Химия Теория TDK

CHEMISTRY

WITH DIAS SEMPAI

Химия 7 сынып

§1. Химия пәні. Заттар және олардың қасиеттері

Химия Заттарды, олардың қасиеттерін, заттардың бір-біріне айналуын,

қолданылуын зерттейтін ғылым

Физикалық дене Өлшемі мен пішіні бойынша ажыратылатын денелер.

Заттар Денелерді құраушылар.

Заттардың Заттардың бір-бірінен айырмашылығын немесе өзара

қасиеттері ұқсастығын көрсететін белгілер

Химияның негізгі 1) Заттарды тазарту әдістері арқылы одан жоғары
міндеттері дәрежедегі заттар алу; ерекше тазартылған заттар
Таза заттар радиоэлектронды өндіріс пен медицинада қолданылады.

2) Белгілі бір сипатқа ие, бүгінгі күн талабына сай
материалдарды алу

3) Заттардың қасиеттерін зерттеу және оларды іс жүзінде
қолдануды үйрету.

4) Әлі де алынбаған заттардың қасиеттерін болжау.

§2. Таза заттар және қоспалар

Физикалық қасиеттері тұрақты заттар

Әртекті (Гетерогенді) Құрамындағы бөлшектер жай көзбен немесе микроскоппен
қоспа көрінетін қоспалар

Біртекті (Гомогенді) Құрамындағы бөлшектері микроскоп арқылы да көрінбейтін
қоспалар
қоспа

@DIAS_SEMPAI 2

Тұндыру әдісі Тартылыс күші әсерінен әртекті қоспадағы
қатты заттар мен сұйық заттардың қабат түзіп
бөлінуі. Мысалы: Темір мен ағаш ұнтағын суға
араластыру, су мен саз құмды араластыру.

Сүзу әдісі Қағаз сүзгі қолдану арқылы ерітіндідегі
ерімейтін бөлшектерді бөлу.

Магнитпен бөлу әдісі Қоспа құрамындағы бір зат магнитке тартылатын жағдайда
Буландыру қолданылады. Мысалы: темір мен күкірттің қоспасын бөлу.
(кристалдау)
Мысалы: ас тұзының ерітіндісін буландырады,
су буланып ұшып, табақшада ас тұзы кристалл
түрінде қалады.

Дистилдеу (айдау) Қайнау температурасы әртүрлі заттарды бөлу.
Дистилдеу – ұшқыш сұйықтықтарды
буландырып, содан кейін бірден салқындатып,
сұйық күйге ауыстыру (конденсациялау) әдісі.

§3. Физикалық және химиялық құбылыстар

Құбылыс Заттардың өзгеріске ұшырауы.

Физикалық құбылыс Заттың агрегаттық күйі, пішіні өзгереді. Мысалы: шегенің
майысуы, судың қайнауы, мұздың қатуы, шынының сынуы, т.б.

Химиялық құбылыс Бастапқы заттардан жаңа заттар пайда болады, химиялық

реакция жүреді. Мысалы: көмірдің жануы, сүттің ашуы,

тамақтың бұзылуы

@DIAS_SEMPAI 3

Синтез Жай заттардан күрделі зат алу әдісі
Химиялық реакция
жүру белгілері  Жылудың бөлінуі немесе сіңірілуі
 Жарықтың бөлінуі
Химиялық  Түстің өзгеруі
реакциялар жүру  Газ түзілуі ↑
шарттары
 Иіс бөлінуі
Агрегаттық күй  Тұнбаный пайда болуы ↓

 Заттарды тығыз жанастыру
 Ұсақтау (еріту)
 Қыздыру (кейде жарық беру)
 Реакция жылдамдығын арттыратын заттарды қолдану

§4. Заттың агрегаттық күйі

Заттардың қатты, сұйық және газ тәрізді күйлері

Балқу Зат қатты күйден сұйық күйге ауысуы
Қайнау Затты қайнатып сұйық күйден газ күйге ауысуы (Жылдам
процесс)
Булану
Заттың қайнамай ақ сұйық күйден газ күйге ауысуы (Ұзақ
Кристалдану процесс)
Конденсация
Сублимация Сұйықтықтың қатты күйге ауысуы
Десублимация
Заттың газ күйден сұйыққа өзгеруі
Қатты заттың сұйық фазаны айналып өтіп, бірден газға ауысыу

Газдың сұйық күйден қатты күйге ауысуы.

