BMMB1104 [TUGASAN 1]

INSTITUT PENDIDIKAN GURU
KAMPUS SULTAN ABDUL HALIM

BMMB1104

KESUSASTERAAN DAN

KEBUDAYAAN MELAYU

[ TUGASAN 1]

NAMA PELAJAR : N U R
A L E E Y A M Y S A R A B I N T I

YUSRIZAM

ANGKA GILIRAN : 2021232510083

KUMPULAN/UNIT : F2D /BAHASA MELAYU

KOD/NAMA KURSUS: BMMB1104 / KESUSASTERAAN

DAN KEBUDAYAAN MELAYU

NAMA PENSYARAH :DR.ARFAH BINTI AHAMAD

ISI KANDUNGAN

1.0 Kesusasteraan
1.1Konsep Kesusasteraan Melayu
1.2 Takrif Kesusasteraan Melayu
1.3 Perbezaaan Kesusasteraan dan bukan Kesusasteraan
1.4 Unsur-unsur dalam Kesustraan
1.5 Pendapat Tokoh

2.0 Jenis,Bentuk dan Ciri-ciri Kesusasteraan Melayu
3.0 Fungsi Kesusasteraan Melayu dalam Kehidupan

3.1 Hiburan
3.2 Pendidikan
3.3 Dakwah
3.4 Kritikan Sosial
4.0 Manifestasi akal budi
4.1 Pantun
4.2 Syair
4.3 Seloka
4.4 Gurindam
5.0 Rumusan
6.0 Rujukan

APA ITU
KESUSASTERAAN ?

Menurut kamus bahasa Melayu di laman Kesusasteraan Melayu merujuk
PRPM,kesusasteraan bermaksud, seni yang kepada hasil karya dan ciptaan seni
mengambarkan keindahan dengan bahasa ,karang- yang wujud dalam komuniti Melayu
mengarang,persuratan,seni sastera,ianya hasil daripada melalui bahasa.Namun
mengarang,Pengetahuan dalam hal sastera,merupakan perkembangan masyarakat yang
karya-karya yang tergolong dalam seni sastera,perkataan pesat hari ini telah mengubah dan
sastera berasal daripada bahasa sanskrit iaitu menjarakkan hubungan sastera
“castra”.Seterusnya, Susastera bermaksud kata yang dengan kehidupan.Perubahan ini
membawa maksud khusus iaitu,su bermaksud indah,baik telah menyebabkan sastera menjadi
dan lebih berfaedah manakala,kesusasteraan ialah satu bidang yang khusus dan
kumpulan buku-buku yang indah bahasanya dan baik tersendiri.Sastera yang dahulunya
isinya.S merujuk kepada seni bahasa yang indah,A-akal manjadi hak milik bersama kini telah
atau sisipan ilmu dan pemikiran pengarang,S-Sensori atau berubah dan lebih berkait dengan
daya sensitiviti pengaran,T-Tersurat dan tersirat,E-Estetika pernyataan diri dan hak cipta.
atau keindahan dari segi bahasa,R-Realiti kehidupan dan
A-Altenatif.Su merujuk kepada - indah ,elok,cantik,Sas-
ajarkan,berikan panduan,Tera-media,karya,bahan atau
pemikiran seseorang dan Kesusasteraan merupakan karya
bahaa(lisan/tulisan) mempunyai ciri-ciri istimewa dan nilai
seni dalam proses penciptaannya.

KONSEP
KESUSASTERAAN

Ianya merupakan satu bentuk ciptaan seni yang disampaikan melalui
bahasa.Menurut makna kamus,ianya hasil seni atau karya tulisan
dalam bentuk prosa atau puisi yang mempunyai ciri-ciri keistimewaan
tertentu.
Secara umumnya, sastera dapat dianggap sebagai ungkapan peribadi
manusia yang berupa pengalaman, pemikiran, perasaan, idea,
semangat dan keyakinan dalam suatu bentuk gambaran konkrit yang
membangkitkan keperibadian melalui pengantara bahasa.

TAKRIF KESUSASTERAAN MELAYU

Kesusasteraan ialah satu bentuk ciptaan seni yang disampaikan melalui bahasa.Menurut Siti Hajar Abdul Aziz(2011) dalam buku Bahasa
Melayu edisi kedua,perkataan kesusasteraan terbentuk daripada perkataan sanskrit iaitu susastera yang bermaksud huruf atau buku
indah.Sastera dari segi makna umum bermaksud bahasa yang digunakan dalm kitab-kitab.Menurut kamus,kesusasteraan bermaksud hasil seni
atau karya tulisan dalam bentuk prosa atau puisi yang mempunyai ciri-ciri keistimewaan yang tertentu.Seni kesusasteraan pula ialah seni karang-
mengarang bahan-bhan sastera yang berbentuk prosa dan puisi.Kesusasteraan dalam bahasa Melayu juga mempunyai maksud yang sama
dengan literature dalam bahasa Inggeris.Perkataan literature berasal daripda perkataan literate yang bermaksud huruf atau abjad.Dalam bentuk
asalnya,perkataan literature digunakan untuk tatabahasa dan puisi.Istilah kesusasteraan juga digunaakn dalam bahasa Melayu berasal dariapda
perkataan Sanskrit,iaitu sastra.Kata dasar sas-bermaksud mengarahkan,mengajar atau memberi petunjuk manakala -tra merujuk kepada alat.Jadi
sastra bererti alat untuk mengajar.Awalan su- bermaksud menyeluruh iaitu segala yang tertulis,yang bernilai seni dan estetika serta dengan
maksud memberikan panduan,petunjuk dan pengajaran (Prof Dr Hashim Awang,Artikel AKADEMIK,HAL 2).Dalam konteks pendidikan
pula,kesusasteraan Melayu ialah karya asal yang tertulis dalam bahasa Melayu berunsurkan keindahan dan kehalusan sama ada berbentuk
novel,cerpen,drama,sajak,prosa tradisioankl,puisi tradisional bagi mengimbangiintelek,rohani,emosi dan jasmani di amping memeaprkan nilai
kemanusiaan dan citra masyarakat.Daripada definisi di atas,dapatlah disimpulkan bahawa kesusasteraan Melayu merupakan hasil karya
masyarakat Melayu yang mempunyai kata-kata yang indah,memberi mesej dan menggambarkan sesuatu perasaan dan keadaan yang tertentu
sama ada mengenai diri sendiri atau sekelompok masyarakat.Sastera juga dianggap sebagai peribadi yang berupa pengalaman,pemikiran,
perasaan,idea,semangat ataupun keyakinan dalm bentuk gambaran konkrit yang membangkitkan keperibadian melalui pengantara bahasa tidak
kira sama ada bermutu atau tidak bermutu.

PERBEZAAN KESUSASTERAAN
DAN BUKAN KESUSASTERAAN

KESUSASTERAAN BUKAN
KESUSASTERAAN
Sajak tentang bunga kemboja.
Novel yang mengisahkan p Penerangan menegnai
pengembaraan dengan keretapi. bungan kemboja.
Cerita mata-mata gelap. Jadual perjalanan keretapi.
Drama tentang gadis Berita jenayah.
menunggu telefon berbunyi. Panduan telefon.

UNSUR-UNSUR DALAM KESUSASTERAAN

Hashim Awang mengelaskan unsur-unsur dalam
kesusasteraan kepada empat , iaitu :

TEKNIK INTELEK




MERANGKUMI
CARA PENGARANG MENIMBULKAN
MENYUSUN PERISTIWA SATU-SATU
DI DALAM CERITA ,
MEMILIH KATA-KATA, FIKIRAN TERTENTU
MENGATUR ANGKAP-RANGKAP YANG TINGGI DAN
DALAM SAJAKNYA, MENARIK DALAM
MELETAKKAN ADENGAN-
SESEBUAH
ADENGAN
DALAM LAKONANNYA UNSUR-UNSUR
DALAM
DAN LAIN-LAIN.
KESUSASTERAAN

IMAGINASI EMOSI




.MELIHATKAN KETAJAMAN MEMBEZAKAN
DI ANTARA
DAYA PENGLIHATAN
DAN PENGAMATAN KARYA SASTERA
PENGARANG TERHADAP DENGAN KARYA
SATU-SATU BENDA BUKAN SASTERA.

DAN PERISTIWA.

KESUSASTERAAN MENURUT PANDANGAN TOKOH;

Sarjana Ismail Hussein M.K Danziger & W.S Abu Bakar Hamid (1997)

01 (1998) 02 Jahnson (1983) 03

Kesusasteraan merangkumi Kesusasteraan adalah seni Kesusasteraan merupakan seni
semua aspek yang menggunakn yang menggunkan kata-kata
kata-kata atau bahasa yang sama ada lisan atau tulisan. yang bercorak intelektual dan
bersifat kreatif.
gabungan kepuasan intelek dan

kepuasan estetik.

