วรรณคดีนิราศภูเขาทอง ม.๑

นริ าศภูเขาทอง

มธั ยมศึกษาปีที่ ๑

บทนาเร่ือง ครฝู า้ ยสอนไทย

นิราศเปน็ รูปแบบการประพนั ธช์ นดิ หน่ึงของไทย นิยมแตง่ เพ่ือพรรณนาส่ิงทพี่ บเห็นระห่า่ ง
การเดินทางประกอบการพรรณนาอารมณค์ ่ามรสู้ ึกของผ้แู ต่ง

นริ าศภูเขาทองเปน็ บทประพันธข์ องสุนทรภู่ สมเด็จพระเจ้าบรม่งศ์เธอ
กรมพระยาดารงราชานุภาพ ทรงสันนิษฐาน่า่ แตง่ เม่ือ พ.ศ. ๒๓๗๑ ในสมัยรชั กาลท่ี ๓ ขณะทแี่ ตง่
นิราศเรื่องน้ีสนุ ทรภู่บ่ชอยทู่ ่ี่ดั ราชบรู ณะ (่ดั เลยี บ) และได้เดินทางไปจงั ห่ดั พระนครศรอี ยุธยาครงั้
แรกเพอ่ื นมสั การพระเจดยี ์ภูเขาทอง ท่่ี ัดภเู ขาทอง ซึง่ เป็น่ดั ร้างในทงุ่ นาทางทศิ ตะ่นั ตกเฉียงเหนอื
ของจงั ห่ัดพระนครศรีอยธุ ยา และเชอื่ กนั ่า่ มพี ระบรมธาตบุ รรจอุ ยู่ในพระเจดยี ์องค์นี้

บทนาเร่อื ง ครูฝา้ ยสอนไทย

นิราศเรื่องนนี้ บั ่่าเปน็ นิราศเรื่องยอดเยย่ี มของสุนทรภู่ นัก่รรณคดีได้เปรียบเทียบ
นริ าศเร่อื งนก้ี บั นิราศเมอื งแกลง ซึ่งเป็นนิราศเร่อื งแรกของสุนทรภู่ แล้่ตั้งข้อสังเกต่่า
นริ าศภูเขาทองแสดงให้เห็นพัฒนาการทาง่รรณศิลป์ของสุนทรภู่อย่างชัดเจน อาจเป็น
เพราะสุนทรภู่ประพันธ์นิราศเรื่องนี้ ขณะอยู่ใน่ัยกลางคน ผ่านประสบการณ์ชี่ิต
ทัง้ ทกุ ขแ์ ละสขุ จงึ มีค่ามเขา้ ใจชี่ติ และใชส้ าน่นกลอนทล่ี กึ ซ้ึง

ประ่ัติค่ามเป็นมา ครูฝ้ายสอนไทย

นริ าศภเู ขาทอง เป็นนริ าศท่ีสั้นทีส่ ุดของสุนทรภู่ นน่ั คือ

มเี พียง 176 คากลอนเทา่ น้ัน แต่ได้รบั การยกยอ่ ง่า่ เปน็ นิราศเรือ่ ง
เอกของสุนทรภู่ เพราะมีลีลาและจังห่ะกลอนทส่ี ละสล่ย มีเน้ือหาที่
แสดงถึงค่ามจงรักภกั ดตี ่อพระบาทสมเดจ็ พระพุทธเลิศหลา้ นภาลัย
และแสดงถึงค่ามรู้สึกน้อยเนื้อต่าใจในช่ี ิต อีกทง้ั ยังแฝงสัจธรรมไ่้
ในเนื้อหา

ประ่ัตผิ ู้แต่ง ครูฝ้ายสอนไทย

นริ าศภูเขาทอง เปน็ นริ าศทแ่ี ตง่ โดย สนุ ทรภู่

สนุ ทรภูแ่ ตง่ นิราศเรือ่ งน้ขี น้ึ ในขณะทเ่ี ป็นพระภกิ ษุอยู่จาพรรษาท่ี่ัด
ราชบูรณะ (่ัดเลียบ) ต่อมาได้ออกเดินทางไปนมัสการพระเจดยี ์
ภูเขาทอง จงั ห่ัดพระนครศรอี ยธุ ยา ในรา่ พ.ศ. 2371

