451 Nhớ tấn VŨ THƯ HIÊN Từ Hà Nội, nhà thơ Dương Tường gọi điện cho tôi: “Hiên ơi, Tấn đi rồi. Sáng sớm nay, lúc 6 giờ 15. Buồn quá!” Chứ lại không buồn ư? Còn hơn buồn, Tấn ra đi với bao nhiêu dự tính dang dở, bao nhiêu tiểu thuyết anh từng hứa với người đọc đang chờ. Còn với chúng tôi, những thằng bạn sống sót sau một thời tao loạn, anh để lại biết bao hụt hẫng, biết bao nuối tiếc. Tôi muốn khóc, mà không còn nước mắt. Xoè tay đếm lại số bạn bè ngày ấy thấy chỉ còn vài đốt nữa là hết. Mà tưởng chừng mới đây thôi, lũ chúng tôi, những đứa con của cách mạng, và cũng là những nghịch tử mà cái đảng kỳ cục nọ muốn thịt cho bằng hết, tuy không nhiều nhưng cũng chẳng quá ít. Có trời biết vì sao lại rơi vào trong lũ chúng tôi, những tên đầu bò đầu bướu dính lại với nhau bởi tình yêu văn chương, một anh chàng củ mỉ cù mì, hiền như cục đất, là Bùi Ngọc Tấn. Tính theo lý lịch rất thịnh hành thời ấy thì đó là điều khá trái khoáy: hầu hết chúng tôi xuất thân tiểu tư sản, nếu không tệ hơn, còn Tấn lại thuộc thành phần nông dân, là thứ được đảng tâng bốc lên mây xanh là quân chủ lực của cách mạng. Phải nói thêm một chút để khỏi hiểu lầm về ngữ nghĩa: cái lối gọi "tạch tạch sè", chỉ tiểu tư sản, hoàn toàn không có nghĩa là người có tài sản, dù nhỏ, là chủ xí nghiệp hay chủ tiệm buôn, mà là cái biển tên khinh bỉ được cách mạng treo lên cổ những kẻ sinh ra ở thành phố, biết đọc sách và đọc nhiều sách, nhất là những tên có nước da trắng trẻo, đã thế lại còn đeo kính trắng. Đời Bùi Ngọc Tấn chứa nhiều nghịch lý. Chuyện thành phần kể trên là nghịch lý lớn nhất. Tưởng chừng cái nghiệp cầm bút của anh tự nhiên phải gắn liền với thành phần xuất thân của anh. Đi với cách mạng, được cách mạng đào tạo, bồi dưỡng, anh ắt phải trở thành một nhà văn cung đình, nói trắng ra là văn nô, như những người cùng gốc gác hoặc những người kiên quyết từ bỏ gốc gác để một lòng theo cách mạng. Những người này hợp thành một đội ngũ hùng hậu các cây bút chuyên viết tụng ca rổn rảng hoặc tiểu sử hoành tráng đầy chiến công thần xuất quỷ nhập của các “lãnh tụ cách mạng” hoặc ít ra cũng là những nhân vật tiên tiến mà Đảng muốn nêu gương sáng … Giống anh về thành phần trong lũ chúng tôi chỉ có Phù Thăng, tác giả cuốn Phá Vây với những dòng văn bộc trực không che giấu lập trường chống chiến tranh giữa thời thịnh trị của đường lối cách mạng bạo lực, làm cho Nguyễn Chí Thanh, ông tướng súng ống toan nhảy sang địa hạt văn chương nổi điên, hạ ngay lệnh cấm. Trong chúng tôi, Bùi Ngọc Tấn thân với Hứa Văn Định hơn cả. Cũng lại là một tình bạn tréo cẳng ngỗng, một nghịch lý nữa, có thể nói như thế. Hứa Văn Định là một nhà văn tài ba và ngang tàng, tiếc rằng cuộc sống quá ngắn ngủi nên ít người biết đến. Trong khi Bùi Ngọc Tấn ngày đêm nắn nót những bài báo đầu tay theo văn trào “người tốt việc tốt” thì Hứa Văn Định đã có những truyện ngắn ngược dòng, đề tài ngổ ngáo, bút pháp sỗ sàng. May, không một nhà xuất bản dám uống mật gấu để in những bản thảo ấy, nhờ thế