Phan Lạc Phúc Tổng Hợp

cải tốt tươi, tiếng vòi nước hoa sen dội vào lá cải nghe rào rào, ông cụ
ung dung làm việc, thần thái an nhiên. Ngoại cảnh hình như không ảnh
hưởng được đến ông cụ. Ông giống như một ông già nhà quê thuần
hậu, quanh quẩn bên cây lá trong vườn. Ông hình như không lo, không
sợ cái gì. Ông nói ít, cái câu thường thấy ở ông cụ là: "Đừng có lo, rồi
đâu có đó"...
Để cho cái việc của ông bạn Thiết Giáp "đâu có đó" đối phó với anh
thượng úy "không no", ông cụ Thanh Long một ngày chủ nhật sau đó
liền cắt cái vạt áo dài nâu "Thượng tọa" của ông lấy vải may cho ông
bạn Thiết Giáp một cái mũ đội đầu. Bàn tay già nua run rẩy (năm ấy
1976 ông cụ đã 63 tuổi) đường kim mũi chỉ cũng thô sơ vụng về nhưng
ông bạn Thiết Giáp đón nhận cái mũ mà rưng rưng xúc động. Ông cụ đã
cắt chiếc đạo y ra may mũ. Ai cũng tiếc chiếc áo dài theo ông cụ đã lâu,
chắc mang nhiều kỷ niệm tu hành của một vị cao tăng, nhưng ông cụ
chỉ cười xòa mà nói: "Thì nó cũng chỉ là cái áo..."
Đã lâu lắm rồi, người địa phương ở Sơn La nói vậy, mới có năm quá
lạnh như năm nay. Đúng là "giậu đổ bìm leo", vào cái lúc mà tù cải tạo
ra Bắc, lại đụng ngay một trận rét kinh hồn... Mà xưa nay cái lạnh và
cái đói có nó có liên hệ "hữu cơ" với nhau. Càng đói thì càng rét - mà
càng rét thì càng đói. Anh em ta đã có người "nằm xuống" vì đói lạnh.
Vũ Văn Sâm (viết văn, làm nhạc) chết đêm 16 rạng 17 tháng 11 năm
1976 bên bịnh xá, sau cơn gió mùa đông bắc đầu tiên. Đến đầu tháng
giêng 1977 (không rõ là ngày 3 hay 13 tháng giêng, tôi nhớ không
được kỹ lắm) Ngô Quý Thuyết tòa án quân sự vùng 4 cũng đi luôn, đi
rất êm đềm, rất lặng lẽ. Sáng ra không thấy anh ta dậy nữa, lay chân
gọi dậy thì người đã lạnh cứng từ lúc nào rồi. Trong tờ khai của đội
trưởng đội của anh NQ Thuyết, có nói rằng "Anh NQ Thuyết được đội cử
nuôi heo, anh đói quá nên thường ăn vụng cám heo. Chắc là bị ngộ độc
nên đã chết".
Ở xứ thượng du này có cái rất sẵn là đá và cỏ. Những bữa trời quang
mây tạnh, trèo lên núi kiếm lá về ủ phân, thấy bát ngát toàn núi là núi.
Những chỏm núi gần xa, chập chùng ngút mắt trông giống y như một
màng lưới bao la mà mỗi ngọn núi là một mắt lưới. Sơn la: lưới núi. Hay
thật, đúng y như thế thật. Tù mà ở trong cái lưới núi này thì chạy đi
đâu cho thoát. Vì nhiều núi nên có nhiều loại đá. Một bạn tù trẻ tuổi ở
khu B bên cạnh, Vũ Xuân Th. tay biệt kích dù mũ xanh kiệt hiệt có khá
nhiều tài: đóng ciné, điêu khắc, vẽ, đánh bóng chuyền có hạng, mưu
sinh kỳ tài... Bây giờ Vũ Xuân Th. kiếm ăn lần hồi những khi rảnh rỗi
bằng cách chọn đá marble về gọt thành nõ điếu hút thuốc lào. Nõ điếu
made in Vũ Xuân Th. thì khỏi nói, vừa đẹp vừa có khắc hoa, khắc chữ
(theo yêu cầu) vừa kêu ròn rã không thể tả. Giá rẻ thôi: một ký sắn
hay 2 cục đường tán 1 cái. Tôi và Vũ Xuân Th. là chỗ "bồ tèo" nên Vũ
Xuân Th. có tặng một cái nõ điếu tuyệt vời: rất kêu (cái này là dĩ nhiên
rồi) mặt trước có khắc nổi hình một con diều hâu đậu trên cành thông,
một bên là một đóa hoa hồng, một bên nữa là khắc năm tháng... Khi
đem tặng cái nõ điếu, Vũ Xuân Th. mới "bốc láo" rằng: "Một đóa hồng

5

cho đại bàng cô đơn đây". "Đại bàng đại biếc gì nữa ông ơi, đáng lẽ ông
phải khắc một con quạ già mắc bẫy".
Trong khi đó ông bạn già Thượng tọa của tôi cũng đi kiếm đâu được
mấy mảnh đá dài dài. Lúc nào rỗi rãi lại thấy ông cụ ra bờ suối mài mài,
đục đục.... Một hôm tôi thấy trong lều dụng cụ của tổ rau tụi tôi, hình
dạng hai tấm bia đá thô sơ có khắc tên Vũ Văn Sâm, mất ngàỵ.., Ngô
Quý Thuyết mất ngàỵ.. Tôi nhấc tấm mộ bia lên, nhìn ông cụ. Ông cụ
ngó mông ra khoảng rừng núi chập chùng mà nói: "Thì cũng mong
đánh dấu được vài nắm xương tàn."

Một sáng mùa đông vào khoảng nửa buổi, tôi đang lặc lè 2 thùng "ô
doa" (arrosoir) tưới nốt cho khoảng vườn rau trước mặt, gần nhà bếp
khu B thì bỗng có tiếng gọi khe khẽ, khẩn trương:
- Này, nàỵ
- Ai đấy?
- Vũ Xuân Th. đây.
- Làm gì đấỷ
- Bữa này làm "chảo trưởng". Thổi cơm nhà bếp. Ăn cháy không?
Tại sao mà bạn ta hôm nay lại hỏi một câu "thừa thãi" như thế nhỉ. Tôi
và Vũ Xuân Th. đều là dân "volley". Tôi thì già rồi còn Th. thì đang sức.
Trong làng "bóng chuyền" tụi tôi, mỗi khi mà cây nêu lỡ tay nêu sang
lưới bên kia thì dân bóng chuyền kêu bằng "cơm nắm cho tù", nghĩa là
đối phương được biếu không một trái banh ngon lắm, bổ lắm, chắc ăn
lắm, ít khi có lắm. Bây giờ chúng ta là tù "chính cống bà lang trọc" rồi,
đói lòi xương, vàng mắt mà lại còn hỏi "có ăn cháy không?". Chừng như
nhận ra sự vô duyên của mình, Vũ Xuân Th. vội nói:
- Chạy ra góc vườn lấy mảnh lá chuối lại đâỵ
- Có ngay.
Sau đó từ cái lỗ mắt cáo của hàng rào nhà bếp khu B, qua đám lá duối
và dây leo bìm bìm, tôi nhận được từ bạn ta Vũ Xuân Th. một cái gói lá
chuối âm ấm, nóng nóng. Để ngay cái gói này áp sát vào bụng, mà đi
về dưới gốc lim già bên bờ suối, nơi cái lều nhỏ của tiểu tổ chúng tôi..
Ôi chao, cái làn da bụng lép kẹp của tôi đang được sưởi ấm, đang được
phỉnh nịnh. Cái may mắn này ít khi có lắm. Tôi phi về như bay. "Tây
con" Thiết Giáp thấy tôi mặt mày tươi rói liền ngẩng đầu lên hỏi:
- Cái gì mà hí hửng thế?
Tôi bước vô lều, nhìn trước nhìn sau, rút từ trong bụng ra gói lá chuối
còn tươm khóị Mở ra, miếng cháy vàng rộm, nóng hổi, đang bốc hơi.
"Tây con" sáng mắt ra, vội hỏi:
- Ở đâu ra thế?
Tôi chỉ sang khu B mà khẽ nói:
- Bạn vừa cho...
Tôi để phần ông cụ một miếng, ông cụ đang bận tay ngoài chỗ "cây
giống". "Tây con" và tôi chia nhau miếng cháy nóng, vừa ăn rau ráu
vừa hít hà. Từ sáng đến giờ, mỗi đứa chúng tôi xách ít ra cũng hàng
trăm đôi nước, chân tay, mình mẩy rã rời, bởi vì buổi sáng có cái gì vào
bụng đâu. Dạo này hết bột mì cứu trợ rồi. Cái gọi là "bữa sáng" chỉ là

6

một chén cháo bột khoai mì loãng đầy mùi hôi mốc. Không ra đâu vào
đâu. Mùa lạnh nước suối cạn, phải lần xuống dưới lòng suối mới múc
được nước. Leo lên bao bậc đá trơn, tay xách đôi thùng tưới, miệng thở
dốc, sức cứ oải dần, tay chân càng lúc càng nặng trĩu, nhấc không
muốn nổi. Trời thì lạnh và ẩm. Cái rét thượng du miền Bắc rất thấm, rất
sâụ Người Bắc kêu bằng rét ngọt. "Cái ngọt nó lọt tận xương", lại thêm
xách nước nên áo quần thấm nước suối. Cái lạnh bên ngoài cái đói bên
trong nó hành mình tơi tả. Đang khi sức cùng lực kiệt, đầu váng mắt
hoa như thế thì có miếng cháy nóng này…"Ôi món quà từ trên trời rơi
xuống". Chưa có món bánh mì nào trên thế giới có thể sánh được với
miếng cháy.
Ông cụ ăn từ tốn, không có ào ào như tụi tôi. Ông cụ làm còn nhiều,
còn mạnh hơn tụi tôi nữa mà hình như ông già không thấy mệt mỏị Lúc
nào cũng nhẩn nha, lững thững mà việc gì cũng xong. Ông cụ vẫn nói
"từ lúc nhỏ đi tu ở nhà chùa.... thì tôi vẫn làm lụng như thế này, cũng
dưa cà như thế này... chỉ tội nghiệp các ông..." Ông cụ chỉ vẽ cho
chúng tôi cách làm vườn, trồng cây, bón tướị.. Những công việc gì khó
khăn, vất vả ông cụ giành lấy mà làm. Như cái món lấy phân bắc (phân
người) về ủ, ông cụ cũng tự tay làm lấy. Hôm nay, sau khi ăn miếng
cháy xong, ông cụ khẽ nheo mắt, tay giơ một nhúm thuốc lào mà nói
"hút đi". Thuốc lào thật, dẻo quánh, thơm nồng, đâu phải thuốc lào
"ngải cứu" hay thuốc lào "lá cải khô".
- Hút luôn hở cụ. Hay là xái nhì, xái ba?
- Hút luôn đi.
Trong cái lúc thuốc lào khan hiếm như lúc này, nếu có thuốc lào thật,
đâu có dám hút luôn cả điếu. Phải hút xái nhì, có khi xái ba, tức là một
điếu thuốc mà hút 2 hay 3 người. Người thứ nhất châm lửa, rít một hơi,
người thứ 2 rít một hơi, rồi người thứ 3 hơi cuối cùng. Người nào mà
được hút cuối cùng là "đặc biệt", vì được hưởng cái hậu, được rít kêu lóc
cóc... Hôm nay, trúng số rồi. Vừa được ăn "bữa lỡ", lại có thuốc lào thật
rít thẳng tay. Tôi hút xong điếu thuốc lào mà say lừ đừ. Từ mấy bữa
nay, hôm nay mới có thuốc lào thật. Còn toàn hút thuốc lào "lá cải già
tẩm nước điếu phơi khô". Ăn xong, hút xong thấy đời sáng láng, phơi
phớị Tôi liền tà tà đi ra gần chỗ nhà bếp, đằng hắng lấy giọng mà thưa
với bạn ta rằng:
"Tương phùng được buổi hôm naỵ.. Trùng phùng lại nhớ giờ này hôm
sau".
Tôi nghe thấy tiếng cười rinh rích rồi Vũ Xuân Th. vừa cười, vừa nói
vọng ra:
- Được rồi, hiểu rồi.. ông nội ... Cứ khoảng giờ này ngày mai ông lại tới
đâỵ.. Nhưng mà khéo léo đấy nhá.
Thế là cứ vào khoảng nửa buổi, 9 giờ rưỡi mười giờ sáng những ngày
sau đó, mỗi khi thấy bạn tôi "chảo trưởng" ra cơm, tiếng xẻng khua
xuống chảo gang kêu xoèn xoẹt, là tôi lại lững thững giả vờ bắt sâu bọ,
bên bụi ruối.. rồi lĩnh từ tay bạn ta một gói cháy vừa chín tới mang về...
Nhưng cái thời gian "bồi dưỡng" này không được bao lâu. Chừng hơn
nửa tháng sau, bạn tôi Vũ Xuân Th. đã rời khỏi nhà bếp, ra làm công

7

việc khác. Nguồn tiếp tế của tụi tôi bị cắt. "Phúc bất trùng lai họa vô
đơn chí", bạn Thiết Giáp NVP của tụi tôi cũng điều sang đội chăn nuôi.
Cái khu rau này, thượng úy "không no" tuyên bố: "Chỉ cần 2 người cũng
đủ. Các anh khắc phục". Công việc 3 người làm trước đây đã "bá thở"
bây giờ còn lại có 2 ngườị Ông cụ gần như bao giàn hết công việc cũ
của NVP nhưng tôi vẫn phải làm thêm. Nhưng điều đáng phàn nàn là
trong thời gian bồi dưỡng vừa qua cái bao tử của tôi nó bắt đầu quen ăn
"bữa lỡ" hồi 9, 10 giờ sáng rồi. Bây giờ "ăn quen nhịn không quen" cứ
nửa buổi là tôi phờ phạc, đói mịt mờ, cất chân, cất không muốn nổi.
Thấy tôi rũ rượi như "gà chết" ông cụ một bữa nhìn tôi rồi chắt lưỡi:
"Đừng có lo..." Ông cụ cầm con dao, xách cái bị cói phăng phăng,
chừng nửa giờ sau ông cụ về, đặt phịch cái bị vào trong bếp. Trong cái
lều nhỏ của tụi tôi, lúc nào bếp cũng cháy lim dim, vừa để đun nước,
hút thuốc vừa để sưởi những lúc nghỉ tay… Bây giờ ông cụ quạt lửa lên,
lấy mấy củ sắn ở trong bị ra bỏ vào bếp nướng. Ông cụ bảo tôi ra ngoài
coi "động tĩnh". Tôi lại bắt đầu mừng vì có đồ ăn, nhưng lại ghê vì tôi
biết ông cụ vừa lên trên đồi lấy sắn của trại.
Ở các trại tù hoặc các nơi đóng quân của Vi Xi, ở chung quanh thế nào
cũng có một số đất đai thống thuộc. Ở vùng đồng bằng hoặc trung du
thì trồng lúa, trồng ngô khoai trồng trà, trên thượng du như Sơn La này
thì trồng sắn, trồng ngô, trồng mía. Thứ sắn lưu niên để từ năm này
sang năm khác, coi như là nguồn lương thực dự trữ. Đây là thứ cây
lương thực dễ trồng nhất trong thiên hạ. Nhổ cây sắn lên lấy một chùm
củ. Xong rồi cứ cây sắn ấỵ lấy dao chặt một gang tay, phải có ít nhất là
3 mắt. Cuốc một nhát cuốc hay lấy dao đào lên, nhét một cái hom lên
trên mặt đất. Cứ thế là chừng năm sau, mỗi cái hom lại thành một cây
sắn, lại cho một chùm củ. Đất tốt thì củ lớn, đất xấu thì củ nhỏ.
Trong những thứ lương thực ở trại tù miền Bắc, sắn được xếp vào hạng
bét. Chỉ tiêu, cân đo, đong, đếm của lương thực là 1 gạo ăn 2 ngô, hay
là 3 khoai, hay là 4 sắn. Dù là hạng bét nhưng đối với tù đói nhăn răng,
nó vẫn là rất quý. Tù mà động đến sắn, ngôi, khoai của trại là xâm
phạm tài sản xã hội chủ nghĩa". Nhất là trong khi thượng úy "Không no"
cứ như cái bóng ma, lúc ẩn lúc hiện, chuyên môn rình rập theo dõi anh
em. Đó là nghề của hắn.
Tôi có một anh bạn cùng khóa, NKB xưa nay tính tình "nhà binh" cho
đến tận kẽ răng. "Reglo" số 1, việc làm răng rắc quần áo là ủi thẳng
tắp, giầy botte de saut bóng láng, huy chương đeo một dề, xe díp bóng
ngời nệm trắng tinh tươm. Đi cải tạo ra Bắc bây giờ bạn tôi, không biết
vì không hợp thủy thổ hoặc đói khát ra sao mà răng rụng hết, thành
một ông già móm xọm. Nhưng bạn tôi lại thèm đường thèm mật quá. Ở
gần khu trại mộc của đội anh có một khu trồng mía. Mía cứ bị bẻ trộm
hoài, thượng úy "không no" rình rập mãi mà không bắt được ai. Một
bữa, thượng úy thấy thấp thoáng bóng người trong ruộng mía liền nhảy
ra bắt giữ. Gặp ông bạn móm xọm của tôi.
- Anh vào đây nàm gì? Ăn trộm mía phải không?
- Tôi đi kiếm rau "tàu bay", tôi đâu có ăn trộm mía.
- Không ăn trộm mía vào đây để làm gì?