Заттың құрылысы Тек қана атомдардың молекулаларда орналасуына ғана тәуелді
Заттардың қатты емес, бұл бөлшектердің кеңістікте орналасуына байланысты.
күйі
Молекулалары бір-біріне жақын, берік, тығыз
орналасқан. Бір-бірінен алыстап кете алмайды.

Тығыздығы жоғары және көлемі мен пішіні
сақаталады

@DIAS_SEMPAI 4

Заттардың сұйық Молекулалары қозғалғыш болады. Көлемін
күйі сақтай алады, бірақ пішінін сақтай алмайды,
сондықтан олар ағады және оңай құйылады.

Сығу қиын.

Заттардың газ Молекулалар арақашықтығы әлдеқайда үлкен.
тәрізді күйі Бір-біріне тартылмайды және еркін қозғалады.
Жылдамдықтары өте жоғары. Кеңістікті түгел
толтырады, пішіні болмайды, оңай сығылады.

Затты бір күйден Температураны көтеру немесе түсіру керек. Кез келген заттың
екінші күйге өзгерту өзіне тән қайнау немесе балқу температурасы болады.
үшін

Плазма Заттардың төртінші күйі. Мысалы: күн, жұлдыздар,

тұмандықтар, жер атмосферасының жоғары қабаты – ионосфера,

поляр шұғыларсы, найзағай.

§5. Атомдар мен молекулалар. Жай және күрделі заттар

Демокрит теориясы Б.з.б. 420 жылы грек философы Демокрит «материя бөлінбейтін
ұсақ бөлшектерден тұрады» деген.

Атом мағынасы Грекше – бөлінбейтін деген мағына

М.В.Ломоносов Орыс ғалымы. Атомм-молекулалық ілімді қалаған.

«Математикалық химияның элементтері» (1741 ж.) еңбегінде

баяндады. Заттар массасының сақталу заңы мен энергияның

сақталу заңын ашты. Физикалық химияның негізін қалады.

Дж.Дальтон Ағылшын ғалымы. Атомдық ілімді Ломоносовтан кейін

қолданған. Қағидаларын «Химиялық философияның жаңа

жүйесі» кітабында жазды. Қыздырғанда газдардың біркелі ұлғаю

заңын және еселі қатынас заңын ашты. Зат құрылысының

атомдық теориясын жасады.

Атом және молекула 1860 жылы Карлсруэ (Германия) қаласында химиктердің

ұғымдары халықаралық съезінде атом және молекула ұғымдарының нақты
анықтамалары қабылданған.

Молекула Заттың қасиеттері мен құрамы сақталатын ұсақ бөлшектер.

Химиялық бөлінеді. Молекулалар атомдарға ыдырайды

Атомдар Заттың химиялық бөлінбейтін ұсақ бөлшектері. Атомдар өзара

бірігіп молекула түзеді.

Анализ Заттарды жай заттарға жіктеу арқылы олардың құрамын
анықтау әдісі. Грекше analisis – айырылу

Жай заттар Атомдардың бір түрінен түзілген заттар. Мысалы: Мыс (Cu),

темір (Fe), күкірт (S), оттек (O2), сутек (H2), т.б.

@DIAS_SEMPAI 5

Күрделі заттар Атомдардың әр түрінен түзілген заттар. Мысалы: Қант

Күрделі заттар (C12H22O11), су (H2O), сода (NaHCO3), т.б.
Химиялық қосылыстар.

§6. Химиялық элементтер және олардың таңбалары

Д.И.Менделеев Орыс ғалымы. «Химия – элементтер және химиялық қосылыстар

туралы ғылым» деген анықтама берді.

Химиялық элемент Атомдардың белгілі бір түрі

116 Бүгінгі күні белгілі химиялық элементтердің саны

Жай заттар Металдар және Бейметалдар деп екіге бөлінеді.

