người với khung cảnh thiên nhiên “tìm cách lợi dụng cái khí của trời đất núi
sông hòa hợp với con người thể theo lý Tam Tài (trời, đất, người)”.
Nhiều tác giả phương Tây (Robequain, Gourou, Chapuis, Teulières...) đã
từng thán phục khen ngợi nghệ thuật xây dựng sườn nhà Việt Nam, khéo léo,
vững chắc mà vẫn nhẹ nhàng, thăng bằng, mát mẻ. Các kiểu nhà của chúng
ta rất phong phú, hình dáng thay đổi từ miền này sang miền khác, cách thức
và đề tài trang trí cũng vậy. Tác giả Nếp Cũ cũng cho thấy sự chi phối của
những quan niệm tôn giáo trong nghệ thuật kiến trúc (tục kén đất, chọn
hương, lễ cất nóc, lễ ăn mừng nhà mới và cáo gia tiên v.v...) Có thể nói được
nhà Việt Nam, với đạo hiếu và tục thờ cúng ông bà, là môi trường gặp gỡ của
thế giới hữu hình và vũ trụ thần linh, của hạnh phúc gia đình và những tình
cảm thiêng liêng vốn chế ngự con người Việt Nam thích tín ngưỡng sùng bái.
Chương bàn về những tục lệ khao vọng cung cấp một số chi tiết và sự kiện
hào hùng về mặt giao tế xã hội của người Việt. Mọi thành quả hệ trọng của
cá nhân phải được tập thể công nhận, chứng kiến: đó là ý nghĩa của khao vọng
dưới nhiều hình thức, từ khao thi đỗ, khao nhận chức việc, khao phẩm hàm,
khao quan viên, cho đến khao nhiêu, khao xã, khao chùm, khao trưởng xóm,
khao lão, khao thượng thọ, khao đi làm quan, lễ phong tặng và lễ phần hoàng
mà tác giả Nếp Cũ đã liệt kê và mô tả những nét chính yếu.
Lễ yến lão, với những nghi thức long trọng như rước lão, ca nhạc, yến tiệc
tại đình, có nhiều hình thức khác nhau từ tỉnh miền Bắc đến các tỉnh miền
Nghệ Tĩnh. Theo chúng tôi biết, trong nhiều miền chỉ có các lão ông mới dự lễ
này. Tác giả nói đến Đám rước Lão trong đó có các lão ông lão bà tham dự,
nhưng không cho biết rõ là “Lễ Yến Lão” này được cử hành vào những vùng
nào tại miền Bắc và có những hình thức địa phương khác nhau ra sao. Trong
thực tế nhiều làng chỉ có Hội Lão và tiệc khao lão cá nhân chứ không tổ chức
những cuộc Yến Lão to lớn, long trọng và tập thể.
Phần cuối của Nếp Cũ dành cho tang lễ tang chế, tang phục và mộ phần,
theo chúng tôi là phần đầy đủ, công phu nhất của tập sách.
Luận về “phong tục của con người Việt Nam từ nôi đến mộ”, Ồng Toan Anh
đã cung cấp cho bạn đọc một tác phẩm phổ thông gọi được là dồi dào súc tích
về bốn lãnh vực quan, hôn, tang, tế. Nếp Cũ giúp chúng ta ôn lại những điều
hay việc dở trong hội sống cổ truyền. Lẽ dĩ nhiên, sống là tiến hóa, là thích
nghi, là cải tổ, và nếu cần, sống cũng là cách mạng. Nhưng mọi xây dựng mới,
Thực hiện ebook: 301
Học thuật Phương Đông
www.hocthuatphuongdong.vn
đều phải dựa trên một nền tảng có sẵn và vững vàng.
Tất cả những phong tục mà ông Toan Ánh đã có công ghi lại trong tập đầu
của Nếp Cũ không phải hoàn toàn tốt đẹp, mà cũng không hẳn là đáng ghét
bỏ hết. Với lương tri của con người sống trong thời đại của lý luận, của khoa
học và của ý chí tiến bộ, chúng ta có thể lọc cát đãi vàng, gìn giữ và duy trì
những gì tốt mà ông cha chúng ta đã để lại và cương quyết gạt bỏ những yếu
tố lạc hậu, yếu nhược của vốn văn hóa cũ, trong cố gắng xây dựng một xã hội
phù hợp với những nhu cầu của thời đại. Sự tìm hiểu phong tục trong một tinh
thần phê phán không nệ cổ mà cũng không vọng ngoại quá đáng vẫn là một
việc làm thiết thực và có ích. Phần đóng góp của ông Toan Ánh trong công tác
này không phải là nhỏ.
Lê Văn Hảo Nguyệt san Tin Sách tháng 5-1966
302 Tín ngưỡng Việt Nam – Quyển thượng
Tác giả: Toan Ánh
Nhà xuấ tbản: Trẻ