JENIS DAN BENTUK

Jenis dan bentuk kesusasteraan ada bermacam-macam ragam.Bentuk ini berbeza-beza kerana msing-masinguu

mempunyai unsur-unsur khusus yang membentuk pola secara berbeza untuk tujuan yang tertentu pula.Seperti

yang kita tahu,karya sastera mmepunyai tiga ciri utama iaitu, bersifat imaginasi,ada nilai seni dan kreativiti serta

nilai estetik dari segi penggunan bahasa.Karya sastera iamginatif lebih menekankan penggunaan bahasa

kmoenmotpautinf,ymaai nasykAaadrlaadt-ssaaysaltiretarttalebebusiktteaotnikfaimboasgdeinnyai.Kttieaf rxmytaenebkuaknaknanimpeangigngautnifaatnerbdairhi asdaardipeandoatatikf.aKrayraya bukan imaginasi
yang berbentuk

esei,kritikan,biografi ,sejarah,catatan harian,surat dan memoir.Karya imaginatif terbahagi kepada dua iaitu,prosa

dan puisi.Karya prosa terdirin daripada bentuk fiksyen seperti novel dan cerpen manakala karya puisi terdiri

daripada bahsa berirama seperti syair dan pantun.Dari segi jenis dan bentuk kesusasteraan Melayu,ia dapat

digolongkan kepada tiga kategori iaitu,kesusasteraan Melayu tradisional,kesusasteraan Melayu klasik dan

kesusasteraan Melayu moden.

PROSA PUISI SASTERA
TRADISIONAL MODEN RAKYAT





-MITOS - CERPEN -CERITA LIPUR
-LEGENDA -NOVEL
LARA


-CERITA
JENAKA
PUISI JENIS-JENIS -CERITA
TRADISIONAL SASTERA TELADAN


PROSA
MODEN
-PANTUN
-SYAIR

-SAJAK
-SELOKA
-GURINDAM

CIRI-CIRI

Ciptaan kesusasteraan berbeza daripada ciptaan seni yang lain keranan ciptaan ini menggunakan bahasa sebagai alat
penyampainya.Melalui bahasa,keindahan hasil kesusasteraan dapat dirasai oleh pembancanya.Melalui bahasa juga mereka
dapat mengagarap isi d an tujuan sambil menghayati hasil kesusasteraan yang bermutu tidak mempamerkan bahan atau
menggunakan bahasa dan olahan yang indah sahaja,tetapi harus juga memiliki unsur-unsur intelek,tersirat dengan emosi dan
perasaan,penuh dengan ekspresi dan imaginasi serta kaya dengan ciri-ciri kreatif.Penggunaan teknik dan gaya penulian yang
baik dan menarik juga ialah faktor yang penting.Melalui elemen-elemen sedemikian,kesusasteraan dapat memikat hati para
pembacanya.

Antara ciri-ciri keAsudsadstearalaitntliealabhitseopferbti,okedinydatheaxn tdari segi gaya dan lenggok bahasa yang digunakan dalam karya dapat

menyerlahkan keindahan sesebuah hasil karya itu.Keindahan itu juga bergantung pada kesatuan unsur yang membentuk suatu
susunan atau struktur sehingga menjadi sesuatu yang bulat dan utuh.Hasil karya itu,dikatakan indah jika organisasi unsur-unsur
yang terkandung dalamnya tadi memenuhi empat syarat iaitu keutuhan,keselarasan,keseimbangan dan berfokus penekan sesuatu
unsur.Ciri yang seterusnya ialah mencerminkan pengalaman.Pengalaman ini merujuk kepada tindak balas yang utuh dari jiwa
manusia yang digambafkan secara reliti.Perkara ini disebut utuh kerana bukan hanya merujuk kepada kegiatan fikiran,tetapi juga
kegitan perasaan dan imaginasi.Realiti sesuatu yang dapat meransang kesedaran manusia,sama ada berada di dalm mahupun
diluar dirinya.Ciri yang seterusnya pula ialah pengalaman seni.Tegasnya,nilai karya sastera bukan hanya terletak pada perkara yang
disampaikan,tetapi pada cara dan bentuk penyampaiaannya.Karya sastera bukan setakat memberikan kepuasan kepada pembaca
dalam menyelami dan memahami isi hati pengkarya melalui gagasan dan fikiran tetapi juga pengalaman dan nilai-nilai seni yang
mengagumkan pembaca.Selain itu,karya seni yang seharusnya memiliki ciri-ciri seperti keutuahn,keseimabnagn,keselarasan dan
penekanan.

MENCERMINKAN KEUTUHAN
KEINDAHAN DARI PENGALAMAN KESEIMBANGAN

SEGI GAYA DAN CIRI-CIRI
LENGGOK SASTERA

BAHASA YANG
DIGUNAKAN

KESELARASAN

PROSA TRADISIONAL

Menurut Siti Hajar Abdul Aziz(2011),tradisional bermaksud serius dan abdi nilainya,tertinggi mutunya dan
menjadi standard kepada yang lain,mempunyai gaya sederhana,mempunyai ciri-ciri yang lazim dan tidak berubah
mengikut masa.Prosa tradisional telah menjadi sumber pengetahuan,amalan,pengajran,sempadan tingkah laku atau
sumber masyarakat Melayu kepada masyarakat luar sehingga ke hari ini.Prosa tradisional merupakan hasil karya seni
yang disampaikan melalui bahasa.Tujuannya adalah untuk menyatukan falsafah pencipta dan penerimanya pada
masa itu.Prosa tradisional terbahagi kepada dua genre iaitu sastera rakyat(lisan) dan sastera istanan(tulisan).Selain
itu prosa tradisional sastera rakyat terbahagi kepada empat jenis iaitu,cerita mitos,lagenda,cerita rakyat dan cerita
lipur lara.

Menurut Zaidan et al.(2000:182),sastera lisan merupakan ungkapan yang terlahir dari mulut ke mulut,hasil
kebudayaan lisan dalam masyarakat tradisional yang isinya dapat disejajarkan dengan sastera tulisan dalam
masyarakat moden.Antara ciri sastera rakyat ialah,sastera rakyat disebar dan diwarisikan secara lisan.Selain itu
astera rakyat bersifat tradisional dan lama,wujud dalam variasi yang berbeza-beza serta bersifat anonimi.Selain
itu,sastera rakyat juga menjadi hak milik semua masyarakat yang menghasilkannya,mempunyai bentuk berpola
dengan plot yang hampir sama,memberi pengajaran.penulisannya bersifat sederhana,spotan dan agak kasar.Sastera
rakyat terbahagi kepada dua kategori iaitu,naratif dan dn bukan naratif.Sastera naratif terdiri daripada mitos,lagenda
dan cerita rakyat manakala bukan naratif terdiri daripada puisi rakyat.

PROSA TRADISIONAL [MITOS]

Mitos ialah cerita yang dianggap benar -benar terjadi dan suci serta di luar jangkauan akal manusia.Antara
ciri-ciri mitos ialah ,dianggap benar-benar terjadi.Seterusnya,peristiwa yang berlaku aneh, tetapi
penting.Dianggap keramat dan memberikan kesan kepada masyarakat,latar belakang berlaku pada zaman
lampau dan tokoh yang terlibat ialah Tuhan atau dewa-dewa.Asal -usul mitos adalah sebuah cerita yang
mengemukakan corak pemikiran yang mistik dan bersangkut-paut dengan sesuatu rahsia dan magis.Contohnya
Kisah Tasik Chini.Dari segi institusi sosial dan budaya,terdapat mitos tentang kedatangan Islam dan adat
berandam.Dari aspek politik pula,mitos merupakan cerita2 yang berkaitan struktur pemerintahan dan
kerajaan.Contohnya mitos keturunan raja-raja Melayu.

PROSA TRADISIONAL [LEGENDA]

Lagenda ialah cerita yang dipercayai benar-benar berlaku, tetapi tidak dianggap suci. Antara ciri-

ciri lagenda ialah, komunikasi lisan bercorak cerita berasaskan kisah-kisah.Seterusnya,latar masa tidak

semestinya masa lampau, tetapi masih berkaitan dengan masa silam,terdapat kesan atau tanda seperti

kubur, binaan, bentuk bumi,ada kaitannya dengan zaman sekarang kerana kepercayaan terhadap

keramatnya seperti perigi Hang Tuah,tokoh atau tempat mempunyai sifat luar biasa,dianggap sebagai

sejarah kolektif,bersifat Universal, iaitu boleh berlaku di tempat lain seperti cerita Si Tanggang dan

diipercayai benar-benar berlaku.Lagenda terbahagi kepada empat jenis

iaitu,keagamaan,perseorangan,alam ghaib dan tempat.Contoh legenda keagamaan ialah cerita

mengenai orang alim dan penyebar agama sperti Tok Kenali.Contoh lagenda alam ghaib pula

berkisahkan kisah benar dan pernah dialami oleh seseorang seperti pengalaman dengan makhluk ghaib

untuk meneguhkan kebenaran sesuatu kepercayaan. Lagenda perseorangan pula,cerita mengenai

tokoh-tokoh tertentu yang dianggap benar-benar terjadi. Contohnya,tokoh kepimpinan,Tok Perak dan

okoh agama iaitu Sheikh Omar Bashyir serta ahli dalam pelbagai bidang iaitu,Mahsuri.Yang terakhir

ialah lagenda tempat yang menceritakan btentang suatu tempat yang terkadang nama tokoh atau

binatang.