8

Anh bạn tôi liền há mồm ra, chỉ vào hai hàng lợi không răng mà phều
phào nói:
- Tôi đâu còn răng mà ăn mía.
Thượng úy "không no" thấy vậy, không còn bắt bẻ vào đâu được nữa
nên vùng vằng bỏ đi. Nhưng y ta nhất quyết bắt cho bằng được người
ăn cắp mía. Một bữa không biết y ta đến từ bao giờ, cải trang ẩn dạng
ra sao mà ông bạn móm của tôi vào chặt một cây mía là bị y ta bắt
được ngay tại trận. Y rất bằng lòng về chiến công "bắt trộm" của mình.
Bạn tôi quá thiếu chất đường (cũng như hầu hết các tù cải tạo thèm
chất ngọt và thèm mỡ) nên thường lén vô ruộng mía, đem dao chặt vội
một vài đẫn, nhét vào người mang về. Lấy dao dóc mía, chẻ mía ra
từng miếng nhỏ đưa vào miệng không răng mà nhần, mà ngậm. Nó
cũng khỏe lên được phần nào. Còn vỏ mía thì phải chôn xuống đất
ngoài vườn.
Ngay bữa bắt được kẻ trộm mía, thượng úy "không no" liền biểu diễn
quyền uy của mình bằng cách khác; không có giam tội nhân vào cái cũi
dây kẽm gai mà y bắt ông bạn không răng của tôi cầm nguyên một cây
mía đứng riêng ở ngoài cổng trại. Y ta nói: "Hãy nhìn cho kỹ đi, thượng
cấp của các anh đấy". Anh em đi làm về đều thấy ông bạn tù gì, cầm
cây mía đứng lom khom, cúi mặt không dám nhìn ai. Ai cũng thương
anh.... đồng cảm với anh vì đi tù cải tạo trăm người như một đều phải
"cải thiện" cách này, cách khác. Con người "một động vật xã hội", nên
"đói là đầu gối phải bò". Thế thôi, chả ai coi thường, chả ai bỉ thử anh
đâu. Nhưng tôi biết, bạn tôi vốn trọng phép tắc lễ nghi nên bạn tôi đau
lắm.
Do vậy nên bây giờ thấy ông bạn già Thượng tọa đi lấy trộm sắn về cho
tôi ăn vì tôi thèm quá, đói quá, tôi vẫn cứ ghê ghê trong bụng. Thượng
úy "không no" mà bắt được, không biết y ta sẽ hành hạ mình cách nào
đây? Nhưng sợ bị bắt là cái lo xa. Còn đói cồn cào ruột gan là cái lo
gần. Thế thì ta hãy cứ ăn cái đã. Đang đói bụng mà lại có sắn lùi bếp
than thì nhất thế giới rồi. Tôi cứ chạp thẳng cánh. Ông cụ đi lấy sắn,
nướng sắn mà ông cụ có ăn bao nhiêu đâu. Tôi ăn phần lớn. Và sau đó
cứ vào khoảng 9, 10 giờ sáng, tưới bón xong là ông cụ xách cái bị đi ra.
Lúc thì sắn lúc thì khoai, lúc thì củ giong... Tôi cứ có ăn đều đặn.
Bạn "Tây con" Thiết Giáp NVP phải đổi sang đội chăn nuôi, trong cái rủi
lại có cái may. Bên ấy có công tác lên rừng đẵn cây chuối hột về cho
heo ăn. Được ra ngoài thuộc "diện rộng" đi xa xa, gặp được 'đồng bào
nên mới có cơ hội kiếm ăn, đổi chác. Vắng mặt tên quản giáo, len lén
đem được một cái quần tây, một cái ao pull, một cái kính, một cái bật
lửa... đem "quy ra thóc" lấy xôi, lấy cơm mắm... hoặc 'quy ra thuốc' lấy
thuốc lào... đều được cả, thành ra tụi tôi dạo này có vẻ "phong lưu" hơn
trước.
Một bữa lấy sắn về ông cụ đang ngồi trong lều, quạt đang đều tay, sắn
đã bắt đầu chín bốc mùi thơm ngậy, tôi đã chực sẵn đến giờ ăn, thì
bỗng có tiếng động nhẹ đằng sau. Tôi quay lại thì thấy đôi ủng màu đen
đã đứng sau lưng tự lúc nào rồi. Tôi chết sững. Thượng úy "không no"
đã tới.

9

- Biết ngay mà, cứ vào khoảng 10 giờ nà cái nều này có khóị - Thượng
úy "không no" đắc chí.
Tôi cứng họng không biết nói năng gì, tâm thần hoảng hốt. Ông già
thượng tọa của tôi, khẽ ngước lên, nhìn thượng úy "không no" rồi điềm
đạm nói:
- Cán bộ thứ cho. Anh em chúng tôi ... đói quá...
Giọng nói ông bình tĩnh, người ông vẫn ngồi vững vàng, cái tay quạt
sắn vẫn đều đặn không thay đổi, không cuống quýt, mà cũng không
ngừng nghỉ.
- Như thế này là nâu rồi đấy nhá. Không phải chỉ một hôm nay mà thôi
đâu?
Thượng úy "không no" vừa nói vừa quay ra xem xét, kiểm soát căn lều.
Chợt y thấy hai cái mộ bia mà ông già Thượng tọa của tôi mới đục xong
còn để đó. "Vũ Văn Sâm mất ngàỵ..", "Ngô Quý Thuyết mất ngàỵ..." Y
đọc mộ bia xong nhìn chúng tôi, một anh tù già tóc bạc phơ, một anh
tù trung niên xác xơ ốm đói. Hình như có một suy nghĩ gì đó thoáng
qua, nên nét mặt y có vẻ đắn đo, xong rồi y lững thững đi ra mà nói:
- Sau không được thế nữa nhá. Ninh tinh.
...Cho đến bây giờ không biết vì lý do nào mà tên thượng úy hầm hừ ấy
đã bỏ qua cho chúng tôi. Có thể vì những tấm mộ bia, nghĩ đến những
người anh em xấu số của chúng tôi đã chết vì đói lạnh... hoặc là phong
thái "đại hùng, đại lực, đại từ bi" của con nhà Phật trong phút giây
nào đó đã khơi dậy được "chút tính người còn sót lại" trong y?

Phan Lạc Phúc

Nguồn: http://www.banvannghe.com/D_1-2_2-59_4-1248/ban-tu-son-la-phan-lac-
phuc.html

www.vietnamvanhien.net

10

Thiếu tướng Nguyễn Ngọc Loan

Con sói già cô đơn

Phan Lạc Phúc (Ký giả Lô Răng)

Tulius Acampora with General Nguyen Ngoc Loan, circa 1966

1

Cổ nhân có câu “Cái quan định luận”, có nghĩa rằng hãy đậy nắp áo quan cho
một người nào đó, rồi sau mới có thể nhận định rốt ráo về con người ấy được.
Nhưng có trường hợp đậy nắp áo quan rồi mà dư luận vẫn phân chia, kẻ khen
người chê, không biết nghiêng về bên nào cho phải. Đó là trường hợp nằm
xuống của Thiếu tướng Nguyễn Ngọc Loan, người vừa tạ thế trung tuần tháng
bảy qua ở Mỹ.

Khi ông còn sinh tiền, nói về ông có vẻ như tiếng chê nhiều hơn là lời khen. Ở
trong nước giữa thập niên 60, đang là Tư lệnh phó Không Quân, ông nhảy
sang làm Giám đốc Cảnh Sát Quốc Gia, Giám đốc Nha An Ninh Quân Đội,
kiêm Giám đốc Trung Ương Tình Báo. Ông được coi như cánh tay mặt của
ông Nguyễn Cao Kỳ lúc đó làm Chủ Tịch Ủy Ban Hành Pháp Trung Ương
(Thủ tướng), còn ông Loan làm “xếp chúa” của ngành an ninh trật tự. Đây là
thời kỳ rất nhiều biến động. Đệ Nhất Cộng Hòa vừa được xóa đi, thể chế mới
chưa hình thành, tranh chấp hiện ra ở mọi nơi, mọi lúc. Đây là thời gian kỷ lục
về đảo chánh, về xuống đường, về bất ổn.

Tướng này loại tướng kia, tôn giáo đụng chạm, sinh viên học sinh biểu tình
đập phá, Phật giáo đưa bàn thờ xuống đường.v.v... Chưa có lúc nào mà miền
Nam lại “loạn” như thế. Người mạnh tay dẹp những bất ổn ấy là ông Nguyễn
Ngọc Loan. Sự mạnh tay của ông gồm có: “cảnh sát dã chiến dàn chào, có hơi
cay, có dùi cui, có việc “nhúp” những phần tử “trâu đánh”, có đổ máu, có nhà
tù”. Ông Loan được gọi là độc tài, quân phiệt, phản cách mạng, là tay sai đế
quốc... Nhưng ít có ai nghĩ là ông Nguyễn Ngọc Loan đã đóng một vai trò tích
cực trong việc ổn định tình thế, làm nền xây dựng cho một thể chế mới hợp
hiến, hợp pháp Đệ Nhị Cộng Hòa.

Thời kỳ ấy ông được thăng Chuẩn Tướng. Nhưng người ta ít khi gọi ông theo
cấp bậc, mà người ta quen gọi ông là “Sáu Lèo”. “Sáu” ở đây là quan sáu theo
danh xưng bình dân thời Pháp gọi các võ quan, mỗi một vạch trên vai là một
cấp bậc (thiếu úy một vạch là ông một, trung úy hai vạch là ông hai...). Chỉ có
năm vạch là cùng (đại tá), tướng là đeo sao rồi. Nhưng dân gọi quan sáu là gọi

2

theo hình tượng cũng như dân ngoài Bắc ngày xưa gọi dinh quan Toàn quyền
là dinh Ông Bảy (còn trên ông Sáu một bực). Nhưng sau chữ Sáu của ông
Loan còn thêm tĩnh từ “Lèo”. Không biết từ này xuất xứ từ đâu, nhưng khi nó
đi vào ngôn ngữ dân gian thì nó mang một ý niệm bỉ thử, dèm pha, tiêu cực.
Tiền “lèo” là tiền vô giá trị, hay là tiền chỉ có trong tưởng tượng. Hứa “lèo” là
hứa xuông, hứa hão, hứa mà không thực hiện bao giờ. Vậy “Sáu Lèo” có nghĩa
là một ông quan sáu vô giá trị hay là một ông tướng hữu danh vô thực hay sao?

Sở dĩ cái danh xưng này đứng vững một phần là vì cái bề ngoài luộm thuộm
của ông Loan. Ông rất ít khi mặc quân phục, mũ mãng cân đai, nghênh ngang
giàn giá. Ông thường mặc quần áo “trây di” xộc xệch, không đeo lon lá gì,
chân đi dép cao su lẹp xẹp. Ra ngoài thì ông ngồi xe Jeep bình thường, không
có mang cờ quạt mà cũng không có xe mở đường, mô tô bảo vệ. Ông nhiều khi
còn đi xe “mobilet” lạch xạch đi làm. Có khi ông còn một tay cầm chai lade,
một tay cầm súng M16 vừa đi vừa ực lade, vừa chửi thề loạn xạ. Bề ngoài của
ông tướng Loan đúng là xập xệ, là “lèo”, nhưng việc làm của ông thì lại không
“lèo” một chút nào.

Một anh em kỳ cựu ở Tổng Nha Cảnh Sát Quốc Gia có kể lại rằng: “Thời ông
Loan, không có câu nệ lễ nghi quân cách, không nề hà hệ thống quân giai, mà
ông cũng không xía vào việc của các phòng, sở, nhưng giao việc gì là phải làm
cho đúng, cho xong”. Cảnh sát thời ông Loan không đơn thuần làm công tác trị
an, mà còn là một lực lượng xung kích hữu hiệu. Vấn đề nội an, phản gián
cũng được nâng lên một mức vì ông nắm trong tay cùng một lúc Nha An Ninh
Quân Đội và Cơ Quan Trung Ương Tình Báo, nên công tác nó quy về một
mối, nhịp nhàng hiệu quả hơn. Có bữa một trực thăng đột ngột đậu xuống sân
cờ Tổng Nha. Một số cán bộ phản gián đi xuống cùng một người bị bịt mắt.
Nghe anh em nói lại đó là một cán bộ Việt Cộng cấp cao, bị bắt trên đường đi
gặp một nhân viên “Xịa” gộc. Có lẽ ông Loan không muốn đồng minh lớn qua
mặt mình trong địa hạt này, nên ông mới hốt tay trên, bắt cán bộ VC kia về
Tổng Nha tra cứu. Ông “Sáu Lèo” không được các đoàn thể “Trâu Đánh”, các
nhà chính khách “dấn thân” ủng hộ, mà đồng minh lớn Huê Kỳ cũng không có
thiện cảm với ông.

Khi giải kết ở Việt Nam bắt đầu từ cuộc tấn công Mậu Thân, người Mỹ qua
các phương tiện truyền thông của họ đưa ra những lời lẽ, những hình ảnh làm
“nản lòng chiến sĩ” cũng như làm cho nhân dân Mỹ nghi ngờ, chán ghét chiến
tranh Việt Nam. Một tờ báo Mỹ, tờ Newsweek gọi quân đội miền Nam là thỏ
đế, quân đội Việt cộng là sư tử. Trong cuộc tấn công Mậu Thân khi phóng viên
Eddie Adams chụp được tấm hình ông tướng Loan tự tay cầm súng lục bắn vào
đầu một tù binh Việt Cộng bị trói, thì ông tướng Loan từ đó đã trở nên một
biểu tượng của sự dã man tàn bạo. Cuộc chiến của nhân dân miền Nam, qua
hình ảnh của ông Loan cũng trở nên phi nghĩa. Truyền thông Mỹ đã tóm được
một cliché đắc ý. Nhà báo ảnh Eddie Adams cũng nhờ đó kiếm được một cái

3

giải Pulitzer. Hình ảnh ấy cũng như cuốn phim ghi lại cuộc xử bắn tại chỗ này
là sự thực, nhưng tiếc thay chỉ là sự thực một nửa. Người ta không ghi lại hay
là không cho biết vì sao ông tướng Loan lại làm như thế.

Là một người chịu trách nhiệm về trị an thủ đô Sàigòn, ông Loan biết rằng
chiến thuật Việt Cộng là tấn công và nổi dậy. “Quân đội giải phóng” đi tới đâu
là cán bộ nằm vùng nơi đó nổi lên, diệt “ác ôn” hướng dẫn quân đội chiếm
đóng các vị trí hiểm yếu, tiếp tế lương thực và tiến hành tổ chức ủy ban. Đầu
mối của cuộc tấn công này là cán bộ nằm vùng, vì không có lực lượng này,
quân tấn công sẽ như rắn mất đầu.

Cho nên việc chính của lực lượng cảnh sát Sàigòn là diệt nằm vùng. Trong một
cuộc hành quân tảo thanh, lực lượng Cảnh Sát Dã Chiến bắt được một cán bộ
Việt Cộng. Tên này vừa diệt “ác ôn”, hạ sát cả một gia đình sỹ quan cảnh sát
thì bị bắt. Y đang thay chiếc áo đẫm máu bằng chiếc áo sọc rằn. Cảnh sát dã
chiến đưa đến cho tướng Loan “hung thủ” cùng chiếc áo đẫm máu. Ông Loan
liền cho mời báo chí tới thực hiện vụ hành quyết cảnh cáo “nằm vùng mà nổi
lên là bị bắn không tha”. Ông nghĩ rằng “sát nhất nhân, vạn nhân cụ” và cũng
để trả thù cho thuộc cấp của ông và gia đình vừa bị giết thảm thương.