Қызыл – бейметалдар. Көк – металдар

Металдар 20°С температурада қатты, шыңдалуға бейім, иілімді, берік,
Бейметалдар электр тогы мен жылуды жақсы өткізеді, металдық жылтыры
Есте сақтаңдар болады. Олар: Al, Fe, Cu, Au, Ag, Sn, т.б.
Йенс Якоб Берцелиус
Химиялық таңба Көбісі 20°С-та газ тәрізді және қатты күйде болады, жалғыз
сұйық бейметалл – бром. Электр тогын нашар өткізеді. Олар: S,

C, P, N2 т.б.

Молекулалары екі атомнан тұратын элементтер: N2, O2, F2, Cl2,
Br2, I2, H2

Швед химигі, 1814 жылы қазіргі кезде қолданып жүрген
химиялық элементтердің таңбаларын енгізді. 1807-1818 жылдары
45 химиялық элементтің атомдық массасын анықтады.

Әрбір элементтің атомын бейнелейді. Латынша аталуына
байланысты бірінші немесе екі әріптерімен. Мысалы, сутек (лат.
hydrogenium – гидрогениум) H деп таңбаланады. Сынап (лат.
hydrargyrum – гидраргирум) Hg деп таңбаланады.

@DIAS_SEMPAI 6

§7. Атом құрамы мен құрылысы. Изотоптар

Э.Резерфорд 1911 жылы ағылшын ғалымы атомның ортасында оң зарядталған

ядросы бар екенін анықтады. Атомның планетарлық моделін

ұсынды.

Ядро құрамы Протондар мен нейтрондар деп аталатын бөлшектерден тұрады
@DIAS_SEMPAI 7

Массалық сан Атомдағы протондар мен нейтрондардың қосындысы. Мысалы:
Атом Көміртек атомы, 6 протон + 6 нейтрон = 12 (массалық саны)
Нейтрон санын
анықтау Электр-бейтарап бөлшек, өйткені протондар мен электрондар
саны бірдей болады.
Атом құрамын жазу
мысалдары N = Ar – Z
Z – элемент реттік нөмірі (протон саны), N – нейтрон саны, Ar –
элементтің салыстырмалы атомдық массасы.
Мысалы, темір атомының ядросындағы нейтрондар саны 56 – 26
= 30

126С (6p+; 6n0)6e-
1351P (15p+; 16n0)15e-

Изотоптар Ядро зарды бірдей, бірақ атомдық массалары әртүрлі бір элемент
Сутектің изотоптары
атомдарының түрөзгерісі (грек. Isos – бірдей, topos – орын)
Ауыр су
А.Лавуазье Сутектің массалары 1,2,3 ке тең үш изотобы бар

1. 11H – протий
2. 21H немесе 21D– дейтерий
31H немесе 31T– тритий
3.
D2O

§8. Ауа және оның құрамы

1774 жылы француз ғалымы ауаның 4/5 бөлігі азоттан, 1/5 бөлігі

(көлемі бойынша) оттектен тұратын газдар қоспасы екенін

дәлелдеді. «Химиялық элемент», «химиялық қосылыс»

ұғымдарын енгізді. Химиялық заттарды алғаш жіктегендердің

бірі

Табиғи құбылыстар Ауаға газдар бөлінеді. Мысалы, жер сілкінгенде, жанартау
нәтижесінде атқылағанда, отын жанғанда өндіріс орындарынан ауаға: NO,
NO2, SO2, SO3, H2S газдары бөлінеді
Атмосфера
Қоршаған ортаның тіршілік үшін аса маңызды жер қабаты.
Жану
§9. Жану

Заттардың жылу және жарық бөліп, тотыға жүретін химиялық
реакция

@DIAS_SEMPAI 8

Тотығу Заттардың оттекпен әрекеттесу реакциясы, өнімі оксид деп
Оксидтер аталады
S + O2 = SO2 Жай зат + оттек = оксид
Құрамы екі элементтен тұратын, біреуі оттек болып келетін
P + O2 = P2O5 күрделі заттар
Күкірттің алдын ала қыздырылған түйірін оттек бар
ыдысқа батырса, көк жалынмен, өткір иісті улы газ
күкірт (IV) оксидін түзе жанады

