ระบบต่อมไร้ท่อ

ระบบต่อมไร้ท่อ

ระบบต่อมไร้ท่อ หรือ endocrine system ประกอบด้วยกลุ่มเซลล์ สร้างและหลั่งพวกฮอร์โมน (Hormones) แล้วส่งออกนอกตัวเซลล์ โดยผ่านทางกระแสเลือด หรือน้ำ เหลืองไปยังเป้าหมาย คือ อวัยวะต่างๆ ทั่วร่างกาย ต่อมไร้ ท่อบางชนิดสร้างฮอร์โมน ออกมาร่วมทำ งาน หรือถูกควบคุมการหลั่งโดยระบบประสาท เรียก ว่า neuroendocrine system ระบบต่อมไร้ท่อ มีความสำ คัญในการเปลี่ยนแปลงของร่างกายเกี่ยวกับกระบวนการเมตาบอ ลิซึมต่าง ๆ ในร่างกาย เช่น การควบคุมปฏิกิริยาเคมีภายในเซลล์ การขนส่งสารเข้าออก ภายในเซลล์ อันมีผลต่อการเจริญเติบโต การใช้พลังงานการสืบพันธุ์ ตลอดจนการตอบ สนองทางด้านอารมณ์อีกด้วย

อวัยวะที่เกี่ยวข้องกับกระบวนการทํางานระบบต่อมไร้ท่อ 1. ต่อมพาราไทรอยด์ มีลักษณะเป็นก้อนกลมเล็ก ฝังอยู่ด้านหลังของเนื้อเยื่อไทรอยด์ในคนมีทั้งพมด 4 ต่อม ข้างละ 2 ต่อม เป็นต่อมขนาดเล็ก ฮอร์โมนสำ คัญที่สร้างจากต่อมนี้ คือ พาราธอร์โมน ซึ่งทำ หน้าที่ เกี่ยวกับการ ควบคุมเมตาบอลิซึมของแคลเซียมและฟอสฟอรัสในร่างกาย การสร้างกระดูกและควบคุม บทบาทของวิตามินดีในร่างกาย โดยวิตามินดีจะรวมกับฮอร์โมนพาราธอร์โมนในการสลายแคลเซียมออก จากกระดูกเพื่อรักษาระดับปกติของแคลเซียมในพลาสมา

ต่อมหมวกไตส่วนนอก ฮอร์โมนที่สำ คัญ ๆ จากส่วนนี้คือ Glucocorticoid hormone ทำ หน้าที่ควบคุมเมแทบอลิซึมของคาร์โบไฮเดรต โดยเปลี่ยนไกลโคเจนในตับ และกล้ามเนื้อให้เป็นกลูโคส Mineralocorticoid hormone ทำ หน้าที่ควบคุมสมดุลของน้ำ และเกลือแร่ ซึ่งฮอร์โมนสำ คัญในกลุ่มนี้คือ aldosterone ช่วยในการทำ งานของไตในการด๔ดกลับ Na และ Cl ภายในท่อไต Sex hormone ฮอร์โมนเพศช่วยควบคุมลักษณะทางเพศที่สมบูรณ์ทั้งชายและหญิง ต่อมหมวกไตส่วนใน (Adrenal medulla) สร้างฮอร์โมนอีพิเนฟฟริน (Epinephrine) และนอร์อีพิเนฟฟริน (Norepinephrine) ซึ่งเป็นฮอร์โมนที่เป็นอนุพันธ์ของกรดอะมิโน มีหน้าที่เพิ่มระดับน้ำ ตาลและกรดไขมันในเลือด เพิ่มอัตราเมตาบอลิซึม เพิ่มการเต้นของหัวใจ เพิ่มการบีบตัวของเส้นเลือด 2. ต่อมหมวกไต (Adrenal gland) เป็นก้อนสีเหลือง ๆ อยู่เหนือไตข้างละ 1 ต่อม ต่อมหมวกไตในผู้ใหญ่ประกอบด้วย ต่อมไร้ท่อ 2 ต่อม คือ

