วันพืชมงคล

วันพืชมงคล

วันพืชมงคล
๑๓ พฤษภาคม ๒๕๖๕

กจิ กรรมสง่ เสรมิ การอ่านผา่ นสอื่ ออนไลน์
ห้องสมดุ ประชาชนอ.ท่งุ ชา้ ง กศน.อ.ท่งุ ชา้ ง

สานักงาน กศน.จงั หวดั น่าน

วันพชื มงคล

ความหมายของวันพืชมงคล

วันพืชมงคล หมายถึง วันพระราชพิธีจรดพระนังคัล แรก

นาขวัญ ซึ่งเปน็ พระราชพิธีที่สืบทอดมาแต่โบราณ เพื่อเป็นศิริมงคลแด่พืชพันธ์

ธญั ญาหาร บารุงขวัญเกษตรกรและเตือนให้เริม่ เพาะปลกู ข้าวและพืชไร่อันเป็น

ธัญญาหารหลกั ในการดารงชีวิต ของชาวไทย

พระราชพิธีพืชมงคลจรดพระนงั คลั แรกนาขวญั เป็นพธิ ีกรรม 2 พิธีที่

กระทาร่วมกนั คอื

1. พิธีพืชมงคล

2. พิธีแรกนาขวญั

กจิ กรรมสง่ เสรมิ การอา่ นผ่านส่อื ออนไลน์
หอ้ งสมดุ ประชาชนอ.ทุ่งช้าง กศน.อ.ท่งุ ช้าง

สานักงาน กศน.จงั หวดั น่าน

วันพืชมงคล

พิธีพืชมงคลแรกนาขวัญ เป็นพิธีทาขวัญเมล็ดพืชต่าง ๆ เช่น ข้าวเปลือกเจ้า
ข้าวเหนียว ข้าวฟ้าง ข้าวโพด ถัว่ งา เผือก มัน เป็นต้น ฯลฯ มจี ดุ มุ่งหมายทีจ่ ะให้
เมล็ดพันธ์ุเหล่านั้น ปราศจากโรคภัยและให้อุดมสมบูรณ์เจริญงอกงาม

พิธีแรกนาขวัญ เป็นพิธีเริ่มต้นการไถนาเพื่อหวานเมล็ดข้าว มีจุดมุ่งหมายที่จะ
ให้เป็นอาณัติสัญญาณว่า บัดนี้ฤดูกาลแห่งการทานาและเพาะปลูกได้เริ่มขึ้น
พระราชพิธีพืชมงคล จรดพระนังคัลแรกนาขวัญ มีมาต้ังแต่ครั้งโบราณ ใน
หนังสือพระราชพิธีสิบสองเดือน พระราชนิพนธ์ของพระบาทสมเด็จพระ
จุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้กล่าวถึงพระราชพิธีแรกนาขวัญไว้ดงั นี้

การแรกนาที่ต้องเป็นธุระของผู้ซึง่ เป็นใหญ่ในแผ่นดินเป็นธรรมเนียม
โบราณ เช่น ในเมืองจีนเมื่อสี่พนั ปีล่วงมาแล้ว พระเจ้าแผ่นดินกท็ รงไถนาเองเปน็
คราวแรก ส่วนจดหมาย ส่วนจดหมายเรื่องราวอันใดในประเทศสยามนี้ ที่
ปรากฏอยู่ในการแรกนานี้ก็มีอยู่เสมอ ด้วยการนี้ผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดินทาเอง
เช่นนี้ กเ็ พื่อเป็นตวั อย่างแก่ราษฎร ชกั นาให้มีความมั่นใจในการทานา เพราะเป็น
สิง่ สาคญั จะได้เลี้ยงชีวติ ทั่วหน้า

การแรกนาขวญั ในกรุงเทพ นี้ มีเสมอมาต้ังแต่รัชกาลไม่ได้ยกเว้น แต่ถือ
เป็นตาแหน่งเจ้าพระยาพลเทพคู่กับยืนชิงช้า เจ้าพระยาพลเทพแรกนายืนชิงช้าผู้
เดียว ไมไ่ ด้ผลดั เปลีย่ น ครั้นต่อมาภายหลงั เมื่อเจ้าพระยาเทพพลป่วย ก็โปรดให้
พระยาประชาชีพแทนบ้าง

กจิ กรรมส่งเสรมิ การอา่ นผ่านสือ่ ออนไลน์
ห้องสมดุ ประชาชนอ.ทุ่งช้าง กศน.อ.ทงุ่ ชา้ ง