Оттекте фосфор көз қаратпайтын жалын мен ақ түсті
түтін түзе жанады. Реакция нәтижесінде ыдыс
қабырғасында фосфор (V) оксиді түйірлері түзіледі

Fe + O2 = Fe3O4 Жіңішке болат сымға қадалған сіріңке шиін тұтатып,
(Fe2O3*FeO) оттек бар ыдысқа батырғанда темір шатырлап
жарық ұшқын шашып, жалынсыз темір қағын (Fe3O4)

түзе жанады

Cu + O2 = CuO Мысты оттекте қатты қыздырғанда ол жанбай, баяу тотығып,
қара түсті мыс (II) оксидіне айналады

Баяу тотығу Кейбір заттар оттекпен баяу әрекеттесіп, жылу біртіндеп бөлетін

процесс. Мысалы – қидың шіруі. Бұл процесс нәтижесінде

бөлінген жылу жылыжайларда қолданылады.

Отын Жылу бөліп жанатын зат немесе заттар қоспасы

Отын күйлері  Қатты – антрацит, таскөмір, қоңыр көмір, шымтезек, ағаш

 Сұйық – мұнай өнімдері: бензин, керосин, мазут, т.б.

 Газ – табиғи және мұнайға серік газдар, өнеркәсіп газдары

Жалын түзілуінің 1. Отын (қағаз, ағаш, спирт, газ)

құраушылары 2. Оттек

3. Жылу

Өртті сөндіру үшін Оттектің келуін тоқтату, температураны төмендету, жану көзін
(жанып жатқан отынды) жою керек.

§10. Негіздік және қышқылдық оксидтердің түзілуі

Негіздік оксидтер Металл оксидтері. Мысалы: FeO, CaO, Na2O, т.б.

Негіз (сілті) түзілуі Негіздік оксид + су = негіз

CaO + H2O = Ca(OH)2 кальций гидроксиді
Ерітіндіге лакмус тамызса көгереді.

Қышқылдық Бейметалл оксидтер. Мысалы: Cl2O7, SO3, CO2, P2O5 т.б.
оксидтер

Қышқыл түзілуі Қышқылдық оксид + су = қышқыл

P2O5 + H2O = H3PO4 фосфор қышқылы
Ерітіндіге лакмус тамызса қызарады.

§11. Табиғи қышқылдар мен сілтілер. Индикаторлар

@DIAS_SEMPAI 9

Қышқылдар Қышқыл дәмі, күйдіргіш және уландырғыш қасиеті бар.
Жемістердің құрамында кездеседі: грейпфрут, лимон, апельсин,
Тұз қышқылы т.б.

Антацидтік 0,5% ерітіндісі медицинада асқазан қышқылдығы төмендеген
препараттар науқастарға беріледі

Көмір қышқылы Магний оксиді, магний гидроксиді, магний карбонаты, алюминий
Азот, фосфор, күкірт гидроксиді, т.б. заттар. Қышқылдығы жоғары науқастарға
қышқылдары қолданылады. Асқазан сөлінің қышқылдығын бейтараптайды.
Сілтілер
Әртүрлі сусындар құрамына кіреді.

Минералды тыңайтқыштар, бояулар, қопарғыш заттар алуда
қолданылады.

Көптеген органикалық заттарды күйдіретін заттар. Қолға сабын
тәрізді білінеді.

Индикаторлар Қышқыл және сілті ерітінділері әсерінен түсін өзгертетін заттар.
Лат. Indicator - көрсеткіш.
Жиі қолданылатыны:

 Лакмус
 Метилоранж

 Фенолфталеин

Индикаторлар Ортаның қышқылдығын – pH (пэ-аш) көрсеткішін де анықтайды.

pH орталары pH<7 – қышқыл

pH=7 – бейтарап

pH>7 – сілтілік

Табиғи Жүзім, қызылша шырындары, ирис гүлінің қайнатпасы, шие

индикаторлар шырыны.