Chiến tranh là như vậy, máu lại gọi máu. Truyền thông Mỹ chỉ chụp lại cảnh
ông tướng Loan giơ tay bắn một tù binh bị trói, mà không cho biết trước đó tù
binh Việt Cộng kia đã làm gì, và sau đó quân đội gọi là “giải phóng” kia đã
hành xử như thế nào? Một số quân nhân “giải phóng” đã tàn sát cả nhà trung tá
thiết giáp Nguyễn Tuấn, gồm tất cả 8 người trong đó có bà mẹ già đã 80 tuổi
để hy vọng lấy được mật mã thiết giáp. Ỡ Huế, quân đội Việt Cộng không phải
chỉ giết một người, một gia đình mà tàn sát hàng mấy nghìn người, lấp vội
vàng trong những hố chôn tập thể, mà truyền thông Hoa Kỳ sau đó có nói gì
đâu. Truyền thông báo chí Mỹ đã không trung thực trong việc tường trình cuộc
chiến Việt Nam. Họ chỉ nói ra sự thực một nửa, sự thực nào có lợi cho họ. Nủa
cái bánh mì thì vẫn là cái bánh mì, nhưng một nủa sự thực thì không còn là sự
thực, hay là sự thực đã biến dạng đi.

Ông tướng Nguyễn Ngọc Loan là “một người không giống ai”. Ông hành động
theo những điều mà riêng ông cho là phải. Ông là người bất quy tắc (non
conformist) cho nên ông được gọi là Sáu Lèo. Cho nên ông mới cho mời báo
chí đến để trừng trị một tên Việt Cộng nằm vùng gây tội ác. Ông tưỏng như
vậy là có lợi cho đại cuộc, nhưng không ngờ nó phản tác dụng khiến cho miền
Nam bị tổn thương mà ông cũng thân bại danh liệt. Ông là tướng Tổng Giám
Đốc Cảnh Sát Quốc Gia, việc của ông là ngồi mà ra lệnh, tại sao ông phải đích
thân cầm quân đi dẹp loạn để đến nỗi ông bị mang tiếng xấu, bị bắn què chân
phải đi nạng suốt đời.

4

Nghe nói sau tháng tư đen, phải vất vả lắm ông mới vào được Mỹ. Người ta
không muốn tiếp nhận một mẫu người “tàn bạo” như ông. Làm tướng mà
không có trương mục, tiền bạc nào đáng kể. Phải mở một quán ăn kiếm sống.
Như vậy mà vẫn không yên, có người còn đem chuyện cũ của ông ra bới móc.
Vào khoảng đầu thập niên 80, nhà văn Huy Quang , tức Trung Tá không quân
Vũ Đức Vinh cùng với Mai Thảo, Thanh Nam và một số anh em ra tờ Đất Mới
ở Seatle. Sau khi tờ báo đứng vững, Đất Mới có ra thêm phụ trương bằng tiếng
Anh để hy vọng thẩm thấu vào dư luận Mỹ. Nhân ngày kỷ niệm Mậu Thân,
Huy Quang có phone đến tướng Nguyễn Ngọc Loan, để xem ông có cần phải
điều trần điều chi với người đọc Hoa Kỳ. Tướng Loan trả lời, “Cảm ơn, tôi
không có điều gì phải giải thích cả”. Ông sống trong im lặng. Ông tự tin trong
niềm im lặng của ông.

Từ lâu ông tướng Loan mắc bệnh trầm kha, và ông từ giã cõi đời vào trung
tuần tháng 7 năm 1998 vừa qua. Biến cố Mậu Thân và tên tuổi ông tướng
Nguyễn Ngọc Loan bỗng nhiên sống lại trong ký ức mọi người. “Cái quan
định luận” nên nghĩ thế nào về ông Loan? Phóng viên ảnh Eddie Adams người
chụp bức hình xử bắn được giảii Pulitzer đã đến gia đình ông xin lỗi. Khi được
tin ông mất Eddie đã đích thân đến dự đám tang và nói: “Ông là một vị anh
hùng. Cả nước Mỹ nên khóc thương ông mới phải, tôi không muốn nhìn thấy
ông ra đi như thế này, người ta không hiểu gì về ông ấy”. (The guy was a hero,
America should be crying. I hate to see him go this way - Without people
knowing anything about him).

Tại sao Eddie Adams bây giờ mới nói? Ông Loan đã chết rồi. Nói trước khi
ông mất có khi tên tuổi ông đỡ bị người đời đàm tiếu mà gia đình thân nhân
ông cũng được ngẩng đầu. Nhưng giả thử ông tướng Loan còn sống không
chắc ông đã cho Eddie Adams nói như thế đâu. Ông không cần giải thích với
ai. Ông muốn nhấm nháp vết thương của ông trong im lặng. Ông là con sói già
cô đơn và kiêu hãnh của A. de Vigny:

“Gào khóc, kêu than đều hèn yếu - Hãy dũng cảm làm cho xong công việc lâu
dài và nặng nhọc của ngươi, trên con đường mà số phận đã đặt định, rồi như
ta, đau đớn, chết đi mà không nói một lời”.

5

Crier, pleurer, gémir c’est également lâche,
Fais énergiquement ta longue et lourde tâche
Dans la voie où le sort a voulu t’appeler
Puis comme moi, souffre et meurt sans parler.
Alfred de Vigny
Một dịp nào nếu tôi có dịp may đến viếng ông tướng Nguyễn Ngọc Loan tôi sẽ
thắp hương, cúi đầu và khấn: “Hãy an nghỉ, con sói già cô đơn và kiêu hãnh.
Những người lính thuần thành xin được nghiêng mình trước hương linh thiếu
tướng Nguyễn Ngọc Loan”.

Phan Lạc Phúc (Ký giả Lô Răng)

Nguồn: http://hon-viet.co.uk/PhanLacPhuc_ConSoiGiaCoDon.htm

www.vietnamvanhien.net

6

Nhật báo Tiền Tuyến và,
ký giả Lô Răng / Phan Lạc Phúc,

Đầu thiên niên kỷ 2000, nhiều độc giả người Việt ở hải ngoại đã tỏ ra
thích thú với cuốn bút ký nhan đề “Bạn bè gần xa” của nhà báo Phan
lạc Phúc, do nhà xuất bản Văn Nghệ ở miền nam Califonira, ấn hành.
Ba năm sau, những người yêu lối viết nhẹ nhàng, dí dỏm, và chân tình
của tác giả này, lại được nhà Văn Nghệ gửi cuốn thứ hai vào tủ sách
gia đình của họ, đó là cuốn “Tuyển tập tạp ghi”.

Sự thực tất cả những bài viết của hai tác phẩm vừa kể, đều là những
bài đã được nhà báo Phan Lạc Phúc cho đăng tải từng kỳ trên bán
nguyệt san Ngày Nay, ở Houston, Texas; và một số tuần báo xuất bản
ở thành phố Sydney, Úc Châu. Nhiều người lần đầu tiên bước vào thế
giới văn chương của họ Phan, đã bị hấp lực của những bài “tạp ghi”
Phan Lạc Phúc thu hút một cách mạnh mẽ.

Đối với giới làm văn nghệ trước tháng 4-1975 ở quê nhà, ký giả Lô
Răng / Phan Lạc Phúc là một nhà báo khá đặc biệt. Tên tuổi của ông
gắn liền với nhật báo Tiền Tuyến.

Nếu hành trình của một ký giả nhật báo, thường phải đi qua từng giai
đoạn; như từ một phóng viên, người làm tin, hay dịch tin, đi lần tới vai
trò thư ký tòa soạn “trang trong”, rồi phụ trách “trang ngoài” trước khi
có thể trở thành tổng thư ký rồi, chủ bút, chủ nhiệm… Nhà báo Phan
Lạc Phúc khi được mời về cộng tác với nhật báo Tiền Tuyến, nếu tôi
nhớ không lầm thì ông không phải đi qua “đoạn đường chiến binh” mà
một ký giả thường phải trải qua, như đã lược ghi ở trên.

Ngày xưa, thời VNCH nhiều chục năm trước đây, với giới làm nhật báo
thì, danh từ “trang trong” là tiếng chỉ những người trách nhiệm sắp
xếp, dàn dựng phần bài vở không bị chi phối bởi yếu tố thời gian. Nó
có thể vẫn là tin tức, nhưng nhiều phần là ký sự, phóng sự, sưu tầm;
hoặc những sáng tác như truyện ngắn, truyện dài…tuỳ theo quan
niệm thiết kế nội dung của chủ nhiệm hay chủ bút mỗi nhật báo.

Người ta cũng dùng thuật ngữ “bài nằm”, để chỉ những bài được sắp
chữ sớm, làm đầy những trang trong đó.

Nói “trang trong” một nhật báo, đương nhiên mọi người hiểu tương
phản với nó là “trang ngoài”.

“Trang ngoài” là trang được hoàn tất sau cùng, với phần tin tức chính
trị, thời sự, xã hội quan trọng nhất, nóng bỏng nhất. Hoặc là những

1

điều tra phóng sự mà chỉ riêng tờ báo đó có. Người phụ trách trang
ngoài, cũng được gọi chung là thư ký tòa soạn “trang ngoài”. Nó là
gương mặt, “thể diện” của tờ báo, nên việc phụ trách “trang ngoài”
thường được giao cho một Tổng thư ký tòa soạn.

Ký giả này phải làm việc trực tiếp với chủ bút hay chủ nhiệm, gần như
từng giờ, cho tới khi tờ báo đuợc chuyển qua giai đoạn ấn loát.

Thời trước tháng 4-1975, ở Saigòn, giới làm báo cũng như xuất bản
còn phải sắp chữ bài vở bằng tay, do nhóm thợ sắp chữ bốc từng mẫu
tự để ráp thành 1 chữ. Cho nên một bài báo được xé thành nhiều
miếng, chia cho từng người thợ. Nếu không sắp chữ sớm, tới phút chót
sẽ không đủ thợ lo cho việc sắp chữ những trang còn lại, tức trang
ngoài…

Một nhật báo ở miền nam Việt Nam xưa, trung bình có 8 trang (cũng
có tờ chỉ có 4 trang,) nên thường được chia đôi, đồng đều cho trong
và ngoài.

Vì sự nghiệp báo chí của nhà báo Phan Lạc Phúc gắn liền với tờ Tiền
Tuyến, nên xin bạn đọc cho phép tôi được ghi lại một cách vắn tắt sự
hình thành của tờ báo này; trước khi chúng ta trở lại với ký giả Lô
Răng, bút hiệu chính của nhà báo Phan Lạc Phúc, một nhà báo mà
theo tôi, là một trong những nhà báo thuộc loại…“ngoại khổ”.

Theo ghi nhận của một nhân vật có thẩm quyền về những biến cố lớn
của cả hai nền đệ nhất và đệ nhị Cộng Hòa miền nam Việt Nam thì,
ngày 19 tháng 6 năm 1965, Quân Đội VNCH chính thức đứng ra nhận
lãnh trách nhiệm lịch sử, điều hành đất nước, thay thế chính phủ dân
sự, khi đó đang gặp nhiều khó khăn.

Trung tướng Nguyễn Văn Thiệu được bầu vào vai trò Chủ tịch Uỷ ban
Lãnh đạo Quốc Gia, tương đương chức vụ Tổng Thống. Thiếu tướng
Nguyễn Cao Kỳ là Chủ tịch Uỷ ban Hành pháp Trung ương, tương
đương chức vụ Thủ tướng.

Năm ngày sau khi thành lập chính phủ, Thủ tướng Nguyễn Cao Kỳ mở
cuộc họp báo, công bố quyết định tạm thời đình bản 36 nhật báo, để
tân chính quyền duyệt xét lại quy chế báo chí hầu thích ứng với tình
hình mới của đất nước.

Trong thời gian không có báo cho dân chúng đọc, chính phủ của
Tướng Kỳ cho xuất bản khẩn cấp 2 tờ nhật báo. Tờ thứ nhất tên là
“Hậu Phương,” do bộ Thông Tin phụ trách. Tờ thứ hai tên là “Tiền
Tuyến,” do Cục Tâm lý chiến đảm nhiệm.

Tòa soạn nhật báo Tiền Tuyến được đặt trong vòng rào doanh trại cục
Tâm lý chiến ở đầu đường Hồng Thập Tự, gần cầu Thị Nghè, Saigòn.

2

Vì tính chất giai đoạn, cấp thời, lại do cục Tâm Lý Chiến đảm trách,
nên nhật báo Tiền Tuyến những ngày đầu do Trung tá ông Vũ Quang
(hiện cư ngụ tại thành phố Minnesota,) Cục trưởng Cục Tâm Lý Chiến,
kiêm Giám đốc Nha Tác động Tâm lý chiến thời đó, là người trách
nhiệm việc điều hành.

Một tuần sau cuộc họp báo vừa kể, khi các nhật báo được ra lại, tờ
Hậu Phương của Bộ Thông Tin, chấm dứt nhiệm vụ. Tờ Tiền Tuyến
được duy trì. Trở thành nhật báo chuyên nghiệp của tập thể quân đội.

Sau khi tờ Tiền Tuyến trở thành chính thức, Đại uý Phan Lạc Phúc, khi
đó đang phục vụ tại trường Huấn luyện Căn bản Chiến tranh chính trị
ở đường Lê Thánh Tôn, Saigon, được điều về làm Tiền Tuyến, trong
vai trò Tổng thư ký toà soạn với chủ nhiệm là Thiếu tá Lê Đình Thạch,
tức Thạch Lê, chủ bút là Thiếu tá Phạm Xuân Ninh, tức nhà thơ Hà
Thượng Nhân và, Thư ký toà soạn là nhà thơ Hoàng Anh Tuấn.

Năm 1967, khi Thiếu tá Lê Đình Thạch (1) được cử đi học lớp Chỉ huy
tham mưu ở trường Đại học quân sự Đà Lạt (sau cải danh thành
Trường Chỉ huy Tham mưu,) cũng là lúc nhật báo Tiền Tuyến có nhu
cầu sắp xếp lại nhân sự, để thích ứng với sự phát triển của tờ báo, thì
nhà thơ Hà Thượng Nhân (2) giữ vai trò Chủ nhiệm, nhà báo Phan Lạc
Phúc, Chủ bút, nhà văn Huy Vân (từ phòng Thông tin Báo chí đưa
qua,) giữ vai trò Thư ký toà soạn thay thế nhà thơ Hoàng Anh Tuấn.
Lý do, họ Hoàng được bổ nhiệm làm Quản đốc đài phát thanh Đà Lạt.
(3)

Vẫn theo ghi nhận của nhân vật thẩm quyền kể trên thì, năm 1969,
toà soạn nhật báo Tiền Tuyến lại trải qua một giai đoạn khác. Tờ báo
không còn thuộc cục Tâm lý chiến nữa; mà nó được đặt trực thuộc
Tổng cục Chiến tranh chính trị; tuy toà soạn vẫn nằm trong hàng rào
danh trại của cục TLC.

Cũng kể từ thay đổi vừa kể mà, năm 1974 khi Trung tá Phạm Xuân
Ninh (tức nhà thơ Hà Thượng Nhân) về hưu, vai trò chủ nhiệm của
ông, được chuyển giao cho Đại tá Nguyễn Huy Hùng, Phụ tá Tổng cục
trưởng Tổng cục Chiến tranh chính trị.

Với hơn chín năm liên tục trực tiếp trách nhiệm nội dung nhật báo
Tiền Tuyến, từ vai trò Tổng thư ký Toà soạn, tới Chủ bút, nhà báo
Phan Lạc Phúc được coi là người có công đầu trong nỗ lực đưa tờ báo
vốn bị nhìn là báo của…quân đội lên ngang tầm với những nhật báo
dân sự chuyên nghiệp khác.

Bằng vào uy tín của mình, họ Phan đã thuyết phục được thượng cấp
của ông, , cho phép ông được vượt ra ngoài “hàng rào kẽm gai”, để đi
tới những chân trời khác, hầu có thể cạnh tranh với những cao thủ
đồng nghiệp ngoài dân sự.

3

“Ấn chứng võ công” đầu tiên cho sự nghiệp cuộc đời ký giả của họ
Phan là mục “Tạp ghi” xuất hiện lần đầu tiên trên Tiền Tuyến, gần như
cùng lúc với sự có mặt của ông, ở tờ báo này.

