplumsal Uyum dersleri), %25'ini kapsayan belli meslek
alanlarıyla ilgili bilimsel alan dersleri ve %50'sini kapsayan teknik, meslekî ve
uygulamalı öğrenme alan dersleri yer alır. Uygulamalı eğitimler okullardaki işlik,
laboratuvar ve doğrudan işyerlerinde yapılır. Öğrenciler tüm öğrenim
alanlarında başarılı olmaları durumunda hem orta öğretim diploması hem de
meslek diploması alırlar.

• Güzel Sanatlar Eğitimi ile İlgili Eğitim Programları: Bu eğitime dönük
programlar üç yıl sürer ve orta öğretim okullarında, meslek okullarında ve güzel
sanatlar okullarında yürütülür. Öğrenciler bu programlar ile ya o sanat dalıyla
ilgili bir yükseköğretim programına ya da o sanat dalıyla ilgili meslek dalına
hazırlanırlar. Bu programı bitiren öğrenciler orta öğretim diplomasıyla birlikte o
sanat dalına ait meslekî yeterliklerini gösteren bir belge alırlar.

• Okul Dışı Meslekî Eğitim Programları: Gençlerin eğitim gereksinimlerinin
karşılanması amacı ile çeşitli alanlarda meslekî eğitim düzenleyen
programlardır. Bu kapsamda, çıraklık eğitimi, mesleğe hazırlık kursları ve
meslekî eğitim amaçlı programlar yer alır.

51

Portekiz’de Üstün Yetenekli Öğrencilerin Keşfedilmesi

Dünyada üstün yetenekli çocukların eğitimi ile ilgili ülkelerin politika ve
konumlarına göre çeşitli eğitim programları ve kurumlar bulunmaktadır. Bir
devletin varlığını sürdürmesi ve gelişmesi için, ülkesindeki üstün yeteneklileri
keşfetmesi, eğitmesi ve etkin kılması gerekmektedir. Yetenekli çocukların
özelliklerini keşfetmek için, çok zaman ve emek harcamak gerekir. Bu
çocukların keşfedilmesinde aile, okul, çevre çok önemli rol oynar. Portekiz’de
bu çocukların keşfi ve eğitimi için enstitülerde gönüllüler, aileler ve öretmenler
birlikte çalışıyorlarmış.

7 Ekim 1994, Avrupa Konseyi’nin Parlamenterler toplantısında konseyin
sunduğu tavsiyeler, üstün yetenekli çocuğa özel eğitim verme gerekliliği ve
önemini ortaya koyarak, önlemlerin bir an önce alınmasını vurgulamaktadır.

DEĞERLENDİRME SÜRECİ VE AŞAMALARI

Üstün zekâlı öğrenciler ile üstün zekâlı olmayan öğrencilerin, resmi ve gayri
resmi kurumlara başvurmadan öncelik taramayı yapmaktır. Bunun için
kullanılan yöntemler şöyledir:
*Ebeveynler ve öğretmenler için gözlem ölçekleri
*Zekâ testleri
*Özel beceri testleri
*Yaratıcılık testleri
*Motivasyonla ilgili anketler
*Benlik kavramı ölçekleri
*Çocuğun geçmişiyle ilgili röportaj

52

*Okul süreci dosyası (Portföy)

*kısa denemeler

Yüksek zekâ potansiyeline ve yeteneğe sahip öğrencileri, normal zekâ düzeyi
sınırları içinde olan yaşıtlarından soyutlamadan eğitim ve öğretim ihtiyaçlarını
karşılamak ve normal zekâ sınırları içinde olan öğrencilerin yanında, onların
öğrenme düzeyi ve hızını dikkate alarak, eşit eğitim - öğretim imkânları
sağlamak ve başarılarını yukarıya çekmektir.

Günümüzde üstün yetenekli çocukların eğitim ihtiyaçları;

 hızlandırma

• zenginleştirme

• gruplama

Bu modelde eğitim seviyesinin ritmini arttırmaktır. Öğrencilerin kavrama
seviyesini ve onların kapasitesini arttırıp, uyum sağlamalarına yardımcı
olmaktır.

Hızlandırma; birinci sınıfa erken başlama ve hızlı ilerleme, sınıf atlama, ders
atlama (dersi üst sınıflarla alma) gibi uygulamaları içerir. Hızlandırma
uygulamaları okuma, matematik gibi aşamalı içeriğe sahip derslerde sıklıkla
kullanılmaktadır. Yetenekleri yönünden benzer özellikler gösteren çocukların,
birlikte çalışabilmeleri için sınıf içi veya sınıf dışı, uzun veya kısa süreli çeşitli
gruplamalar yapılmasıdır.