§12. Қышқылдардың химиялық қасиеттері

Бейтараптану Қышқылдардың сілтілермен әрекеттесуі
реакциясы

Қышқыл + Металл Mg + HCl = MgCl2 + H2 шабытты әрекеттеседі

Zn + HCl = ZnCl2 + H2 баяу әрекеттеседі

Fe + HCl = FeCl2 + H2 өте баяу әрекеттеседі

Cu + HCl ≠ реакция жүрмейді

Н.Н.Бекетовтің металдардың белсенділік қатары
Сутекке дейін орналасқан металдар сұйылтылған қышқыл ерітінділерінен сутекті
ығыстырады.
Сутектен кейін орналасқан металдар сұйлтылған қышқыл ерітінділерінен сутекті
ығыстырмайды

§13. Химиялық элементтердің жіктелуі

@DIAS_SEMPAI 10

Элементтер ашылуы XIX ғасырдың бірінші жартысында 25 элемент ашылды. XIX
ғасырдың ортасында 60-қа жуықтады. Қазіргі уақытта 118 (116-
Д.И.Менделеев сы ашылған, 114-і аталған жәнек 2-уі зерттелуде) элемент белгілі.
Менделеев заңы
Химиялық элементтер жүйесін құрды.
Й.Берцелиус (швед)
И.В.Дёберейнер Химиялық элементтердің және олар түзетін жай және күрделі
(неміс химигі) заттардың қасиеттері олардың атомдық массаларына периодты
Триада мәні түрде тәуелді.

Дж.А.Ньюлендс Элементтерді металдар және бейметалдар деп жіктеуді ұсынды
(ағылшын ғалымы)
Октавалар заңы Қасиеттері ұқсас элементтерді үш-үштен топқа біріктіруді
ұсынды. Оны триада деп атады

әр триадада ортаңғы элементтің атомдық массасы екі жағындағы
элементтердің атомдық массаларының арифметикалық ортасына
тең.
Мысалы: Li, Na, K. Атомдық массалары – 7, 23, 39.

Химиялық элементтерді атомдық массаларының өсу ретімен
орналастырды. Октавалар заңын енгізді

Ұқсас элементтердің нөмірлері ереже бойынша бір-бірінен бүтін
жеті санға немесе жеті еселікке ерекшеленді; басқаша айтқанда,
бір топ мүшелері бір-бірімен музыкадағы октавалардың шеткі
нүктелері сияқты қатынаста болады.

§14. Периодтық жүйенің құрылымы

Период Элементтердің горизонталь (көлденең) қатары

Кіші периодтар 1-3 периодтар

Үлкен периодтар 4-7 периодтар. 7 период – аяқталмаған

Топтар Элементтер вертикаль (тік) қатары. Топтар саны 8

Топтар бөлінеді  Негізгі А топша

 Қосымша В топша

Кейбір топшалардың  IA – Сілтілік металдар
атаулары  IIA – Сілтілік жер металдар

 VIA – Халькогендер

 VIIA – Галогендер

 VIIIA – Инертті газдар

Карл Шееле (швед) Ашқан химиялық элементтер саны жағынан рекордсмен. Хлор,

фтор, барий, вольфрам, оттек, марганец, молибденді ашты.

@DIAS_SEMPAI 11

§15. Химиялық элементтердің табиғи топтары

Табиғи топтар Химиялық және физикалық қасиеттерінің ұқсастығына қарай
біріккен элементтер тобы.

Сілтілік металдар IA топ элементтері: Литий, натрий, калий, рубидий, цезий және

франций. Ең белсенді металдар. Өте жұмсақ (натрий мен калийді

пышақпен кесуге болады), иілгіш. Белсінді болғандықтан,

керосиннің немесе машина майының астында сақтайды.

Франций Металдардың ішіндегі ең белсендісі – «металдардың патшасы».

Галогендер VIIA топ элементтері: Фтор, хлор, бром, йод, астат. Ең белсенді
бейметалдар. Өте қауіпті, түстері алуан түрлі, жабық ыдыста
Тұз түзушілер сақтайды.
(галогендер) Металдармен өте шабытты әрекеттесіп, тұз түзетіндіктен.
Фтор
Бейметалдардың ішіндегі ең белсендісі – «бейметалдардың
Инертті газдар патшасы»
(Бекзат газдар) VIIIA топ элементтері: гелий, неон, аргон, криптон, ксенон,
Инертті газдар радон. Олар газдар.
қолданылуы Көпшілігі аэростаттарда қолданылады. Мысалы, гелий -
жарылғыш газ сутектің орнына. Аргон – металдарды
дәнекерлеуде, аргон немесе неон – жарнамалық лампаларда.