Mục “Tạp Ghi” Ký giả Lô Răng, bút hiệu của nhà báo Phan Lạc Phúc,
theo tôi một dạng tản văn tổng hợp nhiều thể loại văn xuôi khác
nhau.

Nó có thể là dạng tùy bút mà không quá nặng văn chương. Nó có thể
là dạng ký sự mà không quá nhiều dữ kiện. Nó cũng có thể được viết
dưới dạng kể chuyện, hồi ký. Thậm chí nhận định hay phê bình từ lãnh
vực văn chương qua tới chính trị, xã hội,...

Trong một bài tạp ghi, tác giả cũng có thể sử dụng nhiều dạng văn
chương cùng một lúc mà, không phải bận tâm về kỹ thuật hoặc trầm
trọng hơn, vấn đề tu từ pháp. Ðiều này tạo sự dễ dàng, thoải mái cho
người viết...

Một bài tạp ghi của ký giả Lô Răng/Phan Lạc Phúc, thời nhật báo Tiền
Tuyến, theo ghi nhận của tôi, trung bình chứa từ 700 tới 1,000 chữ.

Nó không quá dài để trở thành một bài nghị luận. Nhưng nó cũng
không quá ngắn để trở thành một đoản văn. Và, sau cùng, cốt lõi của
một bài “Tạp Ghi” bao giờ cũng chứa đựng một chủ điểm hay một
thông điệp nào đó mà, tác giả muốn gửi tới người đọc.

Một người bạn kể với tôi rằng, tới hôm nay, anh vẫn còn cảm thích
thích thú với nội dung một tạp ghi của ký giả Lô Răng. Ðó là bài viết
về ông Ðại Sứ Mỹ Bunker (?)ở Saigon, một buổi chiều mưa ra phi
trường Tân Sơn Nhất, đón vợ, cũng là một đại sứ Mỹ ở một quốc gia
vùng Ðông Nam Á. Ông đại sứ che dù, kiên nhẫn đợi vợ trong nhiều
giờ vì máy bay tới trễ do thời tiết xấu.

Từ hình ảnh này, ký giả Lô Răng đã dẫn người đọc trở lại với ca khúc
“Em Ðến Thăm Anh Một Chiều Mưa” của Tô Vũ, một nhạc sĩ nổi tiếng
thời tiền chiến.

Và tác giả kết luận bài tạp ghi của mình rằng, về phương diện tình
cảm, nếu đó là một tình yêu chân thành thì dù Ðông hay Tây, người ta
đều có những cảm thức và hành vi lãng mạn giống nhau, dù ở tuổi
nào.

Mục Tạp Ghi của ký giả Lô Răng cũng được rất nhiều độc giả yêu thích
qua những bài viết của ông về những trận túc cầu lớn, diễn ra ở miền
Nam hay một nơi nào đó, trên thế giới.

Sự kiện này cho thấy, ký giả Lô Răng không chỉ là một nhà báo có
công lực thâm hậu về phương diện văn học, nghệ thuật mà ông còn

4

được đánh giá cao về bộ môn túc cầu Một bộ môn thể thao mà ông
từng thú nhận rằng ông đã hâm mộ từ khi còn trẻ.

Bởi vì mục tạp ghi của họ Phan, giống như một sân chơi chung hay,
“vùng oanh kích tự do” nên nó đã có được sự tham gia của rất nhiều
cây bút. Từ chuyên nghiệp tới... xuân thu nhị kỳ. Từ nhà văn tới ký
giả. Từ nhà thơ tới những học giả, trí thức, độc giả, lâu lâu cao hứng,
đóng góp một vài cảm nhận bất chợt của họ...

Vẫn theo ghi nhận của tôi, những năm trông nom nhật báo Tiền Tuyến
và phụ trách mục Tạp Ghi, người đóng góp nhiều “Tạp Ghi” nhất, cho
ký giả Lô Răng, là nhà văn Thanh Tâm Tuyền. Ông là một trong
những người bạn văn chương thân thiết của Phan Lạc Phúc. Người thứ
hai, cũng thuộc loại sốt sắng góp tạp ghi cho họ Phan, là nhà văn
Thảo Trường.

Ðặc biệt, một người bạn văn chương cũng thân thiết với họ Phan
không kém, là nhà văn Mai Thảo, thì dường như ông không có một
“tạp ghi” nào cho bạn. (Hay có mà tôi không được đọc?)

Ở mặt khác, vẫn ghi nhận của tôi thì, người nhỏ tuổi nhất, nhưng lại
được ký giả Lô Răng thường xuyên “nhường đất” của ông cho anh,
chính là nhà báo Nguyễn Chí Khả.

Như tôi biết, chỉ với tác giả Nguyễn Chí Khả (nhiều lắm, thêm là một
hai cây bút khác), ngay khi bài tạp ghi của họ được in ra, thay vì phải
làm phiếu, đợi giữa hoặc cuối tháng lãnh tiền nhuận bút từ quản lý
của ty trị sự thì, Chủ bút Phan lạc Phúc ưu ái dùng tiền túi của mình,
ứng trước nhuận bút cho họ Nguyễn. Phần ông phải đợi tới cuối tháng
mới lấy lại được tiền từ quản lý của tờ báo.

Nhuận bút tạp ghi thống nhất, đồng đều cho mọi tác giả, khi ấy là
300$. Số tiền này tương đương với 6 bữa ăn trưa đủ “chất lượng” cho
một người, ở Saigon thời đó.

Nguyễn Chí Khả cũng là ký giả trẻ tuổi nhất được nghe họ Phan đọc,
phân tích về thơ của những tác giả nổi tiếng từ thời tiền chiến hoặc
trong kháng chiến, như Vũ Hoàng Chương, Xuân Diệu, Hồ Dzếnh, Huy
Cận, Hoàng Cầm, Hữu Loan,...

Nhưng theo nhà báo Nguyễn Chí Khả thì ký giả Lô Răng tỏ ra xúc
động hơn cả là, những lúc ông đọc thơ Quang Dũng, người cùng quê
Sơn Tây với ông.

Nguyễn Chí Khả nói, “Tôi có cảm tưởng như những lúc đọc thơ Quang
Dũng, ông được sống lại, đắm mình trong không gian Sơn tây của
ông. Hay, những lời thơ kia đã mang ông trở lại quê nhà chỉ còn trong
ký ức...”

5

Vẫn theo nhà báo Nguyễn Chí Khả thì, họ Phan thường đọc thơ vào
những lúc rảnh rỗi, hoặc cần nghỉ xả hơi sau nhiều giờ làm việc căng
thẳng, “Nhưng, nếu lúc ông đọc thơ mà bên ngoài trời đang mưa thì
theo tôi, không còn một khung cảnh nào hợp hơn, thích thú hơn đối
với người nghe. Những lúc đó chỉ còn ông với bài thơ. Không còn
người nghe. Không còn điều gì khác...”

Tôi không biết sau khi Nguyễn Chí Khả tình nguyện ra Sư Ðoàn 2,
đóng ở Ðà Nẵng để được gần gia đình, anh có còn thì giờ viết “tạp ghi”
cho họ Phan nữa hay không? Tôi chỉ nhớ, anh có một thời gian khá dài
là quân số của Cục Tâm Lý Chiến.

Thoạt đầu, Nguyễn Chí Khả phục vụ tại phòng Ðiện Ảnh và Truyền
Hình Quân Ðội, trong vai trò tương đương với một đạo diễn quân đội.
Tới khi xin thuyên chuyển qua phòng Thông Tin Báo Chí (gọi tắt là
phòng Báo Chí,) anh trở thành một phóng viên chiến trường thuộc loại
“mũi nhọn.” Hiểu theo nghĩa anh rất xông xáo và nhạy bén.

Vì phóng viên chạy ngoài của nhật báo Tiền Tuyến rất ít, chỉ đủ cho
những sự kiện quan trọng trong phạm vi đô thành Saigon. Nên phần
tin tức, phóng sự thuộc 4 vùng chiến thuật, báo Tiền Tuyến trông cậy
vào lực lượng phóng viên chiến trường, của phòng Báo Chí.

Trước khi có nhật báo Tiền Tuyến, các phóng viên chiến trường đi
công tác về, phải viết bài cho một trong hai tờ báo của quân dội là
bán nguyệt san Chiến Sĩ Cộng Hòa, hoặc nguyệt san Tiền Phong.
Nhưng từ khi có Tiền Tuyến, họ được lệnh nộp bài báo Tiền Tuyến
trước nhất vì yếu tố thời gian tính.

Thoạt đầu những phóng sự, bút ký hoặc những tiết mục liên quan tới
quân đội gói gọn trong một phụ trang, gọi là “Trang Quân Ðội” xuất
hiện hàng ngày, trên Tiền Tuyến. Sau đó, do cái nhìn hay do nhu cầu
đổi mới (?)của chủ bút Phan Lạc Phúc (hoặc do lệnh từ đâu, tôi không
biết), “Trang Quân Ðội” được hủy bỏ. Phóng sự, ký sự của các phóng
viên chiến trường thuộc phòngBáo Chí, cùng tất cả những tin tức liên
quan tới chiến sự được “hòa lẫn” cùng những bài vở khác của tờ Tiền
Tuyến. Nó không còn là những ốc đảo giữ biển Tiền Tuyến nữa.

Tùy theo mức độ quan trọng hay “ăn khách” mà phóng sự, ký sự
chiến trường được “đi” trang nhất hay vào trang 3.

Và, Nguyễn Chí Khả cũng lại là người có nhiều phóng sự chiến trường
được ký giả Lô Răng chọn đưa ra trang ngoài, hơn bất cứ một phóng
viên nào khác.

Tuy không có nhiều cơ hội tiếp xúc với đồng nghiệp, những người làm
nhật báo cùng thời với mình, nhưng họ Phan được nhiều đồng nghiệp
với ông, nể trọng.

6

Họ nể trọng họ Phan xuyên qua những chuyến công du nước ngoài.
Ðó là những lần ông có chân trong phái đoàn báo chí, đại diện làng
báo miền Nam Việt Nam, viếng thăm hay, tham dự những buổi họp
báo chung, sau những cuộc họp thượng đỉnh đây đó.

Trong những sinh hoạt như thế, họ Phan luôn là người nêu những câu
hỏi sâu sắc, chứng tỏ sự hiểu biết thấu đáo về những sự kiện lớn của
chính trường.

Một nhà báo từng đi chung với ký giả Lô Răng/Phan Lạc Phúc trong
những chuyến xuất ngoại cho rằng, sở dĩ họ Phan có được những câu
hỏi khiến người được hỏi phải ngạc nhiên, phải cân nhắc trước khi trả
lời, vì căn bản ông có một kiến thức sâu rộng, tích lũy từ những năm
tháng đọc và nghiên cứu sách vở ở nhiều lãnh vực khác nhaụ Ông
cũng lại là người có khả năng ngoại ngữ vững vàng, nên cập nhật
được một cách nhanh chóng và chính xác những diễn biến vừa mới
xảy ra, thông qua hai nguồn tài liệu Anh và Pháp ngữ.

Vẫn theo nhân vật vừa kể thì, Lô Răng/Phan Lạc Phúc (4) là một trong
những nhà báo đáng trân trọng của sinh hoạt làng báo miền Nam Việt
Nam, 20 năm.

Riêng tôi, tôi không biết nhật báo Tiền Tuyến nên cám ơn phần đóng
góp đáng kể của họ Phan? Hay, họ Phan nên cám ơn báo Tiền Tuyến?

Vì, nhờ nhật báo này, mà ông có cơ hội “lừng lững” bước vào nghề
báọ Ðể bây giờ, nhìn lại, như một kỷ niệm. Một kỷ niệm thân yêu và
cũng buồn bã, theo tôi.

Du Tử Lê

(23 tháng 2, 2010)

Chú thích:

1.Theo tổ chức thời đó, cục Tâm lý chiến (thuộc Tổng cục Chiến tranh chính trị,) có

nhiều khối. Trong số đó, có Khối Kỹ Thuật. Khối Kỹ Thuật gồm nhiều phòng. Như
phòng Thông tin báo chí, phòng Điện ảnh và Truyền hình Quân đội, Đài phát Quân
đội, và Nhật báo Tiền Tuyến… Khi ấy, Thiếu tá Lê Đình Thạch, bút hiệu Thạch Lê, là
Trưởng khối Kỹ thuật. Vì thế, ông được giao trách nhiệm làm chủ nhiệm đầu tiên của
báo này.

2. Nhà thơ Hà Thượng Nhân sinh năm 1920 tại làng Hà Thượng, huyện Hậu Lộc, tỉnh
Thanh Hoá. Vì lòng yêu nơi chốn ra đời nên ông đã chọn cho mình bút hiệu Hà
Thượng Nhân. Ngoài bút hiệu này, ông còn bút hiệu thứ hai, Hoàng Trinh, dùng cho
những bài thơ tình. Trước khi bị động viên vào quân đội, ông từng là giáo sư của
một số trường trung học tại Saigòn. Ông cũng có thời gian giữ chức vụ Giám đốc đài
phát thanh Quốc Gia. Sau biến cố 30 tháng 4-1975, ông bị tù cải tạo tới năm 1979

7

mới được thả. Sau đó, ông cùng gia đình định cư tại Mỹ. Nhà thơ Hà Thượng Nhân
hiện cư ngụ tại thành phố San Jose, miền bắc tiểu bang Ca Li.
3. Nhà thơ Hoàng Anh Tuấn sinh ngày 7 tháng 5 năm 1932, du học ngành điện ảnh
tại Pháp. Khởi viết từ những năm đầu thập niên 1950. Ngoài thơ, họ Hoàng còn cộng
tác với nhiều nhật báo, tuần báo ở Saigòn trong nhiều vai trò khác nhau. Về lãnh
vực điện ảnh, trước tháng 4-1975, Hoàng Anh Tuấn đạo diễn khá nhiều phim. Trong
số này, cuốn phim “Xa lộ không đèn” được nhiều người biết đến nhất. Sau thời gian
đi tù vì bị khép tội hoạt động chính trị chống nhà nước CSVN, ông cùng gia đình định
cư tại Hoa Kỳ năm 1981. Đầu năm 2006, một số thân hữu đã xuất bản thi phẩm
“Yêu em Hà Nội và những bài thơ khác” của ông. Nhà thơ Hoàng Anh Tuấn từ trần
ngày 1 tháng 9 năm 2006, tại San Jose. Được biết, nhà văn Thu Thuyền, là ái nữ
của ông.
4. Theo tiểu sử được ghi nhận bởi trang mạng bách khoa toàn thư mở Wikipedia thì
nhà báo Phan lạc Phúc sinh năm 1928 tại làng Hữu Bằng, huyện Thạch Thất, phủ
Quốc Oai, tỉnh Sơn Tây. Cựu sĩ quan Quân Lực Việt Nam Cộng Hòa. Bị tù cải tạo
cộng sản từ 1975 đến 1985, ông định cư tại Sydney, Australia từ năm 1991. Ngoài
bút hiệu Lô Răng, ông còn các bút hiệu khác như: Thiên Khải, Tường Huân, Huy
Quân, Thiên Chương,...
Ông có hai tác phẩm được xuất bản trong vòng 10 năm qua là: “Bạn Bè Gần Xa”,
bút ký, Văn Nghệ, Hoa Kỳ, Xb năm 2000. (Tái bản tại Úc Châu năm 2001.) Và
“Tuyển Tập Tạp Ghi”, Văn Nghệ, Hoa Kỳ (Xb năm 2003).