CERITA RAKYAT CERITA RAKYAT

Cerita rakyat adalah dalam bentuk prosa dan tidak dianggap benar-benar terjadi. Sebagai sumber hiburan dan mempamerkan kebenaran serta

mengandungi moral atau sindiran. Terdapat 4 jenis cerita rakyat iaitu cerita binatang ,cerita lipur lara,cerita jenaka dan cerita teladan. Cerita

binatang ialah cerita yang bersifat menghibur dan mendidik. Ciri-cirinya,ditokohi oleh binatang binatang mempunyai sifat dan bertingkah laku

seperti manusia,ada persamaan struktur cerita binatang antara satu masyarakat dengan masyarakat yang lain,binatang yang dijadikan tokoh

biasanya bersaiz kecil dan cerdik,binatang yang besar biasanya kurang akal dan dianggap bodoh.

Contohnya,Sang Kancil menipu gergasi

CERITA LIPUR LARA
Tema biasanya tentang peperangan, percintaan dan pengembaraan.Selain itu,terdapat amanat atau panduan.Ianya juga mengandungi plot
kronologi, watak utama,ada kuasa sakti ,latar tempat di istana, dunia, dan alam ghaib .Cerita ini,Ditutur secara lisan daripada satu generasi kepada
generasi yang lain serta berlaku tokok tambah.Bukan itu sahaja,karya ini merupakan milik bersama masyarakat.Ianya juga dijadikan sebagai hiburan
dan pendidikan,mengandungi ciri-ciri tempatan walaupun terdapat pengaruh luar dan mengandungi puisi.Contoh cerita lipur lara ,Hikayat Malim
Dewa dan Hikayat Awang Sulung Merah Muda .

CERITA JENAKA
cerita yang menimbulkan rasa geli hati dan ketawa kepada orang yang mendengarnya.Disampaikan secara santai dengan menggunakan bahasa
pertuturan seharian.Antara ciri-cirinya ialah mengandungi unsur kebetulan,kelucuan yang ditimbulkan adalah daripada jalan cerita itu sendiri,ada
permainan kata-kata yang melucukan dan sifat-sifat pintar bodoh, bodoh sial dan pintar. Contoh cerita jenaka, Pak Pandir danLebai Malang

CERITA TELADAN
Cerita teladan ialah cerita yang mempunyai unsur deduktif / pengajaran.Ciri-cirinya, tokohnya manusia biasa ,tokoh bertingkah laku baik, mulia dan
jujur.Selalunya anak anak tunggal,mendapat pertolongan daripada kuasa sakti,tokoh dapat keluar daripada kesengsaraan, pada akhir
cerita.Contohnya,awang Merah Bawang Putih dan Batu belah Batu Bertangkup.

PROSA MODEN [CERPEN]

Cerpen merupakan gabungan cerita pendek.Pada zaman awal berkembang melalui persuratkhabaran. Merangkumi
pengalaman peribadi, realiti rencam hidup dan imaginasi. Mencerminkan sikap, perasaan, pandangan dan fikiran pengarang
Melayu. Memberikan gambaran tentang sesuatu zaman berhubung masalah sosial, politik, ekonomi dan sebagainyaCerpen
tidak membawa tema yang berat, bilangan watak terhad dan jumlah perkataan antara 500-5000 pp. Cerpen lazimnya
mengemukakan satu peristiwa yang menjadi fokus utama penceritaan. Cerpen hanya membawa 1 tema dan 1 atau 2
persoalan bagi menghasilkan kesan tertentu dan mendalam kepada pembaca. Terdapat watak protagonis dan watak
antagonis. terdapat 1 plot yang dikembangkan dengan rapi, teliti dan tidak rumit.

-Ciri-ciri Cerpen
- • Sebuah cerita pendek / rekaan dan sebenar
- • atau kisah berbentuk prosa
- • Jumlah perkataan 500-20000-mini / c.panjang • Menonjolkan 1 tema dan 1 kesatuan / kesan
- • Mengisahkan dengan agak terperinci suatu perisiwa
- • 1 plot / watak dan latar terhad
- • Cerpen memperlihatkan adanya unsur-unsur dramatik. Contohnya cerpen Segeluk Air tulisan Khadijah Hashim.

PROSA MODEN [NOVEL]

Berasal daripada bahasa Itali, novella yang bermaksud satu benda kecil yang baharu.Novel Ialah prosa yang panjang, berkisar pada 1 tema dan beberapa persoalan.Ada
pendapat yang menyatakan bahawa novel menceritakan kejadian yang luar biasa daripada kehidupan manusia. Isi novel menggambarkan perjuangan dalam kehidupan,
pertentangan antara keadilan dengan penindasan, konflik antara manusia, alam, ketuhanan dan perasaan masyarakat yang bercampur baur dengan imaginasi dan sebagainya.

Perkembangan novel sekitar tahun 1940-an
-Novel dipengaruhi oleh faktor sosial dan politik.
- • Bercorak kemasyarakatan.
-Contoh : • Karya Ahmad Lufti - Pelayan (1948) - Bilik 169 (1949) - Menceritakan segala permasalahan yang dihadapi oleh masyarakat pada zamannya.
-• Karya Harun Aminurrashid - Cinta Gadis Rimba (1947) - Darah Kedayan (1947) - Minah Joget Moden (1949)
-•Novel bercorak semangat kebangsaan. - Persoalan tentang politik dan kemerdekaan.
-Contoh
- • Karya Keris Mas - Pahlawan Rimba Malaya (1946)
- • Karya Harun Aminurrashid - Siapakah Yang Bersalah (1949)
Novel bercorak peperangan. - Persoalan tentang peperangan akibat Perang Dunia ke-2. - Persoalan tentang peperangan menentang Jepun dan kesannya terhadap kehidupan
rakyat.
Karya Ahmad Lufti - 1374 Hari Berjuang (1948) - Balik Dari Medan Perjuangan (1948) - Sisa Neraka Dunia (1949) - Bangkai Bernyawa (1949)
• Karya Ahmad Murad Nasaruddin - Nyawa Di Hujung Pedang (1948) - Zain Zawiyah (1948)

Zaman Kegemilangan Novel Melayu Tahun 1960-an.
• Peningkatan dari segi kuantiti dan kualiti.
• Peraduan mengarang diadakan pada tahun 1958, 1962 dan 1967.
• Melahirkan pengarang baharu seperti A. Samad Said, Arena Wati, Shahnon Ahmad, Ibrahim Omar, Yahya Samah, Alias Ali, Ruhi Hayat, Abdullah Hussein, Salmi Manja dan
Khadijah Hashim. • Karya A. Samad Said : - Salina (1961)
• Karya Khadijah Hashim : - Merpati Putih Terbang Lagi
• Karya Shahnon : - Rentong (1965) - Terdedah (1965) - Ranjau Sepanjang Jalan (1966) - Protes (1967) - Menteri (1967) - Perdana (1969)

Novel Tahun 1970-an
• Shahnon Ahmad terus berkarya.
• Karya beliau yang seterusnya : - Srengenge (1973) - Sampah (1974) - Kemelut (1977)
• Seluang Menodak Baung (1978)
• Karya Arena Wati : - Sandera (1971)
• Tokoh novel yang lain : - Azizi Hj.Abdullah - Anwar Ridwan - A.Talib Hassan - Zahari Affandi - Fatimah Busu

PUISI TRADISIONAL

Puisi merupakan genre sastera paling awal bagi semua bangsa di dunia.Masyarakat Eropah
menggunakan puisi untuk menghasilkan dua buah epik yang berjudul lliad dan Odyssey.Masyarakat Hindu
juga turut menggunkan puisi bagi tujuan untuk melahirkan Mahabharata dan Ramayana.Kesusasteraan awal
bagi bangsa Arab tertulis di dalam bentuk puisi.Puisi-puisi yang terbaik digantung di Kabah pada zaman
jahiliah.Orang Melayu berbangga puisi mili mereka yang sinamakan pantun.Menurut Harun Mt Piah (1989)
antara genre dalm puisi tradisional ialah pantun,syair ,seloka dan gurindam.Puisi merupakan genre sastera
paling awal bagi semua bangsa di dunia.Puisi-puisi yang terbaik digantung di Ka’abah pada zaman
jahililah.Orang Melayu berbangga dengan puisi milik mereka yang dinamkan pantun.Menurut Harun Mat
Piah(1989),antatra genre dalam puisi tradisional ialah,pantun,syair,gurindam,seloka,teka-
tekiberpuisi,peribahasa,rubai,masnawi dan sebagainya.Namun dalam perbincangan ini hanya berfokuskan
pada pantun,gurindam,syair dan seloka.