Ауыспалы металдар Қосымша топша металдары: алтын, күміс, платина т.б. Жылу мен
электрді өте күшті өткізеді. Химиялық процестерде катализатор

ретінде жиі қолданылады.

Қосымша факттар  Алюминий (Al) мен оның құймалары авиация және
автомобиль өнеркәсіп саласында

 Европий (Eu) Еуропаның құрметіне аталған. Теледидар
мен компьютер экранындағы қызыл түстің сапасын
арттырады.

 Осмий (Os) негізгі қолдану аясы – автоқаламсаптың ұшын
жасау

 Лантан (La) студиялық жарық беру құралдарында
қолданылады.

§16. Химиялық элементтердің салыстырмалы атомдық
массасы

m(H) 1,66*10-27 кг = 1,66*10-24 г

m(O) 2,66*10-26 кг = 2,66*10-23 г

m(O) 1,99*10-26 кг

@DIAS_SEMPAI 12

Массаның атомдық Көміртек атом массасының 1/12 бөлігіне тең шама.
бірлігі (м.а.б.) 1 м.а.б = 1,66*10-27 кг = 1,66*10-24 г
Салыстырмалы
атомдық масса (Ar) Көміртек атомы массасының 1/12 бөлігінен берілген атомның
массасы қанша есе ауыр екенін көрсететін шама. Физикалық
Мысалы, гелийдің Ar өлшемсіз

Тек хлордың Ar 35,5 (жаттап ал)
жуықталмайды

§17. Химиялық формулалар. Валенттілік. Салыстырмалы
молекулалық масса

Химиялық формула Заттың құрамын химиялық элемент таңбалары арқылы және
индекстер арқылы шартты түрде жазу. Заттың сапалық және
сандық құрамын көрсетеді.

Химиялық элемент Оның бір атомын көрсетеді.
таңбасы

Индекс Молекуладағы элемент атомының санын көрсетеді.

Молекулалары екі H2, N2, O2, F2, Cl2, Br2, I2
атомнан тұратын
заттар

Коэффициент Атомдардың немесе молекулалардың санын көрсетеді.

Валенттілік Химиялық элемент атомының басқа химиялық элемент
атомының белгілі санын қосып алу қабілеті.

@DIAS_SEMPAI 13

Бинарлы қосылыстар Екі элементтен тұратын қосылыстар

Салыстырмалы Көміртек атомы массасының 1/12 бөлігінен берілген молекула
молекулалық масса массасы неше есе ауыр екенін көрсететін шама. Молекулалық
(Mr) масса – өлшеусіз шама.

§18. Адам организміндегі химиялық элементтер

Химиялық қоректік Минералдар, майлар, нәруыздар, көмірсулар.

заттар

Ауыстырылмайтын 118 элементтің 22-сі ауыстырылмайды. Көміртек, сутек, азот
элементтер және оттек бұл тізімге кірмейді.

Нәруыздар Құрамына 20 аминқышқылы кіретін күрделі органикалық

қосылыстар. Адам массасының 15-20% нәруыз. Ет, балық,

@DIAS_SEMPAI 14

Аминқышқылдары жұмыртқа, сүт өнімдері, қарақұмық, сұлы жарнамаларында,
Майлар жаңғақ, күнбағыс дәндерінде болады.

Көмірсулар Көміртек C, сутек H, азот N, оттек O, күкірт S сияқты элементтер
Дәрумендер кіретін күрделі органикалық заттар.
Минералдар
Май қышқылдарынан және глицериннен түзілетін органикалық
Элементтер тобы қосылыстар. Құрамында көміртек, сутек, оттек элементтері
кіреді. Адам массасының 19% майлар.
Макроэлементтер
Адам денесіндегі Құрамында көміртек, сутек, оттек кіретін күрделі органикалық
макроэлементтер қосылыстар. Адам массасының 0,6% көмірсу.
Макроэлементтер
қызметі В1, В2 азықтарда аз мөлшерде кездеседі. Тағамдық заттардың
сіңуіне көмектеседі.
Микроэлементтер
Микроэлементтер Кальций, натрий тұздары бұлшық ет қызметіне, оттекті
кездеседі тасымалдауда, жүректің жиырылуын реттеуде, жүйке
импульстерін таратуда негізгі рөль атқарады. Кальций,
фосформен бірге адам қаңқа сүйегіне кіреді.