Zenginleştirme; süreç ve içeriğe ilişkin hedeflere ulaşma yöntemleridir.
Sürece ilişkin hedefler yaratıcı düşünme, problem çözme, kritik düşünme,
bilimsel düşünmeyi içerir. İçerik ise, süreçlerin geliştirildiği ders konuları,
projeler ve etkinliklerdir.

Bunlar arasında;

53

• Bağımsız çalışma ve araştırma projeleri,
• Kültürel ve bilimsel alanlara veya mesleki kuruluşlara geziler,
• Cumartesi programları,
• Sınıfta veya okulun kaynak odasında oluşturulan “öğrenme merkezleri”,
• Yaz eğitim programları ve yaz kampları,
• Müzik, sanat, dil, bilgisayar ve yaz kursları,
• Yaratıcı sorun çözmeyi geliştiren programlar,
• Çeşitli yarışma ve münazaralar,

ANES DERNEĞİ (Ulusal Üstün Zekâlıları Araştırma ve
Destekleme Derneği )

Kuruluşu: 1998 Aralık
Amaç: Üstün zekâlı ve yetenekli çocukları araştırma ve destekleme
Örgün yapısı: Kâr amacı gütmeyen dernek
Çalışanlar: Gönüllüler
Şubeleri: Milli Ofisi ve diğer şubeler(Braga, Porto, Paredes, Viseu,
TorresVedras, Evora, Covilhã, Coimbra)
Yaz kampları:
*Uzman değerlendirme ve psikolojik eğitimler verme
*Eğitim ve danışmanlık (yani dersler, konferanslar, kongreler)
*Projeler ve araştırma çalışmaları

54

*Yayınlar ve bibliyografik destek(materyaller ve kitaplar için destek alıyorlar.)
*En önemlisi zenginleştirme programları kısaltılmışı
‘’PEDAIS’’ Zenginleştirme programları:
PEDAIS ( İlgi duyulan alanları zenginleştirme ve sosyalleştirme)
Yetenek: Yetenekler çalışma sırasında aniden kendini belli eder.
İlgi: ilgi bir takım aktivitelerle, motivasyonla ortaya çıkar.
Sosyalleştirme: Psikolojik gelişime etkisi vardır.

55

HOLLANDA EĞİTİM SİSTEMİ

 2-5 yaş erken çocukluk eğitimi
 5-12 yaş ilkokul
 Cito Sınavı (zekâ testi) sonrasında sonuçlar doğrultusunda yönlendirme

yapılır
 12-16 yaş VMBO: Meslek Hazırlık Eğitimi
 12-17 yaş HAVO: Yüksek düzey ortaokul
 12-18 yaş VWO: Üniversiteye Hazırlık Eğitimi (Lise)

VMBO(Meslek Hazırlık Eğitimi)okulu 4 yıl sürer. Öğrencilere genel bir gelişim
verir ve ilerde okunacak meslek eğitimine hazırlar. Öğrenci bu okulu bitirince
henüz araba ustası veya boyacı olmuş sayılmaz. Ancak uygulamalı meslek
eğitimi gördüğü veya orta meslek okulunu bitirdiği zaman meslek sahibi
olabilir.

HAVO denilen yüksek düzey ortaokul 5 yıl sürer. Bu okul özellikle öğrencinin
yüksek meslek eğitimine hazırlanmasını sağlar. Üçüncü sınıf sonunda
öğrencilerin 6 sınav dersi seçmeleri gerekir. Buna sınav paketi denir. Bu dersler
arasından Hollandaca ve bir yabancı dil seçmek mecburidir.

VWO adı verilen lise altı yıl sürer ve öğrencileri üniversiteye hazırlar.
Üniversiteye hazırlık eğitiminde iki okul tipi vardır. Modern Lise (Atheneum) ve
Klasik Lise (Gymnasium). Klasik lisede bütün derslerin yanı sıra birde Yunanca
ve Latince dersleri verilir. Çoğu zaman modern ve klasik lise bir okulda
birleştirilmiştir. Bu okula lise denir. Lisenin 4. Sınıfında öğrenciler sınava girmek
istedikleri yedi ders seçerler. Yine Hollandaca ve bir yabancı dil zorunludur.

Mezun olunan liseye göre üniversitelere yerleşirler.

Üstün zekâlı öğrenciler; “Zihinsel gelişim IQ ölçülerek belirlenir. IQ’ su 130’un
üstünde olan çocuk ve yetişkinler çoğunlukla üstün zekâlı olarak görülür ama
bu kriterler onları sınıflandıran psikolog veya pedagoga göre değişir.” şeklinde
tanımlanır.