Nguồn: http://www.dutule.com/D_1-2_2-105_4-3219/nhat-bao-tien-tuyen-va-ky-gia-
lo-rang-phan-lac-phuc.html

www.vietnamvanhien.net

8

THI VĂN TAO ĐÀN NGÀY XƯA

Kỷ Niệm ‘Tao Đàn’

Phan Lạc Phúc

Đầu năm 1956 tôi từ biệt nghề “chiến binh lội ruộng” về Phòng 5 bộ Tổng tham mưu làm
sĩ quan thông tin báo chí. Lúc bấy giờ tôi chưa có vợ con gì, khoác cái ba lô lên lưng là có
thể đi cùng trời cuối đất.
Về Sài Gòn chưa biết ở đâu, tôi sáp vô ở với bạn cũ Thanh Nam ở ngõ Nancy (đường
Phan Văn Trị). Tôi và Thanh Nam chơi với nhau từ khi tôi từ ngoài khu về Hà Nội ăn dầm
nằm dề trên căn gác phố hàng Bông nhà Nguyễn Thiệu Giang, tập tọng làm văn nghệ văn
gừng dưới sự hướng dẫn của đàn anh Đinh Hùng. Trong nhóm chúng tôi ngày ấy ngoài
Thanh Nam, Nguyễn Thiệu Giang còn có Nguyễn Minh Lang, Phan Nghị, Huy Quang Vũ
Đức Vinh, những người Thanh Nam nhắc đến trong Bài hành tuổi 40 vài chục năm sau:

... Bạn cũ hãy nương theo rét lạnh
Về đây cùng nhập một cơn say
Chí lớn chia nhau đầy gác nhỏ

Bụi hồng chưa khiến tóc xanh phai
Dăm bảy lòng sông ôm biển cả
Coi đời dưới mắt nhẹ không ai
Cơn mê nhập cuộc sầu chưa bén
Thân thế chưa đau cát bụi này…

Hồ Điệp

-1-

Sau hiệp định Genève 1954, nhóm chúng tôi tan tác kẻ đi người ở. Theo anh Đinh Hùng
vào Nam có Vũ Đức Vinh, Phan Nghị và tôi; Thanh Nam đã vào Saì Gòn trước, 1953. Ở lại
có Nguyễn Minh Lang, Nguyễn Thiệu Giang. Bấy giờ (1956) tôi ở với Thanh Nam, gặp lại
anh Đinh Hùng và có thêm những người bạn mới.
Ở cùng nhà ngõ Nancy lúc bấy giờ có nhà thơ Thái Thủy (tác giả Lá thư gửi mẹ), kịch sĩ,
kiêm “ngâm” sĩ và vũ sư (múa Trấn thủ lưu đồn) Hoàng Thư, nhà báo Vũ Quang Ninh,
quản đốc đài phát thanh Quân Đội. Một lũ “xê li bạt” ở với nhau, không có đàn bà, không
có trẻ con, ăn uống tùy tiện, tối đến sải chiếu ra, chăng màn ngủ, mỗi anh một góc, không
phiền ai. Nhà này trước đây còn có văn sĩ Tạ quang Khôi (xước danh Tạ ống khói) nhưng
ít lâu nay ông “Ống khói” tạm biệt nơi này vô Đại học sư phạm rồi.
Nhà này phải để sàn rộng rãi là nó có lý do của nó. Ông Hoàng Thư thỉnh thoảng tập múa
Trấn thủ lưu đồn nên phải có chỗ cho “vũ sư” tập dượt. Vũ sư mặc quần đùi, thân thể
hom hem nhưng múa rất hăng, vừa múa vừa hát “Trấn thủ ấy mấy lưu đồn. Ngày thì
canh điếm ấy tối dồn là việc quan, chém tre mà đẵn gỗ trên ngàn…”
Nhà một lũ độc thân nên anh em dễ dàng hội họp, gặp nhau “phùng trường tác hí”. Sải
chiếu ra, ăn nhậu dài dài. Hay đến đây là đàn anh Đinh Hùng có khả năng đặc biệt vừa
nằm vừa viết văn chương Tao Đàn mà chữ nghĩa vẫn rồng bay phượng múa. Có ông Vũ
Khắc Khoan gõ muỗng vào ly mà “Hồ trường, hồ trường, ta biết rót về đâu”. Có ông Mai
Thảo với ông Phạm Đình Chương rượu uống tì tì, càng uống mặt càng tái đi. Có ông Anh
Ngọc say ngất ngư mà vẫn hát “Anh đến thăm em một chiều mưa”. Có ông Tạ Tỵ ngày
Tết chạy sang, sải chiếu ra, rút bất.

Thái Thanh

Văn nghệ sĩ đến đây nhiều như thế nên người ta bảo ngõ này là ngõ “văn nghệ”, khu này
cũng có khá đông anh em ta cư ngụ. Từ chợ Nancy quẹo vô ngõ Phan Văn Trị là nhà của
nhà văn, nhà thơ kiêm “sáo sĩ” Tô Kiều Ngân. Đi thêm dăm chục bước chân là nhà Thanh
Nam. Trước cửa nhà Thanh Nam là nhà Tạ Tỵ họa sĩ, văn, thi sĩ. Ngay cạnh nhà Thanh
Nam là nhà ban Hợp ca Hạc Thành của anh em nhạc sĩ Nhật Bằng, Nhật Phượng, Thể
Tần, Hồng Hảo. Xế bên kia một chút là nhà của ký gỉa lão thành Thượng Sĩ, nhà phê bình,
điểm sách trên tờ Tin Mới của Hà Nội năm xưa, (nhà văn nữ Sài Gòn cô nương xuất hiện
trên làng báo hải ngoại mấy năm gần đây là con gái anh Thượng Sĩ).
Năm ấy (1956) là thời kỳ cực thịnh của ban Tao Đàn phù hợp với giai đoạn khởi đầu của
nền Đệ Nhất Cộng Hòa khi miền Nam Việt Nam vừa có một thể chế mới, một tương lai
mới. Pháp đã rút hết về nước. Trên phương diện truyền thanh, các đài của Pháp như
Pháp Á, Con Nhạn (Hirondelle) nhất loạt đóng cửa; đài quốc gia (lúc bấy giờ chưa có TV)
cũng như các chương trình phá t thanh có bổn phận phải “lớn lên” cho kịp với tình hình.
Ban Tao Đàn ngoài trách nhiệm đã được minh thị “tiếng nói của thơ, văn miền Tự Do”
còn tiềm ẩn một nghĩa vụ “đem theo văn hóa của một triệu người miền Bắc vừa định cư
ở miền Nam.” Thơ, văn Tao Đàn phần đông là văn hóa Bắc Hà, là những làn điệu của văn
minh sông Hồng, sông Mã giao duyên cùng văn minh Hương Giang và Cửu Long Giang.
Bao nhiêu năm đã trôi qua, bây giờ từ vĩ tuyến 17 trở vào trong, chúng ta có một lối
ngâm thơ đã trở thành phổ biến: ngâm thơ Tao Đàn. Nó xuất hiện thường xuyên trong
cải lương miền Nam hay bài chòi miền Trung. Nó là cái còn lại, là dấu ấn của văn nghệ sĩ
đã đưa Tao Đàn vào đời sống văn hóa.
Người khai sinh và điều khiển chương trình Tao Đàn, như cả nước đều biết là thi sĩ Đinh
Hùng. Năm 1956 tôi ở nhà Thanh Nam, nơi anh Đinh Hùng thường tới viết bài, các cộng

-2-

sự thân thiết nhất của anh đều ở quanh đây nên có thể nói nơi đây là “đại bản doanh”
của chương trình Tao Đàn.

Chương trình Tao Đàn có thể chia ra làm 3 bộ phận. Bộ phận quan trọng nhất là ban biên
tập và diễn đọc gồm Đinh Hùng, Thanh Nam, Thái Thủy; vài năm sau có Huy Quang Vũ
Đức Vinh từ Nha Trang vào cộng tác. Bộ phận thứ hai là ban ca ngâm gồm những tài tử
nam, nữ trình diễn thường xuyên hay tùy hứng. Người “đa năng” nhất trong ban Tao
Đàn là Tô Kiều Ngân. Anh vừa là tài tử diễn ngâm, vừa biên tập, vừa trong ban nhạc.
Tiếng sáo Tô kiều Ngân réo rắt thường được coi là “indicatif” của Tao Đàn, hợp cùng
tiếng đàn thập lục trầm bổng của Bửu Lộc, tiếng piano trầm ấm trước của Ngọc Bích, sau
của Phạm đình Chương.
Về giọng ngâm nam ngoài họ Tô, còn có Hoàng Thư; một thời giọng ngâm Thanh Hùng
cũng có góp tiếng trên đài. Tô Kiều Ngân tuy giọng không khoẻ nhưng anh là người
ngâm “khéo” nhất, ngâm giọng Bắc, giọng Trung đều nhuyễn. Hoàng Thư có chất giọng
say sưa, mạnh mẽ, được đời nhớ mãi trong Bài ca ngư phủ của Vũ Hoàng Chương. Thanh
Hùng với giọng thổ pha kim, xuất sắc trong những tác phẩm bi hùng. Có những giọng
ngâm không có mặt lâu năm trên đài nhưng vẫn được đời ghi nhớ như Quách Đàm trong
những bài lục bát hay Thiếu Lang trong Hồ Trường của Nguyễn Bá Trác.
Về giọng ngâm nữ lúc khởi đầu phải nhắc tới cái ngọt ngào của Giáng Hương, nhưng các
tay sành điệu đều không thể nào quên giọng ngâm đổ hột(*) đặc sắc của bà Đàm Mộng
Hoàn, một danh tiếng vang lừng tại Khâm Thiên tiền chiến trong Tỳ Bà Hành.
Giọng ngâm nữ nhiều năm làm thổn thức trái tim thính giả là Hồ Điệp trong những bài
thơ nức nở TTKH. Về sau, có một giọng nữ như sương như khói làm khởi sắc những vần
ca dao dân tộc và những bài ca huyền sử. Đó là giọng ngâm Hoàng Oanh.
Sang đến thập niên ’60 (thế kỷ trước), sức truyền lan của Tao Đàn có sút giảm đi. Thi ca
miền Nam Tự Do với một thẩm mỹ mới, một thẩm mỹ chênh vênh (esthétique de choc)
đã ngự trị thi đàn. Thơ có vần đang chuyển sang không vần của thơ Tự Do. Người ta ưa
đọc thơ hơn là ngâm thơ. Nhưng đó lại là một vấn đề khác. Mỗi thời điểm có vấn đề riêng
của nó.
Ngày xưa đàn anh Đinh Hùng có nói: “Mỗi một người bạn là một phần đời sống của
mình”. Thoạt đầu, tôi nghĩ là đàn anh “bốc” đàn anh phán vậy thôi. Nhưng càng già càng
thấy đàn anh nói đúng.

-3-

Bây giờ nói về thời gian sống ở ngõ Nancy còn lại những ai? Đinh Hùng, Thanh Nam,
Thượng Sĩ, Hoàng Thư, Phạm Đình Chương, Vũ Khắc Khoan, Mai Thảo, Nhật Bằng, Tạ Tỵ,
Phan Nghị… đều bỏ chúng ta mà đi rồi. Người gần nhất “lên đường” là Huy Quang Vũ
Đức Vinh. Khi nghe tin Vũ Đức Vinh ngắc ngoải, hai ông còn lại ngày xưa hồi ở nhà
Thanh Nam là Vũ Quang Ninh và Thái Thủy vội bay sang Seattle thăm bạn, tới nơi thấy
bạn mình đã hôn mê nhưng khi nghe: “Vũ Quang Ninh, Thái Thủy sang thăm ông đây”,
người hấp hối bỗng chảy hai hàng nước mắt. Vũ Đức Vinh người bạn thường gọi tôi “bạn
cũ trên 50 năm” đã từ biệt chúng ta như thế.
Bây giờ còn có người mà kể lại (chuyện Tao Đàn); mai đây không biết còn kể lại với ai?

Hồng Vân

Chuyển Đến: Trần Ngọc – Ngày 10/5/2022
www.vietnamvanhien.org

-4-

Con Đường Bè Bạn

(bút ký của Phan Lạc Phúc)

Tô Thùy Yên tên thật là Đinh Thành Tiên, sinh năm 1938 tại Gia Định. Sinh viên

Đại học Sài Gòn, ban văn chương Pháp. Nhập ngũ cuối 1963, sĩ quan ngành

Chiến Tranh Chính Trị cho đến 30.04.1975. Bị tập trung cải tạo hơn 10 năm. Sau

đó bị bắt hai lần nữa. Tổng cộng gần 13 năm tù. Cuối 1993, qua Hoa Kỳ, định cư

tại Minnesota. Làm thơ, viết văn, dịch sách, hoạt đông báo chí, xuất bản ...

(trích từ Tuyển Tập Thơ Tô Thùy Yên)

....
Tô thùy Yên 7 tháng liền trong kiên giam tâm sự
với đàn muỗi râm ran, con thằn lằn uể oải, lũ dán
hôi tanh, con nhện vô tư và bức tường câm nín:
Ta khắc khoải chờ nghe
Những tiếng động của người
Tiếng động nào bất kể
Đột phá những trùng vây điếc đặc muỗi râm ran
…

Ta nhìn theo
Mấy con thằn lằn uể oải
Lũ dán lào xào
Con nhện bỏ trống lưới giăng …

Ta nhìn lên những giòng chữ trên tường
Viết bằng gạch, bằng than và hình như bằng cả máu …
Các bạn tù Thanh Chương đọc thơ Tô Thùy Yên, Hà Thượng Nhân vanh
vách. Như vậy là 7, 8 năm nay tôi chưa gặp lại các bạn mà chỉ gặp “tiếng nói”
của các bạn. Tôi không có duyên gặp bạn trong tù. Có lúc năm 1979, 1980 ở
trại Tân Lập (Vĩnh Phú) tôi ở K1, Thanh Tâm Tuyền ở K2, không gian chỉ
cách nhau vài cây số mà không gặp được nhau bao giờ. Có lúc bà cụ thân sinh
TTT từ trong Nam lặn lội ra thăm – bạn còn nhờ người đem sang cho tôi ít
thuốc lào và một bài thơ tặng PLP. Nhà thơ Tự Do chủ lực của Sáng Tạo lại
làm chyện lạ cho tôi một bài thất ngôn, bát cú. Tôi giữ bài thơ này như một kỷ
niệm riêng. Bạn tôi lúc đó làm ở đội chăn nuôi, hằng ngày phải lên đồi gánh lá
sắn về băm ra nuôi cá trắm. Đi làm qua khu ao cá xa xa, tôi có lúc nhớ bạn
quá đã hú lên một tiếng để xem may ra có tiếng trả lời – Nhưng tiếng hú của

1

tôi tan vào thinh không; cán bộ quản giáo nhìn tôi trừng mắt … Bạn tôi lúc đó
chắc đang bận “bầm nát ân tình đều nhịp dao” (thơ Thanh Tâm Tuyền).

Nghe thơ các bạn, tôi vừa buồn vừa vui. Buồn là không có bạn tâm tình ở bên.
Vui là chưa gặp nhưng thơ như thế chắc các bạn tôi còn khỏe ít ra về mặt tinh
thần. Vui hơn nữa là nghiệp làm thơ của các bạn ở trong tình trạng “luyện
ngục” như vậy mà thơ vẫn được tôn vinh. Thơ làm ra là để đọc, để cảm thong,
để chuyển tải … Thơ không ai đọc, không ai nghe, không ai hiểu … thì chẳng
bao lâu nó sẽ “chết trong long mộ tối”. Cho đến lúc ấy (1983) theo tôi hai bạn
Tô Thùy Yên, Hà Thượng Nhân làm thơ bao nhiêu năm nay, thơ bao nhiêu
người thuộc … mà các bạn chưa từng xuất bản một tập thơ nào. Như vậy là
các bạn không in thơ lên giấy trắng, mực đen mà in vào tâm hồn mọi người.
Không phải người làm thơ nào cũng được “tuyên dương” như thế. Hôm ấy có
bài Mùa Hạn của Tô Thùy Yên rung động toàn thể an hem. Bài thơ như một
bản “đại cáo” của lưu đày tù tội. Mùa hạn không riêng cho nông dân – mà
mùa hạn của kiếp người.

Nơi đây khô hạn thực phẩm, khô hạn tình thương. “Lịch sử lên cơn dữ lạ
thường” khiến cho “máu bung từ mỗi lỗ chân lông, cái chết tru rân giờ nguyệt
tận”. Thiên nhiên cũng úa vàng khắc khổ - cây đa già râu tóc, trụi lá trơ cành
cây cỏ lụi tàn, bậc hiền nhân quyên sinh ngoài động đá. Ngày tận thế đã điểm
rồi chăng? Nhưng không – theo cái lẽ biến dịch thông thường – hay là theo cái
vòng chu chuyển “nước đi ra biển lại mưa về nguồn” nên một ngày kia có cơn
mưa tái tạo. Mưa rơi như một sự hồi sinh, mưa gột rửa đau thương, mưa làm
mọc lên những nhành non lá mới, mưa là nguồn suối yêu thương chảy từ đầu
non tới biển.