 Көп мөлшерде 0,005% жоғары кездесетіндер –
макроэлементтер.

 Аз мөлшерде кездесетіндер - микроэлементтер

Сутек, көміртек, оттек, азот, натрий, магний, фосфор, күкірт,
хлор, калий, кальций

Сутек, оттек, көміртек, азот – 96%
Кальций, фосфор, калий, натрий, хлор, магний, күкірт – 4%

 Ұлпаларды түзу процестеріне қатысу (P, C сүйекті
құрайды)

 Қышқылдық-сілтілік тепе-теңдікті, су мен тұздың
алмасуын тұрақты ұстап тұру

 Қандағы тұздың құрамын тұрақтандыру

 Ферменттік жүйенің құрылымын түзу
Кобальт, никель, мышьяк, кадмий, т.б.

Мырыш ұйқы безінде, молибден бүйректе, барий көздің тор
қабығында, стронций сүйекте, йод қалқанша безде.

@DIAS_SEMPAI 15

Тыныс алу §19. Тыныс алу процесі
Тыныс алу жиіліктері
Ауа құрамындағы оттек O2 қанға өтеді, көмірқышқыл газы CO2
сыртқа шығарылады.

Ересек адам минутына 15 рет, кішкентай балалар 20-30 рет, жас
нәресте 40-60 рет.

Фотосинтез процесі

§20. Пайдалы геологиялық химиялық қосылыстар

Жер қыртысында 46 элемент кең таралған

Минерал Жер қыртысында кездесетін табиғи, химиялық құрамы тұрақты,

белгілі бір физикалық қасиетке ие біртекті дене

Минералдар саны 3 мыңдай

Саф (самородный) Алмаз, күкірт, алтын, т.б.

минералдар:

Саф минералдар Табиғатта 40

саны

Минералдар түрі  Қатты (көмір, құм)

 Сұйық (сынап, мұнай)

 Газ тәрізді (көмірсутектер, күкіртсутек газы)

Минералдар Жылтырлығы, түсі, мөлдірлігі, қаттылығы, меншікті салмағы,

физикалық т.б.
қасиеттері:

Жыныс түзуші Кварц, гипс, кальцит, т.б.

минералдар:

Тау жыныстары  Магмалық

@DIAS_SEMPAI 16

Магмалық тау  Шөгінді
жыныстары
Магма  Метаморфтық

Шөгінді тау Жер астынан балқып шыққан заттардан пайда болған тау
жыныстары жыныстары. Мысалы: базальт пен гранит.

Метаморфтық тау (грек. Magma – қоймалжың, қойыртпақ) Жердің терең
жыныстары қойнауында жоғары температура мен үлкен қысым жағдайында
түзілетін, газға бай, балқыған отты қоймалжың зат.

Жер қыртысының беткі қабатында су, жел, мұздық т.б. сыртқы
күштер әсерінен пайда болған жыныстар. Органикалық және
химиялық деп бөлінеді. Олар: құмтас, сазды тақтатас, әктас.

Тау жыныстарының құрамы мен қасиеті өзгеріске ұшырауынан
пайда болады. Әктәс мәрмарға, сазды тақтатас кристалдық
тақтатасқа, құмтас кварцитке

§21. Кен және металдарды алу

Бос күйінде Мыс, алтын, сынап, платина, т.б.

кездесетін (саф)

металдар

Б.з.б. 3000-4000 жыл Алтын, күміс, мыс, сурьма металлургиясы дамыды

бұрын

Металдар Минералдар мен кендердің құрамында кездеседі.

Металдарды алу 1. Кенді өндіру
2. Кенді ұсақтау, қыздыру, электр тогын жіберу.
процессі

3. Балқытылған кенді арнайы қалыптарға құю

Құймалар Болат, шойын, қола

Құма өндіретін Павлодарда, Жезқазғанда, Балқашта.