สานกั งาน กศน.จงั หวัดนา่ น

วนั พืชมงคล

ครั้นมาในสมัยสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดาเนิน
ทอดพระเนตรแรก นาที่ทุ่งส้มป่อยครั้งหนึ่ง ภายหลังโปรดให้มีการแรกนาที่กรุง
เก่าและที่เพชรบุรี และทรงเพิ่มพิธีสงฆ์นอกเหนือจากเมื่อก่อน มีเฉพาะพิธี เมื่อ
ทรงเพิ่มพิธีสงฆ์ในพระราชพิธีต่าง ๆ จึงได้เพิ่มในจรดพระนังคัลแรกนาขวัญนี้
ด้วย แต่ยกเป็นพิธีหนึ่งตากหากเรียกว่าพืชมงคล พราหมณ์ และทรงสร้างหอ
พระเป็นที่ไว้พระคันธารราษฏร ์ เมื่อโปรดให้มีพระราชพิธีพืชมงคลขึ้น จึงได้มี
นางเทพีสี่คน จัดเจ้าจอมเถ้าแก่ที่มีทุนรอนพาหนะพอจะแต่งตัวและที่เครื่องใช้
ไม้สอย ติดตามไปหาบกระเช้าข้าวโปรย เมื่อวันสวดมนต์พระราชพิธีพืชมงคล ก็
ให้ฟังสวดพร้อมด้วยพระยาแรกนาและให้มีการราชบัณฑิตเชิญพระเต้าเทวบิฐ
ซึ่งเป็นพระเจ้าเกิดในสมัยรัชกาลน้ันประพรมที่แผ่นดินนาหน้าพระยาที่แรกนา
พระ ราชพิธีนี้ ในเวลาบ่ายวันที่จะสวดมนต์ก็มรกระบวนการแห่พระพุทธรูป
ออกไปจากวัดพระศรีรัตนศาสดาราม .........................พระราชพิธีจรดพระ
นังคัล เริ่มแต่บ่ายวันสวดมนต์พระราชพิธีพืชมงคล มีกระบวนแห่ๆ พระเทวรู
ปพระอิศวร 1 พระอุมาภควดี 1 พระนารายณ์ 1 พระมหาวิฆเนศวร 1 พระพล
เทพแบกไถ 1 กระบวนแห่ มีธง มีคู่แห่เครื่องสุงกลองชนะ คล้ายกันกับที่แห่
พระพุทธรูป เป็นแต่ลดหย่อนลงมาบ้าง ออกจากพระบรมมหาราชวังไปทางบก
เข้าโรงพิธีทุ่งสัมป่อยหน้าหลวง เวลาค่าพระมหาราชครูพิธีทาการพระราชพิธี
เหมือนอย่างพิธีทั้งปวง วันรุ่งขึ้นเวลาต้ังแต่เช้า กระบวนแห่ต่าง ๆ พระยาผู้แรก
นา กาหนดเกณฑ์คนเขา้ กระบวนแห่ 500 กระบวน เมื่อถึงโรงพระราชพิธีเข้าจุด
เทียนบชู าพระพุทธรูป

กจิ กรรมสง่ เสริมการอา่ นผา่ นสอ่ื ออนไลน์
ห้องสมุดประชาชนอ.ทงุ่ ช้าง กศน.อ.ทุ่งชา้ ง

สานักงาน กศน.จงั หวัดน่าน

วันพชื มงคล

แล้วต้ังจิตอธิษฐานจับผ้า 3 ผืน เมื่อจับได้ผ้าผืนใดก็นุ่งผ้าผืนนั้น นุ่ง
อย่างบ่าวขนุ ออกไปแรกนา มีราชบัญฑิตคนหนึง่ เชิญเต้าเทวบิฐประนา้ พระพทุ ธ
มนต์ไปหน้า พราหมณ์เชิญพระพลเทพคนหนึ่งเป่าสังฆ์ 2 คน พระยาจับยามไถ
พระมหาราชครูพิธียืนประตักด้านหุ้มแดงไถดะ ไปโดนรี 3 รอบ แล้วไถแปรโดย
กว้าง 3 รอบ นางเทพีทั้งสี่จึงหาบกระเช้าข้าวปลูก กระเช้าทอง 2 คน กระเช้า
เงิน 2 คน ออกไปให้พระยาโปรยหว่านข้าว และไถกลบอีกสามรอบ หลังจากนั้น
ปลดพระโคออกกินเลี้ยงของเสี่ยงทาย 7 สิ่ง คือ ข้าวเปลือก ข้าวโพด ถ่ัว งา
เหล้า น้า หญา้ ถ้าพระโคกนิ สืง่ ใดก็จะมคี าทานาย