Mưa ôm choàng đất khóc thương mong
Mưa báo tin vui chạy khắp đồng
Mưa đuổi bắt gào reo hớn hở
Mưa mừng trẩy hội nước trăm sông …
Ông lão mù lòa ra trước hiên
Nghe mưa cũng ngước mắt nhìn lên
Má nhăn bỗng sáng hai hàng lệ
Ông hiểu ra rồi lẽ biến thiên

Người làm thơ lưu đày được lịch sử tha, một sớm trở về quê cũ. Đây là giấc
mơ của người tù biệt xứ hay là câu chuyện sẽ phải xảy ra. Chưa biết được
nhưng ít khi đọc xong một bài thơ mà tâm hồn con người được an ủi vỗ về
như thế, được nhuần thấm một sự yêu thương đậm đà như thế:

Nhóm lên bếp lửa đêm trừ tịch

2

Hát với nhau vài điệu hát vui
Nâng chén uống mừng ta sống sót
Chợt nghe nồng lệ tự đâu rơi

Lòng ta nay vẫn lòng ta trước
Vẫn chảy về con nước thủa nào
Sợi tóc mai kia dù có rụng
Ba sinh còn để nhớ cho nhau

Đất trời không có chi còn mất
Ta bước ra thân đón tuổi già
Trước mắt ta còn trăm thứ việc
Sửa nhà, chăm sóc lại vườn hoa

Những ai hôm trước từng gây tội
Hãy lắng tâm tha lấy lỗi mình
Tự tại, thời gian chôn chính nó
Đời lên lại mãi tựa bình minh

Sẽ lo chẳng những cho người sống
Lo cả cho người khuất mặt kia
Quen lạ bạn thù chung giấc ngủ
Chung lời thương tiếc khóc trên bia …

Người tù trở về, sau khi đối mặt với sự khắc nghiệt của thiên nhiên, sự tàn bạo
của con người đã nhận ra rằng, giòng chảy chính của cuộc đời, sự cứu rỗi của
con người chính là sự yêu thương không phải là thù hận – Bình minh của cuộc
sống là ở đó. Tìm ra được điều này, không phải nhờ vào tài năng của Tô Thùy
Yên mà chính nhờ vào tâm hồn lớn lao (grandeur d’âme) của tác giả. Đây là
bản hùng văn của một cuộc đổi đời.
Nhưng trong cuộc đọc thơ hôm ấy, nhiều người trong đó có tôi không được
hoàn toàn thỏa mãn. Bài thơ quá dài, quá hay mà anh em Thanh Chương
không ai thuộc được hết. Người nhớ đoạn này, người nhớ đoạn kia. Bài thơ đó
đi theo tôi hoài như một tấu khúc còn dang dở (Symphonie inachevée).
Dạo đầu năm 85 được về, trên con đường bè bạn tôi có lúc đã định rẽ vô thăm
nhà bạn Tô Thùy Yên. Từ Hóc Môn lên, qua chợ Gò Vấp tới một cái cầu có
ống dẫn nước lớn đen to nằm dài trên đó giống như một con rồng đất rồi tới
một ngã ba có những viên sỏi đỏ sậm của đá ong khô, đó là lối vào nhà Tô
Thùy Yên. Từ thập niên 60 tôi đã nhiều lần đến đây bù khú với bạn. Nhưng
bây giờ về, đến thăm cảnh cũ người xưa, thấy lạ. Những bụi cúc tần xanh tốt
dẫn lối hai bên đường, đôi khi có những sợi tơ hồng vàng óng, vương vất bên
trên … không còn nữa. Nhà cũ của Tô Thùy Yên có cây vú sữa lớn. Khu gia

3

viên nằm trong vùng cây lá thâm u … bây giờ không thấy cây vú sữa đâu. Bất
giác tôi nhớ Nguyễn Gia Thiều “Phong trần đến cả sơn khê, Tang thương đến
cả hoa kia cỏ này”. Tôi ngần ngại trước sự đổi thay nên đã tới nhà mà không
vào. Tôi biết bạn tôi chưa được về. Mình vô nhà hỏi thăm, có khi lại làm cho
gia đình bạn thêm nghĩ ngợi lo lắng cho người vắng mặt.

Nhưng đến hồi cuối năm 85, người làm thơ biệt xứ Tô Thùy Yên được về -
Lúc ấy trời đã sang thu thì phải. Bố con tôi đã phải mặc áo ấm trên con đường
tỉnh lộ sào xạc heo may. Khi tôi đi cải tạo con gái út tôi mới có 5 tuổi. Khi tôi
về nó đã 15 tuổi bắt đầu thiếu nữ. Các anh chị nó “vượt biên” hết cả chỉ còn
nó ở lại với “mẹ cháu” đợi tôi. Khi tôi về, nó theo tôi đi chơi tha thẩn. Ở Hóc
Môn nó không có bao nhiêu bạn. Nó theo tôi lên Sài Gòn chơi với Tr. T con
gái Thanh Tâm Tuyền, hay “đi chợ” với chị Ch. Con gái bác Hà Thượng
Nhân. Thôi thì bố chơi với bố, con chơi với con cũng là phải đạo. Chưa được
gặp nhưng con tôi nó muốn gần chị G. con gái đầu của Tô Thùy Yên, học thật
giỏi. Trong một xã hội xã hội chủ nghĩa (không có giai cấp) nhưng khi thi vào
Đại Học có 15 thứ hạng. Ưu tiên hạng 1, 2, 3 thuộc gia đình cách mạng hay
“chính sách” thì thi ba bài từ 7 điểm trở lên đã được “chiếu cố” vô Đại Học
rồi. Con cái “ngụy quân” như con chúng tôi đứng hạng thứ 14 áp chót (hạng
chót là gia đình phản động, phản cách mạng). Khi bố đi tù cải tạo về rồi thì lại
lên được một hạng, hạng 13. Con cái ngụy quân muốn vô Đại Học phải đạt 21
điểm, gấp 3 số điểm gia đình chính sách thì mới vô Đại Học được. G. con gái
đầu ông bà Tô Thùy Yên thừa điểm vào Y Khoa. MT con tôi, Tr.T con Thanh
Tâm Tuyền và H. con trai Tô Thùy Yên chúng nó cùng học lớp 10. Mấy đứa
nhỏ chắc đều suy nghĩ: Ở đây nếu muốn sống cho ra sống thì chỉ còn có cách
làm như chị G.

Hơn 10 năm gặp lại bạn … thấy bạn già đi (tất nhiên rồi) mà chắc bạn thấy tôi
cũng vậy. Hình như bạn có khuyết một vài cái răng thì phải, cái cười hơi trống
vắng. Nhưng khóe mắt vẫn còn nồng ấm và bắt tay thật chặt. Tôi nói “đây là
khách cũ … đến xem bạn làm được bao nhiêu việc rồi?” (Trước mắt ta còn
trăm thứ việc, sửa nhà chăm sóc lại vườn hoa). Tô Thùy Yên cười cười mà nói
“Hãy cứ từ từ nhưng mà bây giờ thì phải làm ngay việc này”. Anh chỉ tay vào
một cuốn sách dày trước mặt. Tưởng bạn dịch sách (nhớ ngày xưa bạn có dịch
thật kỹ cuốn Phận người (La condition humaine của André Malraux) nhưng
khi tôi cầm sách lên xem thì đó lại là một cuốn sách Y khoa bằng tiếng Pháp.
Anh nói mình về vừa đúng lúc. Phải giúp con nhỏ G … cho nó kịp học hỏi và
nghiên cứu”.

Tôi có nói với bạn về bài thơ Mùa Hạn mà tôi không có đủ. Nhưng anh nói
rằng bản thân anh cũng không nhớ hết. Con đồng đã thăng rồi đâu còn nhớ

4

những gì mình đã nói ra. Nhưng bữa ấy Tô Thùy Yên đưa tôi đọc bài Ta về -
bài thơ vừa mới làm xong khi thi sĩ lưu đày vừa trở về nguyên quán:

Ta về cúi mái đầu sương điểm
Nghe nặng từ tâm lượng đất trời
Cám ơn hoa đã vì ta nở
Thế giới vui từ mỗi lẻ loi

Ta về như lá rơi về cội
Bếp lửa nhân quần ấm tối nay
Chút rượu hồng đây xin rưới xuống
Giải oan cho cuộc biển dâu này …

Thật ra tôi đọc thơ Tô Thùy Yên đã lâu. Giữa thập niên 50 khi Sáng Tạo bộ cũ
ra đời với những bài Cánh đồng, con ngựa chuyến tàu hay Thân Phận của Thi
Sĩ. Lúc ấy ảnh hưởng của văn học Pháp đối với miền Nam còn nồng đậm. Đây
là thời buổi của Buồn nôn (La nausée – J.P.Sartre) của Kẻ lạ (L’Etranger – A.
Camus) hay Phận người (La condition humaine – André Malraux). Sự hiểu
biết của tôi về văn học Pháp rất là hạn chế nhưng tôi có cảm tưởng rằng thời
kỳ thập niên 50, 60 là thời kỳ xâm lăng của triết học vào văn học. Những đặc
trưng thường thấy của thơ, của tiểu thuyết, của truyện ngắn đã bị xóa nhòa đi.
Thay vào đó là những vấn nạn triết học hay những thắc mắc siêu hình. Để làm
gì? đi đến đâu? tự do hay không tự do – phi lý hay hữu lý? Sống và nghĩ như
thế nào cho phải? Người ta không đi tìm những nguyên nhân gần gũi mà đi
tìm những căn do đầu tiên và cuối cùng của sự vật. Tô Thùy Yên là một người
đọc sách chuyên cần. Cái ý thức trong sáng của tinh thần nhị nguyên đã phóng
ra những cái nhìn chinh phục. Con ngựa (trong Cánh đồng, con ngựa, chuyến
tàu) phải chăng là một cố gắng nhằm đo đạc ngoại giới.

Có đọc được thánh thư
Linh hồn tôi vẫn vậy
Tôi vẫn không thể lạy
Dù đứng trước hư vô
Đầu tôi cứng và trơn
Thượng Đế làm sao ngự
Tôi đành trốn chủ nợ
Định mệnh đòi linh hồn
Thượng Đế điềm nhiên lạ
Tôi đánh liều cười khan. (Thân phận thi sĩ)

Bài thơ mang giọng thách thức của Nietzche – đăng quang cho một cái ta
Kiêu hãnh. Đây là thời kỳ Tô Thùy yên muốn trở nên một thứ “Vương tôn

5

miền trí tuệ”. Tôi đã cảm phục, đôi khi sợ hãi những bài thơ ấy – nhưng thành
thật mà nói tôi không yêu chúng. Sự cảm nghiệm một bài thơ, theo tôi, nó tùy
thuộc vào tâm cảnh của từng người. Tôi là một anh học trò nhà quê ra tỉnh,
tâm hồn còn vương vấn với lũy tre xanh, đình chùa, miếu mạo, căn nhà tổ, họ
hàng làng nước, bờ mương, ao cá. Dù đã cố gắng lắm tôi vẫn không làm sao
hiểu được “Tha nhân là hỏa ngục” của J.P.Sartre. Tôi rất sợ mình là “khách
lạ” – và điều tôi ao ước là được đến gần, được làm thân, chia sẻ với mọi
người.
Cái “hội u minh” thời ấy là một phong trào. Hoàng tử bi thương hay nhà thơ
bị trù ếm (poète maudit) Đinh Hùng muốn đi khỏi cuộc đời này về miền
nguyên thủy: “Thèm ăn một chút hương man dại – và ngủ như loài muông thú
kia”. Vũ Hoàng Chương, bậc thi bá của làng thơ tiền chiến cũng bỏ thơ Say,
thơ Mây nêu lên một băn khoăn triết học:
Ta còn để lại gì không
Kìa non đá lở này sông cát bồi
Lang thang từ độ luân hồi
U minh nẻo trước xa xôi dặm về …

Tô Tùy Yên ngay từ thuở ban đầu đã nghiêng về những điều thầm lặng lớn,
mưu đồ đo đạc cả vô biên “ta về tắm lại going sông cũ, truy tầm mê mỏi lý sơ
nguyên – Tô Thùy Yên đã rất già khi còn trẻ. Già ở đây là già về tư tưởng, nên
trong thơ của anh người ta thấy thiếu vắng sự lãng mạn, không có những nỉ
non kể lể về một cuộc tình. Không có Kim Trọng, Thúy Kiều, cũng không có

Paul và Virginie.
Vào khoảng giữa thập niên 60 có một việc, nhỏ thôi nhưng đã làm thay đổi Tô
Thùy Yên. Anh bắt đầu đọc Đường Thi. Yên là một người ưa thích sự toàn
hảo (gout du parfait). Anh không bằng lòng với những bản dịch. Yên muốn
đọc thơ Đường bằng nguyên tác và Tô Thùy Yên học chữ Nho. “Học cho vui,
chơi vậy mà”. Xuống Gò Vấp, thấy Tô Thùy Yên viết chữ Nho rất đẹp. Và đột
nhiên tôi được đọc một số bài thơ mang phong cách nhất nguyên của Đông
Phương. Đọc thơ trước đây của Yên người ta thấy phảng phất St J.Perse –
hoặc Valery – bây giờ thấy Tô Thùy Yên “Quy khứ lai từ” như Đào Tiềm
quay về nơi bản trạch. Bài thơ không còn vẻ kiêu hãnh của một ý thức chinh
phục mà mang vẻ ngậm ngùi chấp nhận:

Tưởng tượng ta về nơi bản trạch
Bãi bùn trơ trẽn thủy triều lui
Con còng ẩn nhẫn bò quanh quẩn
Càng nhẹ tênh hênh cõi ngậm ngùi.

Tại sao lại có con còng ở đây? Con còng làm liên tưởng đến con dã tràng
ngoài bờ biển. “Dã tràng xe cát biển Đông – nhọc nhằn mà chẳng nên công

6

cán gì?” Phải chăng đã đến lúc Tô Thùy Yên nhận ra sự hạn chế của kiếp
người, có những miền “bất khả tri” mà trí lự con người chưa với tới được. Về
nơi bản trạch đối với Tô Thùy Yên có nhiều ý nghĩa. Cái nhà của Yên ở Gò
Vấp là nhà từ đường bao nhiêu đời ở đấy? Cái nhà không đơn thuần là một
“dụng cụ” để ở, mà nó là môt phần đời ta, là chính ta. “Cái nhà là nhà của ta –
ông cố ông sơ làm ra” nên cái nhà cũng như cái vườn, cái ngõ đều là sự tích
yêu thương, là những liên hệ mà ta không làm sao dứt bỏ được. Về nơi bản
trạch về nơi quê nhà (phải chăng le Royaume trong l’Exil et le Royaume mà
Camus mơ tưởng cũng nằm trong nghĩa đó) đã dạy ta một điều: cái mà ta
tưởng nó là cái không ta (le non moi) lại chính là ta. “Mình với ta tuy hai mà
một – Ta với mình tuy một mà hai”. Cái nhìn nhất nguyên nơi Tô Thùy yên đã
làm cho thơ anh từ đó về sau yêu thương hơn, thấm đượm hơn nhiều.
Nhưng có lẽ những năm tù cải tạo đã giúp chúng ta nhìn rõ cuộc đời hơn. “Ví
thử cuộc đời bằng phẳng cả” chúng ta chưa chắc nhận ra chuyện ấy. Những
chuyện nhỏ nhặt nhưng có giá trị rất cao. Không đi tù, không thường xuyên
đói khát chúng ta làm sao biết được hạt cơm nó quý như thế - không xa vắng
cửa nhà, chúng ta làm sao hiểu được cái thắm thiết trong vòng tay vợ, cái âu
yếm trong cái hôn con. Người tù lưu đày, ngày trở về cảm ơn trời đất, cảm ơn
vợ con, cảm ơn hoa, cảm ơn lá cỏ.

Ta nhìn lá cỏ long mê mẩn
Nghĩ tới đời ràn rụa thâm ân …

Tôi đi về nhà có mang theo “Ta về”. Tôi đọc thơ bạn cho nhà tôi nghe:

Ta về như tiếng kêu đồng vọng
Rau mác lên bờ đá trổ bong
Cho dẫu ngàn năm em vẫn đứng
Chờ anh như biển vẫn chờ sông
Ta gợi thời gian sau cánh cửa
Nỗi mừng ràn rụa mắt ai sâu
Ta nghe như máu ân tình chảy
Từ kiếp nào xưa tưởng lạc nhau
Ta về dẫu phải đi chân đất
Khắp thế gian này để gặp em
Đau khổ riêng gì nơi gió cát
Hè nhà, bụi chuối thức thâu đêm

Đọc đến đoạn này, nhìn lên thấy nhà tôi đã nhạt nhòa nước mắt.