anh mới không bị đánh. Tuy nhiên, Hứa Văn Định cũng có vài tác phẩm hiền lành được xuất bản. Nếu căn cứ vào mấy cuốn đó thì ta không thể hiểu đúng Hứa Văn Định. Anh xấu hổ nói về chúng, không coi chúng là văn mà chỉ là thứ sản phẩm hạng bét, viết cho có, để được phép tồn tại, để được sống yên, không bị các “phó tóm” quấy rầy. Anh bĩu môi gọi những cuốn sách ấy là “cái thứ văn chương vằn vện ấy mà.” Những gì không được in, cũng tức là không thể in được, anh xếp xó, chỉ để cho bè bạn thân thiết đọc. Hứa Văn Định bảo theo tử vi anh có cung điền trạch hết ý. Vì thế mà trong khi hầu hết anh em phải ở nhà tập thể thì Định đã có một phòng riêng. Trong cái thời tình yêu bị
452 xã hội đạo đức giả nhìn bằng con mắt cực kỳ khe khắt, đôi khi còn bị đôn lên thành cái tội gọi là “hủ hoá” với những hậu quả tệ hại, có một phòng riêng như thế là diễm phúc. Đúng vào lúc Bùi Ngọc Tấn có được tình yêu đầu tiên và duy nhất của mình thì trời phù hộ cho anh gặp cái may không dễ ai có được — Hứa Văn Định nhường ngay căn phòng của mình cho đôi tình nhân có chỗ riêng để yêu nhau. Nhường chỗ ở cho bạn, Định lang thang vật vờ hết nhà đến này nhà khác, bạ đâu nằm đó. Tình bạn đúng nghĩa phải là như thế — biết hy sinh cho nhau. Tôi quen Tấn là qua Hứa Văn Định. Ngôi nhà khang trang của gia đình vợ Định ở đầu đường Điện Biên Phủ không biết tự bao giờ đã trở thành nơi tụ bạ của lớp người cầm bút trẻ bị đặt dưới sự ngờ vực của tinh thần cảnh giác cách mạng. Thậm chí nó được lũ thanh kiếm và lá chắn của đảng bốc lên gọi nó là “câu lạc bộ Pê-tô-phi ở Hà Nội.” Trong chuyện này, các “phó tóm” giỏi hơn chúng tôi, hiểu biết hơn chúng tôi nhiều. Họ được học kinh nghiệm trấn phản — trấn áp phản cách mạng — ở “các nước anh em.” Họ biết ở Budapest những tên “phản động” Hungary tụ hội trong cái gọi là “câu lạc bộ Petofi” để bàn chuyện chống lại chính quyền cộng sản. Còn chúng tôi thì lại chẳng biết nhà thơ cách mạng gốc Slovaki từ thế kỷ 19 nọ là ai, tại sao lại có cái câu lạc bộ phản động mang tên ông ta. Cần nói thêm rằng trong số người thường xuyên lui tới nhà Định hồi ấy có cả những nhân vật cũng ra vẻ bướng bỉnh chút xíu, anh hùng chút xíu, theo thời thượng, để rồi tỉnh ngộ nhanh như chớp, chạy vội về với đảng. Sau này vài người trong họ đã trở thành vai vế trong làng văn chính thống. Chuyện này xảy ra khi hai quốc gia được tôn là anh cả anh hai trong phe xã hội chủ nghĩa cãi nhau như mổ bò, thậm chí giã nhau ở biên giới. Nước Việt Nam phên dậu chơi trò đánh đu giữa hai thế lực, anh nào cũng xưng mình là mác-xít chân chính. Ở lại với “câu lạc bộ Petofi” nọ chỉ còn những tên ngang bướng bất trị, hoặc ngờ nghệch: Hứa Văn Định, Kỳ Vân, Mạc Lân, Vũ Huy Cương, Lê Bầu, Xuân Khánh, Vũ Thư Hiên, Từ Chi, Hoàng Tiến, Dương Tường, Phù Thăng, Tuân Nguyễn, Châu Diên… Mùi binh đao bắt đầu phảng phất là cái câu lạc bộ nọ liền bị coi là một thứ tập hợp những tên phản động. Mà khốn nạn, chúng tôi có chính trị gì đâu. Chẳng qua chỉ vì bực mình trước những ngang