ลกั ษณะคาประพันธ์ ครูฝ้ายสอนไทย

นริ าศภเู ขาทอง แตง่ เป็นกลอนนริ าศ ขึน้ ต้นด่้ ย่รรครบั และลงทา้ ย

ด่้ ยคา่่า “เอย” รบั
ส่ง
รอง รบั
สดับ ส่ง
รอง

ประ่ัตเิ จดียภ์ เู ขาทอง ครฝู า้ ยสอนไทย

เปน็ พระเจดยี ์ท่ีพระเจา้ หงสา่ดีบเุ รงนองทรงสรา้ งข้ึน เพ่อื เป็นอนุสรณ์
ในการทพ่ี ระองคท์ รงยกทพั มาพชิ ิตกรุงศรีอยุธยาได้ในปี พ.ศ. 2112 พระองค์
ได้สร้างพระเจดีย์ขน้ึ ท่่ี ดั กลางท่งุ หา่ งจากกรงุ ศรีอยธุ ยารา่ 2 กโิ ลเมตร มี
รูปทรงเป็นแบบเจดยี ม์ อญขนาดใหญ่ และได้ปรกั หักพังไปตามสภาพกาลเ่ลา
ครัน้ รชั กาลของสมเดจ็ พระเจา้ บรมโกศ จงึ โปรดให้บรู ณปฏสิ ังขรณ์่ดั และพระ
เจดีย์ขน้ึ ใหม่ โดยเปลย่ี นจากรปู ทรงเจดยี ม์ อญมาเปน็ เจดีย์ไทย

เนอ้ื เรอื่ ง ครฝู า้ ยสอนไทย

สนุ ทรภ่อู อกเดินทางจากพระนครด่้ ยเรอื เม่ือเดอื นสิบเอ็ดหลงั เขา้ พรรษาแล่้
โดยเดนิ ทางไปกบั หนูพดั บตุ รชายทเ่ี กิดกับแม่จนั เพื่อไปนมสั การพระเจดีย์ภเู ขาทอง
ทีพ่ ระนครศรอี ยุธยา สุนทรภอู่ อกเดนิ ทางจาก่ดั ราชบรู ณะ ผ่านพระบรมมหาราช่ัง ณ
ทนี่ ี้ สุนทรภไู่ ดร้ าพงึ ถึงค่ามหลัง เมือ่ ครง้ั ทตี่ นยงั เปน็ คนโปรดของพระบาทสมเดจ็ พระ
พทุ ธเลศิ หล้านภาลัย จากน้ันจงึ ถงึ ท่าแพ (ทา่ ราช่รดิษฐ)์ ่ดั ประโคนปัก โรงเหล้าบาง
จาก บางพลู บางพลัด บางโพ บ้านญ่น ่ัดเขมาภิรตาราม ตลาดแก่้

เนอ้ื เรอื่ ง ครฝู ้ายสอนไทย

ทต่ี ลาดแก่้ น้สี นุ ทรภไู่ ด้คร่ญถึงแม่จัน่่าเคยไดใ้ ห้ผ้าหม่ แพรดาแก่
สนุ ทรภู่ กอ่ นออกเดนิ ทางไปเมอื งแกลง ต่อมาผ่านตลาดข่ัญ บางธรณี บ้าน
มอญ บางพดู บ้านใหม่ บางเดือ่ บางหล่งเชิงราก สามโคก ท่ีสามโคกนี้สุนทร
ภูก่ ห็ ่นราลึกถึงพระบาทสมเดจ็ พระพุทธเลศิ หลา้ นภาลยั อกี ครั้ง ด้่ยทรง
พระราชทานนามเมืองสามโคกใหใ้ หม่่า่ “เมอื งปทมุ ธานี” และให้เปน็ หั่เมือง
ช้นั ตรี จากน้ันสุนทรภูเ่ ดนิ ทางผา่ นบ้านง้ิ่ พอตอนเย็นกถ็ ึงเกาะราชครามแล้่
จงึ หยุดพกั ค้างแรม

เน้ือเรอ่ื ง ครูฝา้ ยสอนไทย

รุ่งเช้าสุนทรภู่ก็ออกเดินทางต่อไปจนถึงกรุงเก่า ขณะนั้นพระนายไ่ย
เกลอเก่าและเคยเป็นก่ีที่ปรึกษาด้่ยกันมาก่อน ได้เป็นเจ้าเมือง สุนทรภู่
ขณะนี้ตกยากจึงไม่กล้าเข้าไปหา เกรง่่าท่านเจ้าเมืองจะทาเป็นไม่รู้จัก แล้่
ตนเองจะต้องเสยี หน้า ดงั นนั้ สนุ ทรภู่จงึ เดินทางผ่านจ่นเจา้ เมืองไป และไปพัก
ค้างแรมที่่ัดหน้าพระเมรุ ในขณะที่จา่ัดอยู่นั้นได้มีพ่กโจรเข้ามาขโมยของใน
เรอื แตส่ ุนทรภู่ต่นื มาเจอเสียกอ่ น จึงนาเอาของไปไม่ได้