56

Diğer bir tanım ise şöyledir: “Üstün zekâlılık; sıra dışı zekâ, yaratıcılık ve
azmin kombinasyonudur. Üstün yetenekliler; dikkat çekici yetenek zenginliğine
sahiptirler. ”

Hollanda’da 12 yaşında CİTO testi yapılmaktadır. Birleşik Milletler
Komisyonu saptamasına göre Hollanda, en erken mesleki yönlendirme yapan
ülke seçilmiştir.

Bir sınıfta üç farklı seviyede ders anlatılır. Tek kitapta renklerine ayrılarak 3
seviyede eğitim verilir.

a) Destek alması gerekenler
b) Destek alıp devam eden öğrenciler
c) Kısa açıklama sonrası daha zor sorularla ilgili çalışmalar yapılanlar.

Üstün zekâlıların zamanında fark edilmeleri gerekir. Aksi takdirde körelirler.
4,5 ve 6 yaş grubu için üstün zekâlı olup olmamasına bakılmaz. Bir öğrencinin
üstün yetenekli olup olmadığını anlamak için 3 farklı test uygulanır.

IQ’su 130 ve üzeri olanlar üstün zekâlıdır.

Üstün Bireyin Seçimi

Bu öğrencilerin özellikleri şöyledir:

 Yüksek zeka,
 Hızlı yaratıcı düşünme,
 Hızlı anlama akılda tutabilme,
 Her zaman zoru deneme,
 Mükemmeliyetçilik,
 İnisiyatif alırlar.

Yaşında okula başlayan öğrencinin velisiyle görüşme yapılır.

Üstün zekâlı öğrencilerin tanılamasında üç farklı test uygulanır;

57

1- Quickstart: Bütün öğrencilere uygulanır, 20 soruluk bir testtir, 1. Ve 3. Sınıf
öğrencilerine okul başladıktan 6 hafta sonra öğretmen tarafından uygulanır.

2- Signaleering: 1. Test quickstart tekrar uygulanır. Fark edilen öğrenci 22
soruluk bir teste tabi tutulur. Bireysel olarak gözlemlenen tek çocuğa uygulanır.
Aynı zamanda, öğretmen gözlemleri ve veli gözlemleri özellikle dikkate alınır.
Veli gözlemlerine de başvurulmasının sebebi, ev ile okuldaki gözlemi
karşılaştırmaktır.

3- Diagnostiseering: Büyük test denilmektedir. 90 soruluk bir test, signaleering
testinde öne çıkan öğrenciye bu test uygulanır. Test esnasında farklı davranışlar
sergileyip sergilemediğine bakılır.

Burada çocuğun fikri de sorulup görüşü alınır.

Hollanda’da Üstün Zekalı Öğrenciler Nasıl Yönlendirilir?

Okullarda kendi grubunda çalışmalar yapan çocuk artan zamanlarda grup
olarak farklı etkinlikler yapar. Bu öğrencileri bilebileceği soruları sıkça sormak
onlara sıkıcı gelebilir. Bu çocuklara grup çalışması yapılır.

Aynı sınıfta bulunan, öğrenme güçlüğü olan öğrenci ve üstün zekâlı
öğrencinin ihtiyaçları karşılanmalı. Biriyle ilgilenirken diğeri ihmal edilmemeli.
Üstün zekâlı öğrencinin motivasyonunun düşmemesi için eğitimde
zenginleştirme ve hızlandırılmış eğitim önemlidir.

Ayrıca okula erken başlama ya da sınıf atlama Rondom Destek Eğitim
Kurumu motivasyonlarını yükseltmede etkili olur.

Burada Süleyman Hayat, bugüne kadar yapmış olduğumuz çalışmalar ile ilgili
olarak okul sorumlusu Marc E. Schlötz’e bilgi verdi. Daha sonra kendi okulu
hakkında kısa bilgi verdi.

58

Tıp literatüründe, düşük zekâ nasıl bir rahatsızlık ise; yüksek zekâ da bir
rahatsızlık olarak tanımlanır. Hatta otizm ile benzerlikler gösterdiği
belirtilmektedir.

İlkokullarda IQ testlerinin ücreti Hollanda’da okul tarafından ödenir.
14 okula rehberlik hizmeti veren bir merkez bulunmaktadır. Burada, 4-20 yaş
grubu öğrencilerin incelenmekte ve destek verilmektedir. Karşılıklı olarak soru
cevap yöntemi ile gruplar birbirini tanımaya çalışır.

Yararlanılan Bazı Kaynaklar:
http://osmaniyeram.meb.k12.tr/
http://www.tacved.org/ustun-yetenekli/
www.orgm.meb.gov.tr Üstün Zekâlı Ve Yetenekli Çocukların Eğitimi 1. İstanbul Çalıştayı
http://www.egitimtercihi.com

59

60