tai chướng mắt bề bề trong xã hội, lại không biết giữ mồm giữ miệng để phát ra ít nhiều lời nói ngược với xã luận báo đảng nên mới bị coi là chính trị mà thôi. Nói ra thì xấu hổ, chứ sự hiểu biết của chúng tôi ngày ấy về các thể chế, các mô hình quản trị xã hội, chẳng vượt quá cái hình dung lờ mờ và thô thiển về một xã hội nào đó khác với cái chúng tôi đang phải sống trong lòng nó, là cái nơi chúng tôi muốn được sống và khao khát được sống như những con người. Gọi là chính trị là cái đó, chứ không phải cái nào khác. Bùi Ngọc Tấn tránh xa cả cái chính trị ấy. Anh là người biết sợ. Và còn hơn thế, biết né. Trong Tấn không có nhu cầu làm người anh hùng, làm người dũng cảm, hoặc ở dưới mức ấy, người ngang ngạnh. Anh rón rén từng bước trên đường đời, cân nhắc từng chữ trong sáng tác để không chạm vào những cấm kỵ. Anh lẩn tránh mọi thứ “có vấn đề” bằng nụ cười hiền hậu, bằng giọng nói rụt rè, dành say mê cho những “con chữ”, nói theo cách Dương Tường. Chẳng bao giờ Tấn khoe với chúng tôi những gì anh đang viết. Chúng tôi chỉ được biết anh viết gì khi sách đã in ra. Văn anh hiền lành như người anh vậy. Thứ văn ấy, nói thật, chúng tôi không đánh giá cao, chỉ mỉm cười khích lệ. Mà Bùi Ngọc Tấn cũng nhát lắm, đang vui chuyện mà thấy bạn bè đụng tới những đề tài có thể gây ra nguy hiểm là anh lỉnh. Anh thừa biết tính những ông bạn bặm trợn của mình: một khi đã bốc lên rồi thì với các ông ấy trời cũng bằng vung, kinh lắm. Đảng cộng sản đã biến con người hiền một cục ấy thành cái gì thì nay ai cũng đã biết. Bỏ Bùi Ngọc Tấn vào tù, đảng được “Chuyện Kể Năm 2000.” Để phải cấm, phải tiêu huỷ. Để khi Bùi Ngọc Tấn nằm xuống thì phải sai lâu la đi giật băng tang trên vòng hoa của những người ái mộ. Những nhà văn bị đảng cộng sản tống vào tù như Bùi Ngọc Tấn trước sau rồi cũng sẽ lại quả cho đảng những trái đắng. Gieo gì thì gặt nấy mà, các cụ nói trúng
453 phóc. Xem ra trong những thành công của đảng cộng sản thì thành công lớn nhất, dễ thấy nhất, là đảng đã xây dựng rất tốt nền công nghiệp chế tạo kẻ thù. Khi tôi rơi vào tù, những ngày đầu tiên nằm trong xà lim án chém của trại giam Hoả Lò, tôi bỏ nhiều thời giờ điểm mặt bạn bè xem ai là người có thể cùng chung số phận với mình. Bùi Ngọc Tấn bị tôi loại ra đầu nước. Người hiền lành như thế thì làm sao có thể bị bắt chứ? Thế mà Tấn cũng bị bắt, cũng đi tù, mới lạ. Cho đến nay tôi cũng không dám nói chắc Bùi Ngọc Tấn bị người ta bỏ tù vì cái gì. Nghĩ mãi rồi cũng ngộ ra rằng ờ, biết đâu đấy, trong một lúc nào đó, ở một nơi nào đó, Tấn đã trót dại nghĩ to một điều gì đó. Và thế là một hồ sơ được lập. Hồ sơ của công an có một đặc điểm bất di bất dịch: nó chỉ dày lên chứ không mỏng đi. Tin Bùi Ngọc Tấn vào tù đến với tôi rất chậm, mãi bốn năm sau. Trong việc chọn đối tượng cho sự trấn áp, nhà cầm quyền cộng sản ở nước nào cũng thế, cũng rất khó hiểu. Nhất là ở bên Tàu. Trong cuộc Đại Cách Mạng Văn Hoá Vô Sản những năm 60 – 70 thế kỷ trước, các Hồng Vệ Binh đã khui ra một lô một