зауыттар

§22. Қазақстанның пайдалы қазбалары

Еліміздегі 118 элементтің 99-ы табылған. 70-і зерттелген, 60-ы өндірісте

элементтер қолданысқа енген.

Қор бойынша Мырыш, вольфрам, барий қорлары бойынша – бірінші.

орындар (дүниежүзі) Күміс, қорғасын, хромит өндіруден – екінші.

Мыс, флюорит – үшінші.

Молибденнен – төртінші

Алтыннан – алтыншы.

Қор бойынша Хром мен қорғасын – бірінші
орындар (ТМД)
Мұнай, күміс, мыс, марганец, мырыш, никель, фосфор – екінші

@DIAS_SEMPAI 17

Экспорт Газ, көмір, алтын, қалайы – үшінші
Қара және түсті металдар Жапония, Оңтүстік Корея, АҚШ,
Мұнай қорлары Канада, Ресей, Қытай және т.б. елдерге
Атырау, Маңғыстау, Ақтөбе, Батыс Қазақстан облыстарында. Ең
Табиғи газ қорлары алғаш 1899 жылы Ембідегі Қарашұңғылда, содан кейін Доссор
Көмір мен Мақатта мұнай атқылады.
Қарашығанақ, Жаңажол, Қызылой
Таскөмір қорлары Таскөмір, қоңыр көмірдің 10 бассейні бар.
Қарағанды көмір 300 ден астам кен орындары зерттелген
бассейні Жыл сайын 100 млн т көмір өндіріледі.
Екібастұз көмір Қарағанды, Павлодар, Қостанай облыстарында.
алабы Қазақстандағы негізгі көмір базасы. Ауданы 3600 км2
Қаныш Имантайұлы
Сәтбаев Сарыарқа мен Ертіс маңы арасында. Маңыздылығы жағынан
екінші орында.
1899-1964. ҚР Ғылым Академиясының ұйымдастырушысы және
тұңғыш президенті. Қазақстан металлургиясын дамытқан.
Қаратауда ванадий кенін өндіру кезінде табылған минерал ғалым
құрметіне сатпаевит деп аталады.

§23. Пайдалы қазбаларды өндірудің экологиялық
аспектілері

Табиғат ресурстары Өнеркәсіптің қазіргі дамуында қоғамның қажеттілігін
қанағаттандыру үшін қолданылатын табиғат байлықтары.
Мысалы: өсімдіктер, жануарлар, жердегі минералдар мен ауадағы
газдар.

@DIAS_SEMPAI 18

Қалпына келетін Су, ауа, құнарлы топырақ, өсімдіктер мен жануарлар.
ресурстар Металдар, табиғи газ, көмір және мұнай.

Қалпына келмейтін
ресурстар

@DIAS_SEMPAI 19

Мазмұны 2
2
7 Сынып
3
§1. Химия пәні. Заттар және олардың қасиеттері 4
§2. Таза заттар және қоспалар 5
§3. Физикалық және химиялық құбылыстар 6
§4. Заттың агрегаттық күйі
§5. Атомдар мен молекулалар. Жай және күрделі заттар 7
§6. Химиялық элементтер және олардың таңбалары 8
§7. Атом құрамы мен құрылысы. Изотоптар 8
§8. Ауа және оның құрамы 9
§9. Жану
§10. Негіздік және қышқылдық оксидтердің түзілуі 9
§11. Табиғи қышқылдар мен сілтілер. Индикаторлар 10
§12. Қышқылдардың химиялық қасиеттері 10
§13. Химиялық элементтердің жіктелуі 11
§14. Периодтық жүйенің құрылымы
§15. Химиялық элементтердің табиғи топтары 12
§16. Химиялық элементтердің салыстырмалы атомдық массасы 12
§17. Химиялық формулалар. Валенттілік. Салыстырмалы молекулалық масса 13
§18. Адам организміндегі химиялық элементтер 14
§19. Тыныс алу процесі
§20. Пайдалы геологиялық химиялық қосылыстар 16
§21. Кен және металдарды алу 16
§22. Қазақстанның пайдалы қазбалары 17
§23. Пайдалы қазбаларды өндірудің экологиялық аспектілері 17

18

@DIAS_SEMPAI 20