Cuối năm 1990, ngày thứ sáu 13 tháng 10. Ngày xấu “đi chơi cũng thiệt lọ là
đi đâu”. Tôi quanh quẩn ở trong nhà. Chợt có tiếng xe Honda thắng xiết trước

7

chiếc cầu nhỏ, bắc qua con lạch vào căn nhà Hóc Môn của tôi. Nhìn ra thấy H.
con trai Tô Thùy yên đang hấp tấp dắt xe vào. Tôi chạy ra, thấy vẻ hốt hoảng
của H. nên vội hỏi “có chuyện gì vậy cháu? – “ Bố cháu vừa bị bắt rồi” – H.
thảng thốt nói tiếp: “Trước khi lên xe công an, bố cháu nói nhỏ: đi báo các bác
nên cháu vội chạy lên đây”. Nhà tôi bảo H. ở lại ăn cơm cái đã nhưng H. nhất
định ra về “Để cháu phải đi ngay cho kịp vài nơi nữa …”
Như vậy là Mùa Hạn – Ta về thơ Tô Thùy Yên – Tâm sự với Bạch Cư Dị thơ
Hà Thượng Nhân – Bài hát Tự Do – Trăng tù – thơ Thanh Tâm Tuyền, một
bài từ của bạn già người viết sử Lam Giang cùng với một số bài viết của tôi đã
được “phần thư” ngay chiều hôm đó. Lúc này Thanh Tâm Tuyền cũng như Hà
Thượng Nhân đã HO đi Mỹ. Bạn bè thân thiết gần đây chỉ còn Tô Thùy Yên.
Bây giờ bạn ta bị bắt rồi. Bao giờ bao giờ gặp bạn ta trở lại.
Phan Lạc Phúc

(Khởi Hành số 26 Tháng 12, 1998)

Nguồn: http://www.hocxa.com/VanHoc/ToThuyYen/_ToThuyYen_Index.php

www.vietnamvanhien.org

8

Nhớ Phạm Đình Chương

PHAN LẠC PHÚC

Nhạc sĩ Hoài Bắc Phạm Đình Chương ra đời tại Hà Nội ào năm
1929, trong một gia đình nghệ sĩ, học Trường Bưởi, tản cư
vào Thanh Hóa sau Toàn Quốc Kháng Chiến chống Pháp 1945.
Sáng tác nhạc trước tuổi 20, ông là tác giả những ca khúc
dân tộc như Tiếng Dân Chài, Ly Rượu Mừng, Hội Trùng Dương,
hay những sầu khúc nhạc phổ thơ như Nửa Hồn Thương Đau, Mắt
Biếc, Mộng Dưới Hoa, Người Đi Qua Đời Tôi ...

Tới Hoa Kỳ được ít năm, Phạm Đình Chương từ trần tại Quận
Cam, California vào ngày 13 tháng 7 năm Tân Mùi, nhằm ngày
22 tháng 8 năm 1991. Bài dưới đây của nhà bỉnh bút Phan Lạc
Phúc, hay Ký giả Lô Răng, một bạn học của nhạc sĩ từ Trường

Bưởi, được viết ngay sau khi có tin buồn.

Chuông điện thoại réo lên trong đêm khuya. Một cú phone
từ bên kia Thái Bình Dương, từ Mỹ báo tin: "Phạm Đình
Chương đã mất rồi, Hoài Bắc không còn nữa". Tôi đặt phone
xuống mà thấy đêm khuya thêm vắng lặng mênh mông. Ở cái
tuổi mình, trên 60, cái ranh giới tử sinh thật là mờ ảo, ở đấy
rồi đi đấy, còn đấy mà mất đấy. Thành ra ít lâu nay, tôi cứ
phải làm một con tính trừ thê thảm. Mấy năm trước mất
Thanh Nam, rồi Vũ Khắc Khoan, bây giờ Phạm Đình Chương - Hoài Bắc. Già thì
càng cần có bạn, mà bạn già thì càng ngày càng thưa thớt. Tôi đi cải tạo 10 năm,
rồi sống nín thở trên 6 năm, vừa mới lặn ngòi ngoi nước sang được đến đây thì
bạn đã đi vào tịch mịch. Bạn ta Phạm Đình Chương đã đi thật rồi, một người viết
ca khúc tầm cỡ của Việt Nam đã mất, ngôi sao bản mệnh của Ban Hợp Ca Thăng
Long đã tắt.

Tôi chơi với Phạm Đình Chương đã lâu, vào khoảng năm 1942 - 1943, hồi tụi tôi
vừa mới lớn lên. "Khi mới lớn tuổi mười lăm, mười bảy. Làm học trò mắt sáng với
môi tươi"(1). Tôi biết Chương trong ngày hội học sinh Trường Bưởi, trong những
buổi cắm trại ở chùa Trầm, chùa Thày, Tây Phương Hoàng Xá (2).

Ngày ấy, chúng tôi say mê hát "Quê nhà tôi chiều khi nắng êm đềm" (3), "Này
thanh niên ơi, đứng lên đáp lời sông núi" (4) và Chương đã là một tay đàn giọng
hát khá nổi của học sinh Hà Nội. Nhưng mà Chương có hai người anh nổi tiếng:
anh Phạm Đình Sĩ, một cây "kịch" và anh Phạm Đình Viêm, một cây "tenor".

1

Chương còn có một người chị trứ danh, chị Thái Hằng, hoa hậu "bất thành văn"
của suốt một miền Bạch Mai - Phố Huế. Còn người em út của Chương, Thái
Thanh thì lúc ấy Thái Thanh còn nhỏ, đang còn học tiểu học, còn là một nụ hoa.
Phải đợi đến thập niên '50, bông hoa Thái Thanh mới bắt đầu rực rỡ và tiếng hát
Thái Thanh mới được lên ngôi.

Hà Nội ngày ấy tuy được mệnh danh là Hà Thành hoa lệ hay là Hà Nội của ba
mươi sáu phố phường nhưng thực chất nó là tỉnh nhỏ - người ta biết nhau cả, trực
tiếp hay gián tiếp. Và tỉnh nhỏ nó còn có tục lệ riêng của nó. Thế hệ tiền bối ở Hà
Nội có tiêu chuẩn "phi cao đẳng bất thành phu phụ". Thời tụi tôi thì cái standard về
một đấng trượng phu nó nôm na và thực tiễn hơn: "Đẹp trai, học giỏi, con nhà
giàu". Phạm Đình Chương xét ra hội đủ những điều kiện ấy: Học trò Trường Bưởi,
người cao ráo sạch sẽ lại là cậu út trong một gia đình nổi tiếng. Lại còn đàn ngọt,
hát hay, còn là ca trưởng của học sinh trong những dịp hội hè, cắm trại. Trong con
mắt tôi, một anh học trò nhà quê ra tỉnh học, từ thời áo dài mũ trắng thì Phạm
Đình Chương tư cách quá.

Thời ấy, Nhật đã vào Đông Dương. Thế Chiến thứ hai đang hồi quyết liệt, bom Mỹ
dội xuống đùng đùng. Các thành phố phải "phòng thủ thụ động", các trường học
phải đi xa hoặc dời về miền quê. Đang học mà có còi báo động là nghỉ; học trò
kéo nhau ra các khu cây cối um tùm, hoặc bờ đầm, bờ sông tạm lánh. Đây là dịp
tốt cho một số công tử Hà Nội, trong đó có Chương, về thăm quê cho biết sự tình.
Về quê thì tiện cho tôi quá, tôi có nhiều trò: lội sông, câu cá, bắn chim. Hoặc là
sẵn xe đạp, tụi tôi rủ nhau đi cắm trại ở những thắng cảnh gần Hà Nội như chùa
Thày, chùa Tây Phương, động Hoàng Xá. Những thắng cảnh này đều nằm trong
vùng quê tôi (phủ Quốc Oai, tỉnh Sơn Tây) nên tôi thuộc nằm lòng. Đến chùa Tây
Phương thăm ông Phật nhịn ăn mà mặc, ông nhịn mặc mà ăn, ông Phật tai dài
đến gối. Đến động Hoàng Xá tôi biết nhũ đá nào kêu thanh, nhũ đán nào kêu đục,
bắn một phát súng cao su lên vòm đá là dơi bay tán loạn một vùng. Đến chùa
Thày (Sài Sơn) thăm chùa Cả dưới chân, chợ Trời trên đỉnh núi rồi thăm hang Cắc
Cớ nơi có dấu chân ông Từ Đạo Hạnh còn in. "Hội chùa Thày vui thay Cắc Cớ,
Trai không vợ nhớ hội chùa Thày - Gái không chồng nhớ ngày mà đi". Chương ơi,
Chương còn nhớ ngày hội về quê mình không? Còn nhớ con đê Hạ Hiệp không?

2

Mới đó mà đã 50 năm rồi, đã nửa thế kỷ qua rồi. Chương có nhớ cũng không thể
nào về thăm được nữa. Bạn ta đã thành người thiên cổ mất rồi.

Phạm Đình Chương rất yêu miền Quốc Oai - Sơn Tây vì không những nó là một
miền thắng tích mà nơi đó còn là quê ngoại của Chương. Bà thân của Chương ở
Hạ Hiệp, cách làng tôi chừng hai vạt cánh đồng. Chương tự nhận mình là người
Sơn Tây và trong những năm đó Chương về thăm quê ngoại rất thường. Anh công
tử Hà Nội và anh học trò nhà quê càng có dịp gần gũi nhau hơn Khi mùa Xuân đã
cạn ngày, hội hè đã vãn, những cây gạo miền Bương Cấn đã tưng bừng nở đỏ thì
cũng là lúc chim tu hú lảnh lót gọi hè về trong rặng vải bên sông. "Sông Đáy chậm
nguồn qua Phủ Quốc" (5), con sông này ngoài mùa ngâu nước lũ, còn quanh năm
nước chảy lặng lờ. Học trò tụi tôi lại đạp xe qua sông về rặng vải, vừa tránh bom
rơi đạn lạc ở thành phố, vừa cắm trại vừa ôn thi.

Nhưng đến năm 1945, thanh niên như Chương và tôi không còn đầu óc nào mà
học hành thi cử nữa. Bao nhiêu vấn đề trọng đại vừa ập đến trong đời: hàng vạn,
hàng triệu người chết đói. Nhật đảo chính Pháp ngày 9 tháng 3. Chính phủ Việt
Nam đầu tiên ra đời. Thế chiến II kết liễu Đức - Ý - Nhật đầu hàng. Quân Tàu
Tưởng kéo sang Chiến Khu Việt Minh. Đổi đời. Cách Mạng Tháng 8 Quân đội
Pháp trở về, thanh niên đua nhau đi dạy bình dân học vụ, đi khất thực, đi biểu
tình. Chúng tôi say mê hát "Lên Đường", lao đầu vào một cuộc chơi mới không
kém phần lãng mạn: đòi độc lập cho đất nước. Chúng tôi là Tự vệ Thành Hà Nội.
Chúng tôi là Trung đoàn thủ đô. Như lớp lớp thanh niên cùng lứa, Phạm Đình
Chương và tôi khoác ba lô lên đường kháng chiến.

Tây tiến đoàn binh không mọc tóc
Quân xanh màu lá dữ oai hùm
Mắt trừng gửi mộng qua biên giới
Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm.

(Quang Dũng)

Những năm đầu kháng chiến (1948, 1949, 1950) có những thị trấn mọc lên vội
vã. Khu 10 Việt Bắc có thị trấn Cây Đa Nước Chảy; liên khu 3 có Đồng Quan,
Cống Thần, Chợ Đại; vào khu 4 Thanh Hóa có chợ Rừng Thông. Đây là nơi dân
tản cư tứ xứ kéo về sinh hoạt, đổi trao, mua bán tạo thành những Hà Nội nhỏ.

3

Mấy anh lính cậu ngày nào bây giờ sốt rét, xanh rớt như tàu lá, mắt trợn trừng, tóc
rụng nhưng đêm đêm vẫn cứ mơ về Hà Nội. Và được dịp là phải về thăm các thị
trấn mới này cho đỡ nhớ ...

Đầu mùa đông năm 1948, tôi khoác ba lô, đổ bộ lên Chợ Đại tìm ít thuốc
nivaquine chống sốt rét. Trời mưa nhớp nháp, những căn nhà tranh lụp sụp kéo
dài. Chợt ở đầu đường, hiện ra một quán nước thanh bai, lịch sự mang một cái tên
khá là kiểu cách"Quán Thăng Long". Ở trên vách quán, có treo song song mấy
cây đàn nguyệt và một cây thập lục. Ở dưới, bên khay trà tỏa khói có hai vị trưởng
thượng đang ngồi đối ẩm. Hai vị này tôi biết: ông thân của Phạm Đình Chương và
cụ N. T. Đức, một danh cầm của toàn miền Bắc. Loạn ly, binh lửa mà hai vị tri âm,
tri kỷ vẫn nhàn nhã phong lưu. Chiến tranh ở chỗ nào khác chứ ở đây Thăng Long
Đông Đô, Hà Nội là vẫn cứ phải đường hoàng, cốt cách. Cốt cách như chị Thái
Hằng đang ngồi trước quầy hàng, đi tản cư mà vẫn mang nguyên chiếc kiềng
chạm bằng bạc của một thời khuê các, như Thái Thanh cô em nhỏ mới bắt đầu
thiếu nữ đang nghiêm chỉnh ngồi đan.

Người vui nhất khi tôi được gặp là bà thân của Chương. Bà hỏi thăm "quê mình
bây giờ Tây nó đánh đến đâu rồi". Bà cho biết anh Phạm Đình Sĩ có lẽ kẹt, chưa
có tin tức gì. Anh Phạm Đình Viêm (Hoài Trung) còn đang đi ban kịch Giải Phóng,
chuyên hát bài"con vỏi con voi" và "con mèo trèo cây cau" nhạc hài hước của
Nguyễn Xuân Khoát. Còn Phạm Đình Chương thì công tác ở liên khu 3, chuyên về
sáng tác ca khúc. Bà khoe là Chương vừa mới được giải thưởng về bài hát "gì mà
có con cò bay lả bay la".

À ra thế bạn ta anh công tử Hà Nội đang đưa ca dao vào nhạc mới. Chương,
Chương, có phải cánh cò ấy là cánh cò bay qua rặng vải triền sông Đáy? Còn
cánh đồng nào rào rạt lúa thơm mềm (6) có phải là cánh đồng Bương Cấn khi
chúng ta "Lên núi Sài Sơn ngóng lúa vàng" (7).

Tôi nhớ mãi lời bà thân của Chương khi đưa cho tôi gói thuốc đựng chừng 10 viên
nivaquine: "Giữ lấy mà dùng. Dạng các cậu không được phát thuốc này
đâu". Đúng như thế, dạng "tạch, tạch, sè" (tiểu tư sản) như Chương và tôi thì dù
sốt rét vàng người, rụng tóc cũng chỉ được phát thuốc ký ninh pha loãng là cùng.
Nivaquine thuốc mới, công hiệu, đắt tiền chỉ đủ dùng cho "tổ chức" mà thôi. Thực
tế nó là như vậy nên ngoài một số anh em đã "áo bào thay chiếu ..." (8) còn đa số

4

dân tạch tạch sè là kẻ trước người sau "dinh tê" về Hà Nội. Những va chạm với
thực tế làm cho giấc mơ tuổi trẻ lụi tàn, cuộc chơi lãng mạn đầu đời đã trở thành
một nỗi đam mê vô ích. Tôi về cuối năm 49 còn Chương và gia đình hồi cư năm
51.

Gia đình Chương kỳ này có thêm một nhân vật lừng danh: Phạm Duy. Năm
1949, chiến tranh lan đến vùng chợ Đại và quán Thăng Long phải dời vào khu 4,
vùng trấn nhậm của viên tướng Mạnh Thường Quân Nguyễn Sơn. Ở đây Thái
Hằng đã trở thành bà Phạm Duy, Thái Thanh vừa lớn để bước chân vào làng ca
nhạc. Cả gia đình Chương phục vụ trong phòng văn nghệ của một đại đoàn. Quán
Thăng Long không còn nữa nhưng tiền thân của ban Hợp Ca Thăng Long đã
được định hình. Tôi cũng không còn nhớ rõ gia đình Phạm Đình Chương về trước
hay sau cái chết của viên tướng đầy huyền thoại Nguyễn Sơn. Chỉ biết là ban
Thăng Long vào thành nhưng không ở lại Hà Nội mà vô thẳng miền Nam lập
nghiệp.