lốc kẻ thù, từ những nhân vật có thâm niên hoạt động cách mạng nhiều năm trước cả “người cầm lái vĩ đại” Mao Trạch Đông cho tới chị nông dân không có gan giết một con gà. Có thể nghĩ lẩn thẩn rằng khi thấy Trung Ương bắt bọn xét lại cấp Trung Ương thì nhà cầm quyền cấp tỉnh hay cấp thành phố cũng thấy mình cần phải xăng xái xách còng số 8 đi bắt bằng được vài tên xét lại địa phương. Cho nó oách. Mà cũng có thể đoán già đoán non rằng người ta có cách tính khác, vượt xa thói quen suy nghĩ của người thường. Là thế này: Nếu anh đoán được chính quyền cộng sản sẽ bắt ai theo một số tiêu chuẩn nào đó, thì chỉ một số nhỏ những người thấy mình nằm trong tiêu chuẩn đó phát rét. Chứ nếu chính quyền cộng sản tóm cả những kẻ không ai nghĩ tới có thể bị bắt, thì cả xã hội phải run cầm cập. Cả một xã hội sợ mới đích thực là cái nhà cầm quyền muốn có. Vào thời có cuộc trấn áp “bọn xét lại chống đảng”, dân chúng không nhiều thì ít đều bực bội với cách cai trị của đảng trong nhiều mặt đời sống. Đến cả Nguyên Hồng, nhà văn rõ ràng được coi là cốt cán của đảng, cũng rơi vào tâm trạng ấy. Tôi có ghi lại câu chuyện sau: “Một hôm, Nguyên Hồng bắt gặp Bùi Ngọc Tấn đang đứng dưới tấm bảng lớn bằng cả bức tường để so vé xổ số. Nguyên Hồng thụi cho Bùi Ngọc Tấn một quả: “Cái thằng ngu ơi là ngu. Ở đời chán vạn cái thất vọng mà mày còn bỏ ra hai hào mua thêm một cái à, đắt, đắt quá! Ngu!” Ít ngày sau, đến lượt Bùi Ngọc Tấn bắt quả tang Nguyên Hồng cũng đang so vé số, cũng trước chính bức tường ấy. Tấn khoái lắm, đem câu nói của Nguyên Hồng hôm trước ra đay lại. Nguyên Hồng làm bộ sửng sốt: “Ủa, tao có nói thế à? Không có lẽ. Ở đời toàn là thất vọng, bỏ ra có hai hào mà mua được cả một cái hi vọng, rẻ ơi là rẻ!” Trong một lần ngồi cùng bè bạn, Bùi Ngọc Tấn chỉ tôi: “Tại sao tôi bị bắt á? Tại cái ông này này. Vì tôi chơi với ông ấy. Có vậy thôi. Vía ông ấy nặng lắm!” Tấn nói không phải không có lý. Sau này tôi mới biết từng có lời đồn đoán rằng Hồng Sĩ (một trung tá công an làm công tác phản gián) bị bắt là do chơi thân với Kỳ Vân. Kỳ Vân bị bắt vì chơi thân với Hoàng Minh Chính. Hoàng Minh Chính bị bắt vì kết bè với Vũ Đình Huỳnh, Đặng Kim Giang… Nếu đúng là thế thì tôi nợ Tấn nhiều lắm. Không hiểu sao, nhưng từ khi đi tù về, Bùi Ngọc Tấn bỏ hẳn cách mày tao mi tớ với bạn. Chừng anh sợ cả sự quen mui để lỡ lời trong xưng hô có thể mang lại hậu quả tệ hại. Từ trước, Tấn đã không giao du tràn lan, nay lại kén chọn riết róng hơn nữa. Tấn không có bạn tào lao. Đến ngay bà vợ bé của “hoàng thượng”, tức tổng bí thư Lê Duẩn, cùng làm việc với Tấn trong toà soạn tờ Hải Phòng Kiến Thiết, cũng không được Tấn coi là bạn sơ giao, cho dù sự kết thân ấy chỉ có lợi trở lên. Tôi không ngờ lại có cuộc gặp mặt Bùi Ngọc Tấn bên trời Tây sau một thời gian xa cách đằng đẵng. Ngồi trên giường, trong căn phòng áp mái rộng 14 thước vuông của tôi tại Paris, Tấn ứa nước mắt “Hề hề, đây là cái mình không ngờ đấy. Cứ tưởng ông sang đây thì…”, Tấn bỏ lửng câu nói.