กิจกรรมสง่ เสริมการอา่ นผา่ นสอ่ื ออนไลน์
หอ้ งสมดุ ประชาชนอ.ทุ่งช้าง กศน.อ.ทงุ่ ชา้ ง

สานกั งาน กศน.จังหวัดน่าน

วนั พชื มงคล

ความสาคัญของวนั พชื มงคล
การเกษตรกรรมนบั ว่ามคี วามสาคัญต่อการดารงชีวติ ของมวลมนุษย์

อย่างมาก เพราะธัญญาหารทีบ่ รรดาเหลา่ เกษตรกรปลูกได้ในแต่ละปี ถูก
นามาใช้เปน็ อาหาร ดัดแปลงเปน็ อุปโภคต่าง ๆ เช่น ที่อยู่อาศัย เครื่องนุ่งห่ม ยา
รักษาโรค

วนั พืชมงคล เป็นวันที่จัดข้ึนเพื่อเกี่ยวกับการเพาะปลกู เนื่องจากเห็น
ความสาคญั ของการเมลด็ พืชพันธ์ุอันเป็นปัจัจยั สาคัญตอ่ วถิ กี าร ผลิตแบบ
พึง่ พงิ ธรรมชาติ นอกเหนือจาการมีแผนดินที่อุดมสมบูรณ์ น้าฝนทีม่ ีปริมาณ
เพียงพอ และปจั จยั อื่น ๆ แล้ว หากได้เมล็ดพืชพนั ธุ์ทไี่ ด้รับการเลอื กสรร รวมทั้ง
เกษตรกรมขี วัญกาลังใจ มคี วามเชื่อม่ันในการลงทนุ เพาะปลกู ทางราชการหรือ
ผู้ปกครองตนให้การดแู ลเอาใจใส่ การเกษตรของประเทศจะพัฒนามากยิง่ ขนิ้

ด้วยเหตุนี้ ทกุ ปีทางราชการจึงจัดให้มพี ระราชพิธพี ืชมงคลจรดพระ
นงั คัลแรกนาขวัญขึน้ โดยกาหนดในเดือนพฤษภาคม ของทุกปี

กจิ กรรมส่งเสรมิ การอ่านผ่านสื่อออนไลน์
ห้องสมดุ ประชาชนอ.ทงุ่ ชา้ ง กศน.อ.ทุง่ ชา้ ง

สานักงาน กศน.จังหวัดน่าน

วนั พชื มงคล

พธิ ีกรรมใน ปจั จบุ นั
พระราชพิธีจรดพระนงั คลั แรกนาขวญั ในปัจจุบันได้ดาเนนิ ตาม

แบบอย่างโบราณราช ประเพณี เว้นแต่บางอย่างได้มีการดัดแปลงให้เหมาะสม
กบั กาลสมยั อาทิ พิธีของพราหมณ์ก็มีการตดั ทอนให้เหลือน้อยลง พระยาแรก
นาขวญั กใ็ หต้ กเป็นหนา้ ทีข่ องปลัดกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ พระบาทสมเด็จ
พระเจ้าอยหู่ ัวและสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ได้เสด็จพระราช
ดาเนินทอดพระเนตรพระราชพิธที ุกปี มขี ้าราชการช้ันผู้ใหญ่ ทูตานุฑูต และ
ประชาชนจานวนมากมาชมการแรกนาขวัญเมือ่ เสรจ็ พิธี ประชาชนจะพากนั แย่ง
เกบ็ เมลด็ ข้าว นาไปผสมกบั พันธ์ุขา้ วที่ปลกู หรือเก็บไว้เปน็ ถุงเงนิ เพื่อความเปน็
สิริมงคล

กิจกรรมต่าง ๆ ทีค่ วรกระทาในวนั พืชมงคล
1. ประดับธงชาติตามอาคารบ้านเรือนและสถานที่ราชการ
2. จัดนิทรรศการ แสดงประวตั ิความเปน็ มา และความสาคัญของวนั พืชมงคล
รวม ท้ังพระราชพิธีนังคัลแระนาขวัญ

กิจกรรมส่งเสริมการอ่านผา่ นสื่อออนไลน์
ห้องสมดุ ประชาชนอ.ทุ่งช้าง กศน.อ.ทุง่ ชา้ ง

สานักงาน กศน.จังหวัดนา่ น