PUISI TRADISIONAL

PANTUN SYAIR SELOKA GURINDAM

PANTUN SYAIR

Pantun ialah kaedah rangkapan yang tertua dan memang asal kepunyaan masyarakat Syair merupakan sejenis puisi berlagu yang dikatakan berasal dari Parsi dan telah dibawa
Melayu.Penciptaannya terkandung dalam dua rangkap,empat rangkap,enam masuk ke Nusantara bersama-sama kedatangan Islam.A.Teeuw berpendapat bahawa
rangkap,lapan rangkap,sepuluh kerat,dua belas rangkap dan pantun berkait.Selain syair mrupakann puisi Melayu lama yang telah sedia wujud tetapi namanaya telah
itu,pantun merupakan pengungkapan yang mengandungi unsur pembanyang dan ditukar.Syair ialah puisi rakyat yang dilagukan apabila diperdengarkan.Antara ciri-ciri
maksud.Antara ciri-ciri pantun ialah,jumlah baris yang genap (2-16 baris syair ialah,Empat baris serangkap,lima akhir adalah sama a-a-a-a,keseluruhan rangkap
serangkap),bilangan suku kata pada setiap baris ada 8-12.,setiap rangkap mempunyai menggambarkan maksud dan idea yang berurutan.Terdapat dua bentuk tema syair
pembayang dan maksud dan mempunyai rima akhir a-b-a-bJenis pantun berdasarkan ,Naratif seperti,romantis, sejarah, keagamaan, kiasan/sindiran.Manakala bukan naratif
tema ialah,menghibur,nasihat ,adat ,kanak-kanak ,agama sindiran atau kiasan ,jenaka seprti,nasiha tdan agama
,teka-teki ,cinta dan kasih sayang dan budi.Pantun juga mempunyai maksud dan unsur-
unsur yang tersirat, secara halus dan lebih berkesan untuk memberi pengajaran tanpa
menyentuh perasaan seseorang.Selain itu,unsur estetik pantun dapat dilihat
berdasarkan dua aspek iaitu penggunaan lamabang-lambang tertentu dalam pantun
mengikut tanggapan da pandangan dunia masyarakat Melayu.Yang kedua
ialah,hubungan makna antara pasangan pembayang-pembayang samam ada secara
konkrit atau abstrak.

SELOKA GURINDAM

Seloka ialah puisi yang bebas dari segi rangkap, baris dan rima.Menurut Harun Mat Gurindam sebagai satu bentuk puisi Melayu tradisional seperti mana yang dikenali
Piah (1989),istilah seloka berasal daripada perkataan Snskrit”shloka” yang sekarang diperkenalkan oleh Raja Ali Haji melalui “Gurindam Dua Belas” pada tahun
bermaksud berseloroh,berjenaka atau menyindir.Selain itu,seloka mula dikenali di 1846.Gurindam ialah sejenis puisi yang tidak tentu bentuknya.Antara Ciri-ciri gurindam
alam Melayu disebabkan perkembangan agama hindu di Asia ialah,kebiasanya dalam bentuk terikat,terdiri daripda dua baris serangkap,mempunyai
Tenggara.Buktinya,teks Mhabhrata (100,000 rangkap) dan Ramayana(24,000 3 – 6 patah perkataan sebaris,rima akhir sama, a-a ,memerlukan beberapa rangkap
rangkap) merupakan naskah terawal yang tertulis dalam bentuk untuk melengkapkan keseluruhan idea,dalam bentuk tidak terikat,tidak berpasangan
seloka.Contohnya,Seloka Pandai Pak Pandir.Antara ciri-ciri seloka ialah,memerlukan dan tidak berangkap/terus-menerus fokus kepada pengajaran / panduan hidup yang
beberapa baris untuk melengkapkan idea,berbentuk hampir sama seperti gurindam sempurna,digubah dalam bahasa yang indah untuk dinyanyikan bagi tujuan hiburan
dan talibun,isi nya mengandungi maksud mengejek,sindiran sama ada dan tidak dituturkan secara meluas.Contoh gurindam ialah Gurindam Jujur Bekerja.
serius/jenaka,dan mempunyai tema dan isi yang amat umum.

PUISI MODEN [SAJAK]

Sajak merupakan satu-satunya genre puisi dalam puisi koden.Sajak ialah puisi moden yang lebih bebas dan tidak
terikat pada sesuatu pola khusus walaupun ada ketikanya memerikan ciri matra,rima dan rentak.Menurut Hashim
Awang(1984),sajak ialah puisi baharu yang popular alhir sebagai pilihan kepada puisi tradisional.Disni jelaslah,sajak
adalah suara hati atau luahan perasaan penyairnya..Ianya terbahagi kepada beberaa jenis iaitu,balada ,roman • Oda
,Epigram ,Himne, Elergi dan Satira.Selain itu,puisi moden yang bebas dan tiada ukuran tertentu dalam
menghasilkannya.Ouisi ini muncul pada zaman Angkatan 45.,dan tidak dikongkong oleh apa-apa peraturan seperti
bentuk-bentuk terikat puisi Melayu tradisional.Sajak tidak terikat dengan norma-norm tertantu seperti dalam puisi
tradisional.Sebagai puisi moden,sajak tidak terikat pada peraturan seperti pemilihan kata atau diksi,pembentukan
rangkap,baris serta pamtuhan skima riama akhir.

Sajak sebagai sejenis puisi moden dilahir secara bertulis yang dapat dilihat dan dihayati. Sama ada dilihat atau
didengar, akan membawa imej mengikut fahaman penulis, pembaca atau audien. Oleh itu, sajak boleh dikenal secara
luaran (bentuk) dan secara dalaman (isi dan mesej).Terdapat dua bentuk sajak iaitu ,Sajak bebas dan Sajak Sajak
Terikat terdiri daripadan idea sajak yang dipaparkan dalam bentuk tulisan disusun mengikut baris dan bait yang
difikirkan wajar serta sesuai dengan kehendak dan perasaan penyair, terdapat kepelbagaian bentuk susunan baris
dan bait menentukan sama ada sajak berkenaan berbentuk terikat atau bebas,bentuk luaran itu dipengaruhi oleh
jumlah kata, baris, rangkap, bait dan bunyi hujung baris. Intihannya,jika binaan ini mempunyai keseimbangan, maka
sajak itu dikatakan bentuk terikat.

SAJAK

Balada merupakan puisi Roman pula merupakan Oda merupakan sajak Epigram merupakan
atau sajak yang sajak tentang cinta kasih yang berisi sanjungan sajak yang diciptakan
atau curahan kasih sayang atau pujian terhadap
mengandungi cerita atau curahan kasih ayang seseorang,terutamanya khusus untuk
,kisah dan hikayat yang yang digambarkan dalam terhadap mereka yang memberikan nasihat
berkait dengan perasaan telah berjasa kepada
sedih atau kisah yang bentuk sajak. dan pengajaran.

masyarakat.

pernah dialami oleh

pengarangnya.



Himme merujuk Elergi pula Satira pula merupakan sajak
kepada sajak yang menggambarkan sindiran atau kecaman yang
mengandungi pujian keluhan jiwa dan
dan pujaan yang rintihan sukma lahir keranan pengarang
pengarang kerana biasnya tidak berkenan atau
ditujukan khusu kesedihan yang
kepada Tuhan. tidak bersetuju melihat
dialamainya. sesuatu yang tidak



benar,menyeleweng,tidak
wajar berlaku dalam
masyarakat.

FUNGSI SASTERA MELAYU

HIBURAN PENDIDIKAN DAKWAH KRITIKAN SOSIAL



FUNGSI KESUSASTERAAN MELAYU

Kesusasteraan Melayu dalam masyarakat Malaysia telah lama wujud bersama-sama
bangsa Melayu itu sendiri.Fungsi sastera Melayu mewujudkan pemikiran yang bijaksana
sentiasa memimpin manusia untuk mencapai kemajuan yang sesuai untuk kemaslahatan
hidup.Fungsi kesusasteraan Melayu terbahagi kepada empat aspek Iaitu,hiburan,pendidikan,
dakwah dan kritikan sosial.Menurut Muhammad Haji Salleh (2000) berpendapat bahawa
peranan dan fungsi astera zaman tradisional lebih luas dan pelbagai cabarannya.Manakala ,
menurut Muhammad Haji Salleh (2000), fungsi kesusasteraan pramoden ternyata lebih besar
berbanding dengan fungsinya pada zaman moden yang agak menipis. Menurut beberapa
sarjana tempatan iaitu, Ramli Isin, Muhammad Haji Salleh, Usman Awang dan Hashim Awang
melalui kajian dan tulisan mereka telah menggariskan pelbagai aspek berhubung dengan
fungsi sastera .Selain itu,ianya dirumuskan bahawa peranan dan fungsi sastera merangkumi
aspek luaran dan dalaman yang dapat dikesan melalui genre sastera tradisional mahupun
genre moden.