454 Tấn tới Paris đúng dịp chị Hồng Ngọc, vợ anh Hoàng Minh Chính, nhân chuyến đi thăm người nhà ở Roma, cũng bay từ Ý qua Pháp thăm tôi. Hai thằng cựu tù, một vợ tù, mới rủ nhau đi một chuyến ngao du châu Âu cho bõ những ngày khổ ải. Đó là một chuyến đi rất thú vị — ở đâu chúng tôi cũng được bạn bè đón tiếp nồng hậu. Đó là món quà có thể hình dung được nhưng luôn bất ngờ của những người dân Việt xa xứ dành cho những kẻ ít nhiều dính dáng tới cuộc đấu tranh cho dân chủ hoá đất nước. Bùi Ngọc Tấn cảm động lắm. Khi cảm động, mắt anh chớp liên tục. Ấy là cách anh ngăn cho những giọt nước mắt khỏi trào ra. Trên đường từ Munchen đi Vienna, tôi phát hiện thêm một Bùi Ngọc Tấn mà tôi chưa từng biết. Đến Salzburg, thành phố Áo giáp giới Đức, mới đi thăm được vài thắng cảnh, đến viếng nấm mộ giả tưởng của Mozart xong thì chị Hồng Ngọc bỗng lên cơn đau gì đó, mặt tái nhợt, mồ hôi vã ra. Đã định đưa chị vào bệnh viện, nhưng chị không chịu. Đành quay xe về Munchen. Thế là kế hoạch cho Tấn nghe dàn đại hoà tấu nổi tiếng giữa thủ đô của âm nhạc thế giới không thành. Trên đường, chúng tôi đi ven con hồ Chiemsee mênh mông đúng vào lúc hoàng hôn sắp tắt. Trên mặt hồ tràn trề ánh nắng bạc màu hồng của mặt trời đang lặn là một đàn thiên nga cả ngàn con bồng bềnh. Tấn hét lên, đòi dừng xe. Xe vừa dừng là anh bật cửa lao ra, đứng sững trước cảnh tượng hùng vĩ của con hồ. Rồi anh hấp tấp quay lại xe, lục giỏ bánh mì dự trữ đi đường, lấy ra một cái, đoạn chạy ào xuống mớn nước. Ở đó, Tấn bẻ vụn bánh mì, tung lên trời trong tiếng gọi thiết tha: “Các em thiên nga ơi, các em thiên nga! Lại đây, các em thiên nga ơi!” Lập tức những con thiên nga ở gần bay lại, ồn ào nhặt những mẩu bánh mì vừa chạm nước. Mặt Tấn rạng rỡ niềm vui khi những con thiên nga dạn dĩ bơi lại gần anh, tưởng chừng có thể đưa tay vuốt ve bộ lông trắng mượt của chúng. Bỗng tôi thấy Bùi Ngọc Tấn buồn hẳn, mặt xịu xuống, đôi mắt ướt chớp chớp. Anh lẩm bẩm nói với đàn chim trời: “Thiên nga ơi, thiên nga! Các em mới may mắn làm sao! Các em sinh ra ở phương trời này. Chứ các em ở quê anh ấy à… Thì các em vào nồi từ lâu rồi!” Quay trở lại xe, suốt đường về, anh ngả người trên ghế, úp mũ lên mặt, không nói câu nào. Tôi chợt hiểu: Với một tình yêu xót xa với thiên nhiên như thế, thì với con người anh còn xót xa biết bao nhiêu. Và chỉ với một tình yêu người đến rỉ máu, Bùi Ngọc Tấn mới có thể để lại cho chúng ta những tác phẩm đầy lòng nhân ái. Paris, 19-12-2014 H Ế T
455 * * * Tiểu thuyết CHUYỆN KỂ NĂM 2000 Bùi Ngọc Tấn * * * Biên tập, Hiệu đính Lê Thanh Minh Trình bày, bìa, tạo Ebook matthoigian2001@ * * * Tranh bìa (Trích đoạn) Mặt nạ-1998, bột màu (60x80cm) Lê Thanh Minh Copyright © Gia đình tác giả và Rạng Đông giữ Bản quyền