Năm 1952 tôi cũng vào Nam, học nghề lính tại
trường Thủ Đức. Những ngày cuối tuần ra Sài Gòn
chơi, thấy đầu đường góc phố chỗ nào cũng có biểu
ngữ, bích chương, quảng cáo ban Hợp ca Thăng
Long. Báo hàng tuần, hằng ngày đều đăng hình ảnh,
lịch trình diễn của Thái Thanh, Thái Hằng, Hoài
Trung, Hoài Bắc, Phạm Duy. Ban Hợp Ca Thăng
Long đang rực sáng, những thành viên của nó đang được mến yêu. Người Sài
Gòn vốn bộc trực "yêu ai cứ bảo là yêu, ghét ai cứ bảo là ghét" mà đã yêu thì yêu
hết mình; chương trình của Ban Thăng Long trên đài phát thanh rất được lắng
nghe - trình diễn của Ban Thăng Long lại càng ăn khách. Ngưới ta mua "giấy" báo
xem thật đông, vỗ tay thật nhiều nhưng còn chưa "đã". Buổi trình diễn xong rồi,
người ái mộ còn ở lại để tìm cách đến thật gần, nhìn thật kỹ hay nếu có thể bắt cái
tay, đụng cái chân vào nghệ sĩ, tài tử thần tượng của mình. Người miền Nam ái
mộ ồn ào như thế, dễ thương như thế.

Trước sự tán thưởng nồng nhiệt ấy tôi có lúc đã tự hỏi: "Vì sao mà trong một thời
gian chưa đầy hai năm, Ban Hợp Ca Thăng Long lại lẫy lừng đến vậy?" Tôi vốn
dốt về nhạc lý, thẩm âm cũng tầm thường thôi nên không dám đưa ra ý kiến có

5

tính cách kỹ thuật nào. Bằng vào cái cảm quan dân dã của mình tôi nhận thấy
thực chất của Ban Hợp Ca Thăng Long nằm trong một chữ vui. Vui rộn ràng khi
nghe tiếng hát chen tiếng ngựa hí(Ngựa Phi Đường Xa), vui lâng lâng khi nhìn
cánh cò bay lả bay la trên đồng lúa chín vàng (Được Mùa), vui đầm ấm khi nghe
tiếng hò dô vang trên sóng nước (Tiếng Dân Chài), vui thấm thía nghẹn ngào khi
người mẹ già cầm ly rượu uống mừng người con cả vừa mới trở về (Ly Rượu
Mừng). Cái vui của nhiều cung bậc, cái vui đã được cách điệu, nên nó dễ dàng
thấm đượm lòng người.

Đồng bào miền Nam xưa nay thừa thãi điệu buồn nên trong cái vô thức tập thể nó
thiếu một niềm vui khỏe mạnh. Ban Hợp Ca Thăng Long phần nào đã đáp ứng
được niềm khao khát đó. Ấy là chưa kể đến một yếu tố đầy cảm tính rất phù hợp
với miền Nam: tất cả thành viên ban hợp ca đều là anh em trong một nhà. Một gia
đình tài hoa quá. Một sự kết hợp đẹp đẽ quá. Nhất là sau đó ít lâu, ban hợp ca
Thăng Long lại có thêm một thành viên mới: Khánh Ngọc, một bông hoa hương
sắc của miền Nam, Hoài Bắc - Khánh Ngọc một lứa đôi nghệ thuật. Ban Hợp Ca
Thăng Long càng thêm sung sức.

Nhưng phải đợi đến đầu năm 1954, Ban Hợp Ca Thăng Long mới lên đỉnh cao
thành tựu của mình. Năm ấy ban Hợp ca cùng với "quái kiệt" Trần Văn Trạch,
thành lập ban Gió Nam ra công diễn ở Hà Nội. Lúc ấy tôi đang là thương binh nằm
nhà thương Võ Tánh. Nghe báo chí Hà Nội tán thưởng Nam Phong chi huân hề -
Ngọn gió Nam mát lành thay. Nghe dân chúng Hà Nội xôn xao hâm mộ quá, tôi
sốt ruột phải trốn nhà thương một buổi ra xem Gió Nam trình diễn.

Nhưng mà ra chậm hết vé mất rồi. Nhà Hát Lớn Hà Nội không còn chỗ. Tôi lững
thững đứng ngoài nghe tiếng vỗ tay dồn dập từng hồi như sấm mà ruột nóng như
lửa đốt. May quá gặp Ngọc Chả Cá một cây công tử Càn Long Hà Nội tôi mới
được vào (bây giờ bạn ở đâu hở Ngọc?).

Người Hà Nội xưa nay khụng khiệng ít khi nào nồng nhiệt thế đâu. Nhưng mà lần
này, người Hà Nội bị ban Hợp ca Thăng Long chinh phục hoàn toàn. Trước đó tân
nhạc ở Hà Nội chỉ là một bà con nghèo trước cải lương, tuồng kịch ... chỉ đảm
nhiệm được vai trò phụ diễn trước khi mở màn hoặc giữa hai lớp kịch mà thôi. Bây
giờ Ban Hợp ca Thăng Long với một chuỗi ngôi sao nhạc mới đã chiếm lĩnh sân
khấu suốt hai tiếng đồng hồ liên tục. Khán giả Hà Nội được thưởng thức một

6

chương trình nhạc mới tân kỳ sinh động tràn đầy dân tộc tính. Đây là một bước
trưởng thành của tân nhạc và trở nên khuôn mẫu cho những đại nhạc hội sau này.

Buổi trình diễn vừa kết thúc, toàn ban Gió Nam ra chào khán giả. Đèn rực sáng.
Những bó hoa trao cho những nghệ sĩ tài năng. Hoài Bắc Phạm Đình Chương giơ
cao bó hoa vẫy vẫy, nụ cười rộng mở. Chương không thể nào biết rằng trong số
khán giả vô danh ấy, có một người bạn cũ của Chương đang vỗ tay kịch liệt.

Thập niên 50 là thời kỳ rực rỡ nhất của ban Hợp ca Thăng Long. Thời gian này
cũng là lúc Phạm Đình Chương sáng tác đều đặn nhất. Những bài ca chủ lực của
ban Hợp ca Thăng Long như Tiếng Dân Chài, Hội Trùng Dương, Ly Rượu
Mừng ... đều xuất hiện trong giai đoạn này.

Không biết tôi có chủ quan không khi nghĩ rằng Phạm Đình Chương trong giai
đoạn này vẫn mang dáng vẻ một anh học trò mới lớn, tâm hồn trong sáng như
gương, con người, thiên nhiên đều là bè bạn. Ngựa phi đường xa thế nào cũng tới,
leo núi mệt nhọc rồi cũng đến nơi, đồng ruộng thì đầy lúa thơm mềm, con sông thì
đầy trăng và đầy cá. Thế vẫn còn chưa hết, Chương còn rót một ly rượu mừng,
mừng khắp nhân gian. Hãy lắng nghe đi, có một nụ cười đâu đó, khi nhẹ nhàng
phảng phất, khi trào lên như tiếng reo vui. Cũng có lúc Phạm Đình Chương nhắc
đến điệu buồn; giọt lệ rưng rưng chờ mong bóng con của người mẹ già hay nỗi
khổ của đồng bào miền đất cày lên sỏi đá:

Quê hương tôi nghèo lắm ai ơi
Mùa đông thiếu áo (9) ...

Nhưng liều lượng của điệu buồn trong nhạc Phạm Đình Chương thời kỳ này rất ít
so với niềm vui ào ạt, chỉ như một đối điểm (contrepoint), chỉ như màu đen làm nổi
lên sắc trắng mà thôi. Mà điệu buồn cũng được nhắc đến bằng tấm lòng nhân ái,
tâm hồn Chương là vậy, mở ra, hướng ngoại, trong sáng vui tươi. Chương không
phải là người hướng nội, đi tìm thú đau thương trong những kiểm tra, tự vấn nơi
mình. Đó là thực chất nhạc Phạm Đình Chương thời kỳ đầu cũng là đặc điểm của
Ban Hợp ca Thăng Long ...

Giai đoạn sáng tác thứ hai của Phạm Đình Chương bắt đầu từ một kỷ niệm
buồn: Ngày Khánh Ngọc rời xa vào khoảng cuối thập niên '50. Sau đó Phạm Duy,
Thái Hằng cũng tìm về hướng khác. Ngôi biệt thự ấm cúng đường Bà Huyện

7

Thanh Quan không người ở. Hoài Bắc, Thái Thanh và gia đình dọn về một căn
nhà nhỏ đường Võ Tánh (Frères Louis cũ). Chính tại ngôi nhà này tôi thường đến
bầu bạn với Phạm Đình Chương cùng với Thanh Nam, Mai Thảo. Tụi tôi đến "hầu
bài" bà thân của Chương để được ăn những bữa cơm nhớ mãi: canh cua rau đay,
cà pháo, đậu rán ...

Lúc này, hình như Chương muốn ra khỏi vùng hào quang sáng chói của một ca
sĩ thời danh để được sống bình thường nếu không muốn nói là ẩn dật. Đang ăn
diện kiểu cách, Chương ăn vận xuề xòa, đi dép không quai lẹt xẹt, chiếc xe hơi dài
thòng Studebaker đã được bán đi. Nụ cười kiểu jeune premier đã tắt và đặc biệt
Chương để một hàm râu mép chàm ràm, rậm rịt. Lúc này, tụi tôi có một tên mới để
gọi Chương: Râu Kẽm. Râu Kẽm đang phóng túng hình hài, ít ăn ít nói hẳn đi, mà
có nói cũng thường hừ một tiếng giọng mũi. Một nhát chém hư vô đã làm thay đổi
Phạm Đình Chương.

Ban Hợp ca Thăng Long, với sự phân liệt như thế tưởng đã rã đám. Nhưng đầu
những năm '60, ban Thăng Long gượng dậy với Hoài Trung - Hoài Bắc - Thái
Thanh. Ban Thăng Long sống lại kỳ này, tuy vẫn được tán thưởng nhưng đó chỉ là
cái bóng của chính mình. Phạm Duy đã mang nguồn âm sắc lung linh và trầm
lắng của dân tộc đi xa, còn tiếng reo vui chan hòa và nhân ái của Phạm Đình
Chương cũng không còn xuất hiện. Trong thời kỳ này ban Hợp ca Thăng Long có
trình làng một tác phẩm rất được hoan nghênh: Bài Ô Mê Ly. Nhưng bài hát vui
tươi này không phải của Chương mà của một tài danh khác: Văn Phụng.

Thời kỳ hướng ngoại, tâm hồn sáng tác rõ như gương, tha nhân và ngoại giới đều
là bè bạn của Chương đã khép lại rồi. Tiếng cười đã tắt. Thời kỳ này là của đau
thương và tiếng khóc. Nhưng khóc than rên rỉ không phải là nghề của chàng. Như
đã nói, Chương không phải là người hướng nội, gặm nhấm đau thương làm thứ
giải sầu. Nỗi đau thì có sẵn và Chương muốn giữ một mình nhưng lời oán hận thì
không. Cho nên những khúc bi ca sau này như Nửa Hồn Thương Đau, Người Đi
Qua Đời Tôi, Mưa Sài Gòn Mưa Hà Nội, Chương đều mượn lời của Thanh Tâm
Tuyền, Trần Dạ Từ, Hoàng Anh Tuấn ... Chương làm công việc phổ thơ, qua lời
của người để phần nào nói lên tâm sự của mình. Những ca khúc này có vị trí riêng
của nó, rất được yêu thích qua giọng hát Thái Thanh, nhưng đối với Chương nó
vẫn như một sự "Chẳng đặng đừng". Về bề ngoài, hai giai đoạn sáng tác của

8

Chương có vẻ đối nghịch nhau nhưng nhìn chung nó vẫn thống nhất trong tân hồn
nhân ái của tác giả.

Nói cho ngay từ thập niên '60 trở đi, việc ca hát đối với Chương cũng là một sự
"chẳng đặng đừng". Thì cũng phải có công ăn việc làm như người ta, ngay cả việc
trông coi phòng trà ca nhạc "Đêm Màu Hồng" Chương cũng làm chơi chơi, cho có.
Nhưng chính cái vẻ chơi chơi, phóng khoáng ấy nó lại hợp với khung cảnh Đêm
Màu Hồng. Đây là một phòng trà gợi nhớ. Nhớ về những bài hát xa xưa, về một
thuở mộng mơ đã tắt, về một khung cảnh Việt Nam đã xa, về một ban Hợp ca
Thăng Long đã tàn. Phạm Đình Chương đi từ bàn này sang bàn khác cụng ly
cùng người mộ điệu hoặc lên sân khấu giới thiệu một bài hát vừa được yêu cầu.
Cái giọng có mang hơi rượu cùng với nụ cười nhếch mép đã tạo nên không khí
Đêm Màu Hồng vì phần lớn khách đến đây đều là thân hữu.

Chúng tôi, những buổi phùng trường tác hí là vào khoảng 9, 10 giờ đêm lại tà tà
kéo đến Đêm Màu Hồng. Bạn bè có chỗ ngồi riêng, giá biểu riêng. Khẩu vị như
thế nào thì chủ quán biết rồi. Vũ Khắc Khoan thì phải Con Thuyền Không Bến, lúc
nào cao hứng lại còn phi lên sân khấu mà ngâm "Hồ Trường, Hồ trường ta biết rót
về đâu". Thanh Tâm Tuyền thì phải Mộng Dưới Hoa. Thanh Nam thì Cô Láng
Giềng. Hôm nào có mặt tôi, Thái Thanh lại hỏi: Biệt Ly hay Buồn Tàn Thu đây
ông? Có bữa Râu Kẽm cảm khái quá liền ôm đàn guitare mà hát một mình (ít khi
lắm). Hát tiếng Tây "Un jour si tu m'abandonnes" (Ngày nào, nếu em bỏ ta). Có
khi vui anh vui em, Chương bỏ luôn phòng trà cùng Vũ Khắc Khoan, Mai Thảo kéo
lên "Quang Minh Đỉnh".

Trong những năm "Đêm Màu Hồng" tôi thường cố giữ một nền nếp. Cứ đêm 30
Tết gần Giao Thừa là tôi kiếm một bó hoa thường là hoa hồng đến Đêm Màu
Hồng tặng Thái Thanh. Cô em nhỏ ngày nào đi kháng chiến bây giờ trở thành
tiếng hát vượt thời gian. Có lần tôi nhận được cặp bánh chưng của bà thân
Chương và Thái Thanh gửi cho. Tôi cầm cặp bánh mà tưởng như vừa nhận món
quà Tết từ quê hương phủ Quốc gửi vào.

Những lúc ấy, năm mới sắp sang, năm cũ sắp hết mà tôi vẫn thấy Hoài Bắc,
Mai Thảo ngồi từ từ uống rượu,uống cho say, uống cho quên uống không không
mệt mỏi. Tôi chợt nhớ một câu của Mai Thảo "Chúng tôi thân với nhau trong một
tình thân thiết rất buồn rầu".

9

Buổi cuối cùng tôi gặp Phạm Đình Chương đâu vào khoảng tháng 5 năm 1975
khi "đứt phim" được chừng hơn 1 tháng. Gặp nhau tại nhà Thanh Tâm Tuyền bên
Gia Định có cả Mai Thảo nữa. Mai Thảo mang thêm một chai rượu vang còn sót
lại. Các bạn có ý tiễn đưa tôi và Thanh Tâm Tuyền sắp sửa đi cải tạo. Bữa rượu
im ắng thê lương.

Rồi Chương và tôi đạp xe ra về trươc. Đạp toát mồ hôi đến quãng Trần Quốc
Toản thì mỗi đứa mỗi đường. Chương ngừng lại và tôi cũng ngừng theo. Chương
nắm lấy tay tôi vẻ bùi ngùi mà nói: "đi nhé". Tụi tôi xưa nay ít có cái trò nắm tay,
nắm chân như vậy, nhìn nhau một cái là đủ rồi. Chừng như Chương thương cảm
cho số phận tôi trước việc đi cải tạo, một chuyến đi không biết bao giờ về. Nhưng
bây giờ, 16 năm sau, tôi đã đi cải tạo về rồi, Chương lại làm một chuyến đi không
bao giờ trở lại. Đi nhé! Ngàn năm vĩnh biệt Phạm Đình Chương.

Phan Lạc Phúc
(Khởi Hành số 23, tháng 9, 1998)

1) Thơ Đinh Hùng
2) Những thắng cảnh miền Quốc Oai, Sơn Tây
3) Nhạc Hoàng Quý
4) Nhạc Lưu Hữu Phước
5) Thơ Quang Dũng
6) Được Mùa, nhạc Phạm Đình Chương
7) Thơ Quang Dũng
8) Áo bào thay chiếu anh về đất - Thơ Quang Dũng
9) Hội Trùng Dương, nhạc Phạm Đình Chương

Nguồn: http://www.hocxa.com/Nhac/PhamDinhChuong/_PhamDinhChuong_Index.php

www.vietnamvanhien.net

10