HIBURAN PENDIDIKAN

Antara fungsi kesusasteraan Melayu ialah hiburan.Keperluan menghiburkan dapat melahirkan karya sastera yang Peranan sastera terutamanya sastera Melayu dapat membina insaniah dalam kehidupan manusia. Hal ini amat
membawa keseronokan yang indah.Hiburan terhasil daripada keindahan kata-kata yang diungkapkan,irama dan bertepatan dengan konsep membina ‘modal insan’ yang diharapharapkan oleh pemimpin negara. Kita tidak mahu
rentak yang indah dan tersusun,kemampuan karya sastera untuk membelai emosi pembaca atau pendengar,unsur melahirkan satu bangsa seperti robot yang tidak mempunyai nilai-nilai kemanusiaan ketika bertindak atau mengambil
kelucuan dan sebagainya. Fungsi hiburan adalah sangatpenting kerana fungsi ini menjadikan karya sastera diterimdan keputusan. Apa yang kita boleh lihat sekarang, ramai bijak pandai dalam bidang sains dan teknologi tetapi sayang
diminati oleh masyarakat pada ketika itu Bukan itu sahaja,misalnya,pantun merupakan karya sastera yang cukup mereka gagal dalam usaha melahirkan pemimpin yang bermoral, berjati diri dan mempunyai nilai-nilai kemanusiaan.
popular kerana keupayaannya membawa keindahan yang menghiburkan.Hal ini ddapat dilihat dalam sebuah pantun Pemimpin yang tidak berjiwa seperti di atas, merupakan manusia yang hilang pertimbangan ketika bertindak. Akibat
lama yang berbunyi seperti “Berburu ke padang datar Dapat rusa berbelang kaki Berguru kepalang ajar Bagai bunga daripada itu, masalah rasuah, keruntuhan moral sehingga membawa kepada kemusnahan alam dan manyusahkan
kembang tak jadi”.Kualiti menghiburkan dalam pantun tersebut cukup banyak.Selain itu,rentak dan irama yang masyarakat. Justeru mengembalikan nilai sejagat yang bersifat kemanusiaan sebenarnya terkandung dalam sastera.Di
bersukat membentuk irama dalam pantun.Malah pantun tersebut mempunyai struktur bacaan yang tersendiiri yang peringkat sekolah Kesusasteran Melayu memainkan peranan sebagi satu cabang ilmu dan senjata yang dapat
mneghasilkan keindahan dalam pembacaan.Selain itu,pantun disampaikan pula dalam pelbagai variasi yang semakin meresapi dan berkembang dalam pelbagai disiplin ilmu sejajar dengan konsep bahasa merentas kurikulum.
menambahkan fungsi menghiburkan seperti dijadikan lirik dikir barat di kelantan,lirik lagu popular dan banyak Sementara itu di peringkat pengajian tinggi pelajar didedahkan dengan teknik penulisan ilmiah, rencana dan penulisan
lagi.Kemampuan pantun untuk menunjukkan bahawa unsur hiburan ini amat banyak dalam pantun.Karya ini telah kreatif dan pelajar juga diberikan pengetahuan tentang dunia penerbitan dan penyiaran selaras dengan matlamat
banyak mengisi masa lapang masyarakat kerana dapat memberi hiburan kepada masyarakat. Sebagai contohnya, pembudayaan bahasa Melayu melalui sistem pendidikan.
cerita rakyat boleh diceritakan pada waktu lapang bagi menghilangkan kebosanan dan memberipeluang kepada
masyarakat untuk berkumpul bersama-sama pada waktu malam setelah sibuk mencari nafkah pada siang hari.

DAKWAH KRITIKAN SOSIAL

Dakwah merupakan proses penyampaian pesan suci Tuhan kepada manusia melalui medium atau saranan yang Mohamad Mokhtar Hassan (1995) berpendapat bahawa teks atau 12 karya sastera adalah rakaman imaginasi
difahami sebagai objek dakwah. Dalam sesetengah karya sastera mempunyai dakwah dan karya tersebut dapat pengarang Fungsi yang seterunya ialah,kritikan sosial. Kritikan sosial 10 merupakan gambaran atau rakaman
menyedari pembaca untuk selalu mengingati nasihat Tuhan dan bertindak seperti yang dipesankan oleh Tuhan Antara kehidupan manusia daripada pelbagai dimansi dan sudut pandangan Sastera adalah sebuah rakaman kehidupan
ciri-ciri penting yang membentuk pandangan sastera adalah nilai ijabiyah(positif) dan waqiyyah(realistik), yang yang menyelongkar kehidupan manusia daripada pelbagai dimensi dan sudut pandangan yang cukup
mendalami sesuatu sebagaimana adanya. berbeza.Sesuatu yang dipaparkan dalam sastera adalah sesuatu yang terjadi dalam realiti kehidupan manusia.
Karya sastera yang mengambarkan kehidupan dapat dijadikan sebuah instrument perpaduan. Sebagai contohnya,
Pembangunan sastera Islam di Alam Melayu telah digerakkan dari pengaruh dakwah dan harakat pengislaman yang sastera yang menggunakan bahasa Melayu sebagai bahasa pengantar dapat memartabat lagi fungsi bahasa
meluas antara abad 13-16M.Gerakkan Islamisasi yang bermual pada abad ke-13 telah membawa perubahan yang kebangsaan dan bahasa perpaduan negara kita iaitu bahasa Melayu. Hal ini kerana sastera adalah gambaran
penting dalam sejarah kebudayaan Melayu dengan penyerbuan pengaruh sufi di abab ke 17 an menghasilkan kehidupan manuisa seperti yang telah ditegaskan oleh Usman Awang,A.Samad Said dan Dharmawijaya.Karya
pencerahan umat secra meluas dan serata sehingga memecahkan monopoli kepunjanggan istana(Siddiq sastera bukan sahaja merakamkan sesuatu yang kuar biasa tetapi perkara yang biasa tetapi diolah dalam bentuk
Fadzil,2012)Kesimpulannya,Ismail menegaskan ciri cereka Islam menekankan kepentingan fungsi dan amanat cakera karya kreatif yang indah.
tersebut.Imaginasi pengarang Islam tidak bebas sehingga bertembung dengn gambaran yang merosakkan pokok dalam
Islam.Sumbangan Islam alam pembentukkan akhlak manusia Melayu telah dilakukan oleh sarjana untuk mengukur Berasaskan pertimbangan bahawa karya sastera berfokuskan masyarakat, kehidupan dan manusia, pertalian
sejauh mana sumbangan sastera Islam ke arah pembentukan akhlak menusia di alam melayu.Contohnya,pengarang antara ketiga-tiga entiti ini adalah saling berkaitan. Dalam konteks masyarakat yang pelbagai susun lapis dan
Hamzah Fansuri mengambil bentuk syair sebagi alat untuk menyampaikan ajaran Islam.Hal ini jelas terbukti melalui kehidupan yang melatari menjadikan wujudnya jurang dalam kalangan mereka. Hal ini akan mempengaruhi
karyanya Syair Perahu,Syair dagang,Syair burung pingai dan Syair Fakir. tindakan dan adab untuk tujuan menegur, mengkritik mahupun menyampaikan mesej. Dalam masyarakat terdapat
pelbagai watak .namun dalam keadaan tertentu mereka tidak dapat melaksanakan tugas sebagaimana
diamanahkan.

Pemikiran Pertuturan MANIFESTASI
Perlakuan Gaya Hidup AKAL BUDI

PUISI TRADISIONAL

Puisi tradisional dikaitkan sebagai cerminan kehalusan budi,ketinggian
ilmu serta pemikiran masyarakat Melayu dahulu ketika
berbahasa.Akal budi pula mencerminkan perbuataan,pemikiran dan
sikap manusisa yang mendokong kebijaksanaan,kehalusan jiwa serta
keindahan.Perbuatan,pemikiran dan sikap seseorang mampu
diterjemahkan dalam pelbagai rupa seperti karya seni iaitu seni
sastera.Pengertian budi pula ialah, tempat perasaan dan
dorongan.Manakala akal atau pemikiran adalah suatu proses
menggunakan minda untuk mendapat pemahaman entang
sesuatu,membuat pertimbangan,membuat keputusan dan
menyelesaikan masalah serta refleksi.Manisfestasi akal budi ini
mempunyai empat aspek iaitu,pemikiran,pertuturan,perlakuan dan
gaya hidup

AKAL BUDI
[PUISI TRADISIONAL]

PEMIKIRAN PERTUTURAN

Pemikiran merupakan suatu proses yang digunakan untuk mancari makna dan Seterusnya,dari aspek pertuturan pula, masyarakat Melayu dapat dilihat melalui sifat
memahami sesuatu dengan menerokai pelbagai kemungkinan idea bagi meneyelesaikan kesantunannya. Menurut Kamus Dewan (1984), santun bermaksud halus budi bahasa
sesuatu masalah dan membuat refleksi dan metakognisi terhadap proses yang atau “berbudi pekerti” dan berusaha menghindari konflik antara penutur dengan
dilalui.Menurut pandangan Islam,akal berfungsi supaya otak manusia dapat beroperasi pendengar dalam proses komunikasi. Tokoh Bahasa terkenal Awang Sariyan (2007) ,telah
dengan sempurna.Tambahan pula,orang yang berfikir dengan menggunakan kemahiran membuat takrifan yang menyatakan kesantunan sebagai penggunaan bahasa yang baik,
berfikir terutamanya dalam mencari ilmu agama akan dipandang tinggi berbanding sopan, beradab, memancarkan peribadi mulia dan menunjukkan penghormatan kepada
orang yang melaksanakan ibadah tanpa ilmu.Malahan ,Rasulullah SAW telah bersabda pihak yang menjadi teman bicara. Manakala menurut tokoh Nusantara iaitu Hamka
dalam hadis Riwayat Tirmizi,no.2609.Bukan itu sahaja,alam pemikiran sosial Melayu turut (1887),pernah menyatakan bahawa kecantikan abadi terletak pada keelokkan adab dan
dipengaruhi oleh akal fikiran,akal budi,alam ilmu seperti dalam siratan alam,manusia dan ketinggian ilmu seseorang, bukan terletak pada wajah atau pakaian.
tuhan.Jelaslah,manusia menggunakan akal dan juga hati untuk mendekati Tuhan dan
turut mempunyai hubungan spriritual emosi dan jiwa.

PERLAKUAN GAYA HIDUP

Akal budi masyarakat Melayu juga dapat dilihat melalui perlakuan Akhir sekali, akal budi masyarakat Melayu juga tidak lengkap tanpa gaya hidup.
seharian. Menurut Kamus Dewan(1984), perlakuan dapat ditafsirkan Menurut sumber Kamus Dewan (1984), gaya hidup bermaksud cara seseorang
sebagai perbuatan yang dilakukan oleh seseorang. Dalam kehidupan individu yang menjalani kehidupan berkemampuan seperti mewah, sederhana dan
seharian, masyarakat Melayu dapat dikategorikan masyarakat yang kaya sebagainya. Manakala menurut Kamus Dewan,(1984), kehidupan dapat didefinisikan
dengan tingkah laku yang berhemah dan baik. Misalnya, adab melayan sebagai perihal hidup.Dalam konteks gaya hidup ini akal budi dapat dilihat dalam
tetamu bagi masyarakat Melayu.Jelas menunjukkan mereka sangat kehidupan seharian iaitu dari segi agama serta kepercayaan, adat istiadat, kesenian,
mengutamakan dan mendahulukan tetamu walaupun mereka sibuk sistem kekeluargaan dan pengamalan nilai-nilai murni.
dengan urusan diri sendiri. Perkara seperti ini dangat jelas dalam seloka
popular Mak Si Randang yang menggambarkan tetamu sangat diberi
keutamaan

Cedok air dengan baldi, MANIFESTASI AKAL BUDI PANTUN
Cedok nasi dengan senduk,
Baik dibawa resmi padi, Menurut Ungku Aziz (2011), pantun tidak wujud dalam kekosongan atau
Semakin berisi semakin tunduk vakum. Pantun merupakan manifestasi terbaik seni sastera orang Melayu.
Oleh itu, menerusi pantun dapat dikaji struktur sosial bangsa Melayu lama,
Tingkap papan kayu persegi, akal budi, sikap, pemikiran, aktiviti kehidupan dan falsafah hidup yang
Sampan sakat di Pulau Angsa, mereka anuti. Pantun digunakan untuk menyampaikan pemikiran dan
Indah tampan kerana budi, perasaan. Pantun ialah kaedah rangkapan yang tertua dan memang asal
Tinggi bangsa kerana bahasa. kepunyaan masyarakat Melayu. Semenjak orang Melayu belum tahu surat-
menyurat pun mereka telah pandai berpantun dan biasa berbalas-balas
Berburu ke padang jajar, pantun sesama mereka. Pencipataannya terkandung dalam dua rangkap,
Dapat rusa berbelang kaki, empat rangkap, enam rangkap, lapan rangkap, sepuluh rangkap, dua belas
Berguru kepalang ajar, rangkap, dan pantun berkait. Dalam apa juga bentuk fizikalnya pantun
Bagai bunga kembang tak jadi. merupakan pengungkapan yang mengandungi pembayang .


maksud dan maksud.


PANTUN

RANGKAP 1; MANIFESTASI AKAL BUDI PANTUN

Cedok air dengan baldi, Akal budi masyarakat Melayu dapat dilihat melalui tindak tanduk seharian. Berdasarkan
Cedok nasi dengan senduk, tafsiran akal budi bagi pantun yang pertama ini,jelas menunjukkan bahawa orang
Baik dibawa resmi padi, Melayu amat peka terhadap kepentingan sikap merendah diri dalam kehidupan
Semakin berisi semakin mereka.Buktinya,dalam dua baris terakhir rangkap pantun ini iaitu “baik dibawa resmi
tunduk padi, semakin berisi semakin tunduk” , penulis pantun menggunakan padi sebagai
contoh. Ianya menggambarkan pemikiran orang Melayu mampu mengaitkan sumber

alam dengan peradaban manusia. Contohnya,resmi padi pada rangkap pertama dan

baris ketiga dijadikan sebagai contoh kerana apabila tanaman ini semakin matang dan
mengeluarkan isi, sifat tumbuhan ini akan menunduk.Kita sepastinya sudah tahu
bahawa padi yang semakin berisi maka semakin tunduk padi tersebut. Ini secara tidak
langsung menunjukkan bahawa rangkap ini dikandungi dengan unsur pendidikan dan
pengajaran. Intihannya,pemikiran orang Melayu dahulu ,menginginkan kita untuk
merendah diri walaupun mempunyai ilmu pengetahuan yang tinggi dan berpangkat
besar. Oleh itu,pengajaran daripada pantun ini disampaikan secara halus dan tersirat
melalui mesej-mesej yang terdapat dalam karyanya.

maksud dan maksud.

RANGKAP 2; MANIFESTASI AKAL BUDI PANTUN

Tingkap papan kayu persegi, Bagi pantun pada rangkap ke-2 ini pula, akal budi orang Melayu juga menjunjung tinggi
Sampan sakat di Pulau Angsa, nilai budi bahasa. Dalam rangkap ini, didapati pemikiran orang Melayu terdahulu
menggariskan bahawa orang yang berbudi akan dipandang mulia .Malahan gaya bahasa
Indah tampan kerana budi, serta tutur kata yang tersususn dijadikan sebagai kayu ukur untuk menilai ketamadunan
Tinggi bangsa kerana bahasa. sesebuah bangsa itu.Menurut Norazimah Zakaria et. al (2017), keindahan dalam pantun
terdiri daripada dua aspek iaitu keindahan luaran (aspek stailistik) yang merujuk kepada

penggunaan gaya bahasa, intonasi suara, penggunaan bahasa yang bersukat, berirama

dan berentak.Manakala keindahan dalaman pantun dilihat berdasarkan isi kandungan yang
mempunyai unsur emotif.Dalam rangkap pantun ini,menjelaskan bahawa penulis telah
menggunakan kedua-dua teknik ini. Secara langsung telah menimbulkan keindahan bunyi
irama yang mengasyikkan dan keindahan bahasanya menunjukkan kekreatifan dan
kebijaksanaan dalam menyampaikan pengajaran atau pendidikan kepada pembacanya.
Maksud tersirat dalam dua baris terakhir bagi rangkap kedua ini ialah orang yang berbudi
akan dipandang mulia, manakala martabat bangsa dinilai dari segi bahasa dan tutur
kata.Hal ini menunjukkan akal budi masyarakat Melayu yang mementingkan nilai adab dan
berbudi bahasa. Pantun ini menyeru masyarakat supaya mementingkan budi bahasa dan
mendorong masyarakat supaya menjaga bahasa yang ditutur supaya nilai martabat
bangsa terpelihara.

maksud dan maksud.

RANGKAP 3; MANIFESTASI AKAL BUDI PANTUN

Berburu ke padang jajar, Dua baris terakhir dalam rangkap pantun ini menunjukkan kalau kita hanya
Dapat rusa berbelang kaki, mengharapkan ilmu untuk datang kepada kita maka ilmu yang ada dalam diri
kita sangat terhad. Selain itu,kita dapat meneliti bahawa pada rangkap ke-3
Berguru kepalang ajar, ,menejelaskanbahawa akal budi orang Melayu dahulu amat mementingkan
Bagai bunga kembang tak jadi. disiplin dalam menuntut ilmu.Pembayang pantun ini menjelaskan dengan
terang bahawa jika kita hanya berburu di padang jajar, maka kita janganlah

mengharapan benda yang lebih dari rusa berbelang kaki. Padang jajar ini

merupakan padang yang luas namun tidak terlihat haiwan selain rusa
berbelang kaki. Rusa berbelang kaki di sini sebenarnya merujuk kepada sejenis
belalang. Akal budi masyarakat Melayu amat mementingkan elemen kesedaran
dalam diri masyarakat. Karya pantun yang dicipta ini menggambarkan pemikiran
orang Melayu bahawa ilmu yang dituntut secara tidak sempurna, tidak akan
memberikan faedah kepada kita. Jadi, menuntut ilmu itu biarlah ikhlas agar ilmu
tersebut diredai.Dua rangkap terakhir bagi pantun ini bertujuan untuk
mengkritik dan memberi kesedaran secara halus kepada golongan yang malas
dalam menimba ilmu.

maksud dan maksud.

MANIFESTASI AKAL BUDI SYAIR

Syair merupakan bentuk puisi tradisional ciptaan dan kepunyaan orang
Melayu yang mendapat pengaruh Arab dan Parsi. Menurut Mohd Yusuf Md.
Nor (1985) syair dikatakan berasal daripada puisi Arab iaitu syair tetapi bentuk
syair Melayu amat berbeza dengan bentuk syair dalam kesusasteraan Arab.
Dalam bahasa Melayu, istilah syair sudah menjadi satu istilah yang khusus.
Syair Melayu tidak beracuankan syair daripada tradisi Arab atau mana-mana
puisi Arab-Parsi tetapi dalam bentuk dan acuan asli masyarakat Melayu (Harun
Mat Piah,1989). Dalam puisi Melayu tradisional, bentuk syair dipercayai
diperkenalkan dan dikembangkan oleh Hamzah Fansuri sekitar abad ke-16
dengan tujuan mengajarkan agama Islam.

maksud dan maksud.

SYAIR

RANGKAP 1; MANIFESTASI AKAL BUDI SYAIR
RANGKAP 2;
RANGKAP 3; Rangkap 1;
RANGKAP 4; Berdasarkan rangkap satu,si ayah memeberi nasihat dengan cara yang lemah lembut tetapi
menggunakan nada yang tegas.Si ayah memulai nasihat dengan engungkapkan kata-kata semangat
berupa pujian yang sederhaana,kemudian barulah si Ayah menyatakan nasihat sebenar yang
disampaikan dalam bantuk arahan iaitu jangan malas dalam melakukan sebarang
pekerjaan.Jelaslah dalam rangkap ini,ingin menyampaikan nasihat agar rajin melakukan sesuatu
pekerjaan yang telah diamanahkan.

Rangkap 2;
Seterusnya,pada rangkap kedua,si ayah menasihati anakya bahawa hendaklah menjadi pemimpin
yang sentiasa berniat tulus dan ikhlas.Selain itu,seseorang pemimpin hendaklah menunjukkan
kesungguhan iaitu rajin bekerja demi menjamin kesejahteraan rakyat jelata.

Rangkap 3;
Pada rangkap ketiga,si ayah menasihati anaknya bahawa jika anaknya ingin menjadi seseorang
pemimpin,dia hendaklah sentiasa berniat ikhlas.Selain itu,seorang pemimpin perlu menunjukkan
kesungguhan iaitu rajin bekerja.

Rangkap 4:
Pada rangkap keempat,si ayah tidak boleh mengabaikan kepentingan ilmu.Namun ilmu yan dituntut
mestilah ilmu yang benar seperti ilmu yang menjurus kepada kebajikan dan tidak pada ilmu yang
menjurus kepda kerosakan.Buktinya hal ini telah tercatat dalam kitab.

maksud dan maksud.

RANGKAP 5; MANIFESTASI AKAL BUDI SYAIR
RANGKAP 6;
RANGKAP 7; Rangkap 5;
RANGKAP 8; Rangakap lima menjelaskan bahwa,si anak digesa supaya sentiasa mengutamakn proses pengajian iaitu belajar
daripada melakukan perkara lain yang tidak beefaedah.Disamping itu,si anak hendaklah memastikan bahawa dia
tidak melanggar mana-mana peraturan hukum dalam kehidupan supaya terhindar daripada imej yang buruk dan
tercela.Dalam rangkap ini,menunjukkan pantun ini amat mementingkan ilmu dan penjagaan imej dan maruah diri.

Rangkap 6;
Pada rangkap keenam,si ayah memastikan si anak supaya segala perbuatan hendaklah berasaskan ilmu.Hal ini
demikian ,ianya dapat menjamin supaya perbuatan si anak akan selaras dengantujuan kebajikan yang hendak
dicapai.Sebaliknya,jika si anak bertindak tanpa ilmu,maka untuk menjadi insan yang keliru atau mudah terpedaya
adalah sangat mudah.

Rangkap 7;
Rangkap ketujuh menunjukkan betapa menuntut ilmu.Faedah menuntut ilmu amatlah besar kerana adanya ilmu kita
dapat membezakan perkara yang benar dengan perkara yang palsu.Pemimpin juga dapat mengadili atau menhakimi
rakyat dengn adil.Keputusan seseorang pemimpin yang berlandaskan ilmu juga bersifat adil dan dapat diterima
dengan senang hati.Oleh itu,generasi muda perlu menuntut ilmu secara berkesan kerana mereka adalah pelapisdan
bakal pemimpin pada masa hadapan.

Rangkap 8;
Berdasarkan rangkap kelapan,jika seseorang pemimpin tidak mempedulikan kepetingan menuntut ilmu disebabkan
sikap si anak yang mengambil mudah dalam menuntut ilmu,maka apabila rakyat jelata datang mengadu masalah si
pemimpin hanya mapu tercenggang dan termangu kerana tiadk ada ilmu didada untuk membuat sesuatu keputusan
atau tindakan.Kewibawaan seseorang pemimpin yang bersifat sedemikian akan pudar di mata rakyat jelata.Oleh
itu,jelaslah pada rangkap ini menyeru agar setiap pemimpin yang dilantik seharusnya merupakan seseorang yang
berilmu agar kesejahteraan rakyat dan negara yang ditadbir terjamin.

SELOKA PAK KADUK MANIFESTASI AKAL BUDI SELOKA


Istilah seloka berasal daripada perkataan Sanskrit shloka
Aduhai malang Pak Kaduk, bermaksud berseloroh, berjenaka atau menyindir. Ianya
Ayamnya menang kampung tergadai, bercorak karangan berangkap atau bahasa berirama.Menurut
Harun Mat Piah (1989), seloka merujuk kepada puisi Melayu
Ada nasi dicurahkan, bebas yang tidak mempunyai bentuk tertentu dari segi
Awak pulang kebuluran, ranbgkap, jumlah baris, samada mempunyai irama ataupun
tidak.


Mudik menongkah surut, maksud dan maksud.
Hilir menongkah pasang,
SELOKA
Ada isteri dibunuh,
Nyaris mati oleh tak makan,



Masa belayar kematian angin,
Sauh dilabuh bayu berpuput,
Ada rumah bertandang duduk,
Rumah runtuh awak menumpang.

RANGKAP 1; MANIFESTASI AKAL BUDI SELOKA

ADUHAI MALANG PAK KADUK, Rangkap 1 ;
AYAMNYA MENANG KAMPUNG Rangkap pertama pada seloka ini mengisahkan tentang Pak Kaduk yang bernasib malang apabila
ayamnya menang tetapi kampungnya tergadai kerana ditipu.Malang juga, apabila ia kebuluran apabila
TERGADAI, pulang ke rumah kerana nasinya telah dibuang.Oleh itu,kita hendaklah menjauhi amalan
ADA NASI DICURAHKAN, judi.Contohnya,pada rangkap pertama seloka iaitu “Ayamnya menang kampung tergadai”.Kita haruslah
AWAK PULANG KEBULURAN, bertindak secara bijak agar tidak menyusahkan diri sendiri atau menyesal di kemudian harinya.Ianya
telah dijelaskan pasa baris “Ada nasi dicurahkan,Awak pulang kebuluran”.Jelaslah,seloka ini menyeru

pembacanya agar berfikir secara bijak sebelum melakukan sesuatu tindakan.
Rangkap 2:

Rangkap kedua pula menjelaskan bahawa Pak kaduk ke hulu di sungai dengan kesusahan mengayuh
perahunya,lalau dia terpaksa menongkah air surut. Semasa ke hilir pula, dia terpaksa menongkah air
RANGKAP 2; pasang.Selain itu,rangkap ini juga memberitahu pembaca agar menyayangi isteri pada baris “Ada isteri
dibunuh”.
MUDIK MENONGKAH SURUT,
HILIR MENONGKAH PASANG, maksud dan maksud.

ADA ISTERI DIBUNUH,
NYARIS MATI OLEH TAK MAKAN,

RANGKAP 3; MANIFESTASI AKAL BUDI SELOKA

MASA BELAYAR KEMATIAN ANGIN, Rangkap 3;
SAUH DILABUH BAYU BERPUPUT, Rangkap ketiga pula menceritakan bahawa Pak Kaduk juga bernasib
ADA RUMAH BERTANDANG DUDUK, malang kerana sewaktu belayar, angin tidak bertiup langsung tetapi
apabila tiba di pangkalan, barulah terdapat angin bertiup. Malang
RUMAH RUNTUH AWAK menimpa Pak Kaduk apabila rumahnya runtuh lalu terpaksa
MENUMPANG. menumpang di rumah orang.Kita haruslah sabar dalam menjalani
kehidupan dan reda dengan ketentuan takdir.Contohnya pada baris


‘Masa belayar kematian angin”.Jelaslah,kita haruslah merancang

sebelum melaksanakan sesuatu perkara.

RANGKAP 2; maksud dan maksud.

. MANIFESTASI AKAL BUDI GURINDAM
Barang siapa mengenal yang tersebut
Tahulah ia makna takut Gurindam sebagai suatu bentuk puisi Melayu tradisional seperti mana dikenali
Barang siapa meninggalkan sembahyang sekarang diperkenalkan oleh Raja Ali Haji melalui “Gurindam Dua Belas” yang dikarang
Seperti rumah tiada bertiang pada tahun 1846. Menurut Ismail Hamid (1989), istilah gurindam berasal daripada
Barang siapa meninggalkan puasa bahasa Sanskrit. Selalunya gurindam Melayu mempunyai bahasa yang padat dan bernas
Tidaklah mendapat dua termasa serta isi yang lebih cenderung kepada riang, dan sukacita, sindiran dan
Barang siapa meninggalkan zakat gurauan.Manakal menurut Harun Mat Piah (1989), gurindam merupakan sejenis puisi
Tiadalah hartanya beroleh berkat Melayu lama yang tidak tentu bentuknya sama ada terikat atau tidak.
Barang siapa meninggalkan haji
Tiadalah ia menyempurnakan janji. Gurindam Dua Belas mengandungi 12 fasal dan mempunyai cirinya yang tersendiri.
Terdiri daripada rima aa bagi setiap rangkap yang mempunyai dua baris. Setiap barisnya
pula mempunyai dua hingga enam patah perkataan.Selain itu, dalam gurindam ini
mengandungi perkataan bahasa Arab. Mesej yang ingin disampaikan oleh pengarang
dalam gurindam ini ialah unsur nasihat berkaitan keagamaan kepada masyarakat
Melayu dan islam. Pengarang menasihati masyarakat supaya taat kepada perintah Allah
dan meninggalkan segala larangannya.Bukan itu sahaja,debgan melaksanakan
tanggungjawab kepada-Nya sebagai landasan untuk mendapat kesempurnaan hidup di
dunia dan akhirat. Kesempurnaan di dunia dari sudut jasmani dan rohani amat penting
untuk mendapatkan ketenangan di akhirat. Contoh bait Gurindam 12 yang menjelaskan
pemikiran karya ini dapat dilihat pada fasal 2 :

maksud dan maksud.

FASAL 2 MANIFESTASI AKAL BUDI GURINDAM


Pada fasal kedua , penulis tetap menegaskan prinsipnya dalam kepatuhan

terhadap Tuhan iaitu dengan memasukkan kepentingan rukun Islam.
Penghayatan yang mendalam terhadap keseluruhan isi gurindam ini dapat
RANGKAP 2; menimbulkan pemikiran sebenar yang ada pada Raja Ali Haji untuk memimpin
manusia ke arah jalan kebenaran.Secara umumnya Raja Ali Haji telah
memutuskan untuk menerapkan Rukun Islam dalam penghasilan gurindam ini.
Walaupun begitu, bukan hanya terdapat pemikiran tentang tanggungjawab
sebagai seorang individu yang beragama Islam, sebaliknya keseluruhan isi
Gurindam 12 ini memberi nasihat dan bimbingan ke arah kesempurnaan
manusia. Berdasarkan rangkap dalam fasal kedua ini ada dinyatakan tentang
kewajipan solat, puasa, zakat dan haji yang mana merupakan kewajipan yang
wajib ditunaikan bagi setiap umat yang beragama Islam dan akibat jika
meninggalkannya malah bagi orang Islam Rukun Islam ini merupakan pegangan
hidup yang perlu wajib dalam menjalani kehidupan. Penekanan terhadap
kesucian jiwa manusia ini mempunyai hubungan yang langsung dengan Tuhan
dan masyarakat lain di sekeliling kita. Oleh itu, pemikiran beliau yang hebat tidak
dapat disangkal lagi oleh sesiapa pun terutamanya dalam Gurindam 12.

maksud dan maksud.

MANIFESTASI AKAL BUDI GURINDAN DUA BELAS
"FASAL 2"

PEMIKIRAN ESTETIKA

Aspek pemikiran pada Fasal Kedua ialah, Raja Ali Nilai estetika yang terdapat dalam gurindam ini
Haji menyatakan mengenai kewajipan manusia ialah,simile iaitu membandingkan dua hal yang
terhadap agama iaitu solat, puasa, zakat dan haji. pada hakikatnya berlainan tetapi sengaja kita
Aspek keagamaan yang dinyatakan dalam bentuk menganggapnya sama dengan menggunakan
gurindam akan memudahkan kepada setiap kata ‘seperti, bagai, ibarat dan macam’. Contoh
individu untuk memahami dan melakukannya. pada rangkap,”Barang siapa meninggalkan
Walaupun dinyatakan dalam bentuk gurindam, Raja sembahyang,Seperti rumah tiada bertiang”.
Ali Haji menyelitkan akibat bagi individu yang
meninggalkannya.

RUMUSAN

Kesusasteraan Melayu dalam masyarakat Melayu lama wujud bersama-sama bangsa Melayu itu sendiri.
Secara ringkasnya, kesusasteraan Melayu adalah sangat penting kerana ianya bukan sahaja dapat memberi
hiburan malahan dapat memberi pengajaran yang sangat berguna melalui membacanya mkepada
masyarakat.Keindahan itu juga terlihat pada gaya bahasa.Perkembangan budaya tahap demi tahap dapat
membentuk peradaban manusia dari satu zaman ke satu zaman yang lainnya.Bahkan,perkembangan
budaya masa kini sebenarnya diasaskan oleh budaya silam. Buktinya manusia sentiasa mencari kemajuan.
Fungsi sastera Melayu adalah untuk mewujudkan pemikiran yang bijaksana kepada setiapa lapisan
masyarakat dalam mencapai kemajuan merialisasikan kesempurnaan hidup.Oleh itu, masyarakat mestilah
bekerjasama bagai aur dengan tebing untuk melindungi dan menyebar kesusasteraan Melayu ke generasi
muda yang akan datang supaya kesusasteraan Melayu dapat berkembang dengan lebih pesat dan tidak
lenyap di telan zaman.

RUJUKAN

Abdul Halim Ali. (2011). Konsep Keindahan dalam Kesusasteraan Melayu Tradisional. PENDETA- Jurnal Bahasa dan Sastera Melayu,100-111.
Dewan Bahasa dan Pustaka. (2015). Kamus Dewan Edisi Keempat.

Dr. Azman bin Rahmat, Dr. Mohd Nazri bin Zainuddin Shamsudin bin Abu Bakar, Haji Abdul Rani bin Hassan & Dr. Hasnah binti Awang.(2022).
Pengenalan Kesusasteraan & Kebudayaan Melayu.Pustaka Al-Ehsan

Hashim Awang. (1988). Kritikan kesusateraan: Teori dan penulisan. Dewan Bahasa dan Pustaka.
Jamian, M. N., & Md Radzi, S. B. (2015). Kesusasteraan MelayuTradisional Sebagai Wadah Komunikasi massa: Suatu Analisis (Traditional Malay literature

as medium of mass communication:An analysis). Jurnal Komunikasi, Malaysian Journal of Communication, 31(2), 183-194.
https://doi.org/10.17576/jkmjc-2015-3102-12
Mohamad Mokhtar Hassan. (1995). Sejarah Kritikan Melayu Moden. Dewan Bahasa dan Pustaka.
Muhammad Haji Salleh. (2000). Puitika sastera Melayu . Dewan Bahasa dan Pustaka
Muhd Norizam Jamian., & Shaiful Bahri Md Radzi,(2015). Kesusasteraan Melayu Tradisional Sebagai Wadah Komunikasi Massa: Suatu Analisis (Traditional Malay Literature
as a Medium of Mass Communication: An Analysis). Jurnal Komunikasi, Malaysian Journal of Communication, 31(2), 183–194. https://doi.org/10.17576/jkmjc-2015-3102-12
Nazri Atoh, Saipolbarin Ramli, Zamri Arifin, & Zubir Idris. (2020). Konsep puisi tradisional antara kesusasteraan Arab dengan kesusasteraan Melayu. SIBAWAYH Journal and Arabic
Language and Education, 1(1), 1–15.
http://ojs.upsi.edu.my/index.php/SIBAWAYH/article/download/3762/2421
Noor Sarah Abu Kassim. (2018). Puisi endoi sebagai instrumen dakwah untuk pembangunan lisan. Jurnal Antarabangsa Persuratan Melayu, 6,
241–276. http://rumpunjurnal.com/jurnal/index.php/rumpun/article/download/46/19
Nor Azah Abd Aziz. (2015). Baik Budi Indah Bahasa. ArahPendidikan Sdn. Bhd.
Noresah Baharom. (2005). Kamus dewan edisi ke-4. Dewan Bahasa dan Pustaka.
Ros Anita Kartini Mohamed, & Abdul Halim Ali. (2021). Implikasi Elemen Sastera Melayu Terhadap Perkembangan Kognitif Murid Dalam Pengajaran Dan Pembelajaran Sejarah Di
Sekolah Rendah. Jurnal Dunia Pendidikan, 3(4), 116–126.
https://doi.org/10.55057/jdpd.2021.3.4.10 7
Shamsudin Othman, Azhar Md Sabil & Ghazali Lateh. (2015). Pemikiran Akal Budi dan Sosiobudaya Melayu dalam Pendidikan Kesusasteraan
Melayu. International Journal of Education and Training, 1(2), 1-10.
Kamus Dewan Edisi Keempat. (2015). Dewan Bahasa dan Pustaka .
Shahnon Ahmad. (1991). Sastera Sebagai Seimograf Kehidupan.Dewan Bahasa dan Pustaka.
Shamsudin Othman .(2006). Sastera dan Masyarakat: Analisis Fenomenologi Islam. Dewan Bahasa dan Pustaka.
Yusoff, Ismail. (2008). Kesusasteraan Melayu lama dan baru.Penerbit Universiti Utara Malaysia.

SEKIAN TERIMA KASIH