อินซูลิน เป็นฮอร์โมนที่ทำ ให้ระดับน้ำ ตาลในเลือดต่ำ ลง โดยช่วยให้กลูโคสผ่านเข้าเซลล์และเปลี่ยนส่วน หนึ่งเป็นไกลโคเจนเก็บไว้ที่ตับ ทำ ให้ระดับน้ำ ตาลในเลือดอยู่ในระดับปกติ กลูคากอน เป็นฮอร์โมนที่ทำ งานตรงข้ามกับอินซูลิน คือ ทำ ให้ระดับน้ำ ตาลในเลือดสูงขึ้น 3. ตับอ่อน ลักษณะจะเป็นต่อมขนาดใหญ่ อยู่ทางด้านหลังของกระเพาะอาหารและใกล้กับลำ ไส้เล็กส่วนต้น (ส่วนดูโอดินัม) ซึ่งจะผลิตฮอร์โมนที่สำ คัญ ดังนี้

4. ต่อมใต้สมอง เป็นต่อมไร้ท่อที่มีขนาดเล็กอยู่ใต้สมอง เป็นต่อมที่มีความสำ คัญมากที่สุด แบ่งออกเป็น 2 ส่วน ได้แก่ ต่อมใต้สมองส่วนหน้า ทำ หน้าที่ผลิตฮอร์โมนที่สำ คัญ คือ Growth Hormone เป็นฮอร์โมนควบคุมการเจริญเติบโตของร่างกาย โดยเฉพาะ กระดูกและ กล้ามเนื้อ Thyroid Stimulating Hormone เป็นฮอร์โมนกระตุ้นต่อมไทรอยด์ให้สร้าง ไทร็อกซินเพิ่ม ขึ้น Gonadotrophic Hormone เป็นฮอร์โมนกระตุ้นการสร้างเซลล์สืบพันธุ์ Antidiuretic Hormone เป็นฮอร์โมนช่วยในการดูดน้ำ กลับของท่อไต เพื่อรักษา ระดับน้ำ ของร่างกาย Melatonin เป็นฮอร์โมนกระตุ้นให้เชลล์เม็ดสีสร้างเม็ดสีเพิ่มมากขึ้น

5. ต่อมไทรอยด์ (Thyroid Gland) เป็นต่อมที่มีขนาดใหญ่กว่าต่อมไร้ท่ออื่นๆ มี 2 ข้าง อยู่บริเวณลูก กระเดือกข้างละต่อม ผลิตฮอร์โมนที่สำ คัญคือ ไทร็อกซิน โดยใช้ไอโอดีนเป็นวัตถุดิบในการสร้างฮอร์โมน ซึ่งฮอร์โมนไทร็อกชินมีหน้าที่สำ คัญ ดังนี้ 1.ช่วยในการเจริญเติบโตของกระดูก สมอง และระบบประสาท 2.ช่วยในการเปลี่ยนแปลงรูปร่างเมื่อเป็นผู้ใหญ่ 3.ช่วยควบคุมอัตราเมตาบอลิซึมในร่างกาย

6. ต่อมเพศ ได้แก่ อัณฑะในเพศชายและรังไข่ในเพศหญิง ซึ่งมีหน้าที่สำ คัญ 2 อย่าง คือ การสร้างเซลล์สืบพันธุ์และสร้างฮอร์โมน โดยฮอร์โมนเพศชายที่สำ คัญคือ เทสทอสเตอโรน (Testosterone) ส่วนฮอร์โมนเพศหญิงที่สำ คัญคือ เอสโตรเจน (Estrogen) และ โปรเจสเตอโรน (Progesterone)

7. ต่อมไพเนียลหรือต่อมเหนือสมอง (Pineal gland) เป็นต่อมเล็ก ๆ ช่วยสร้าง ฮอร์โมนเมลาโตนิน ทำ หน้าที่ยับยั้งการเจริญเติบโตของต่อมเพศในช่วงระยะก่อนหนุ่ม สาว แต่เมื่อเข้าสู่วัยรุ่นอาจมีผลต่อการตกไข่และประจำ เดือนในเพศหญิง หากต่อมไพ เนียลผลิตฮอร์โมนมากเกินไป จะทำ ให้เป็นหนุ่มสาวช้ากว่าปกติ แต่หากต่อมนี้ถูก ทำ ลาย เช่น เกิดเนื้องอกในสมอง จะทำ ให้เป็นหนุ่มสาวเร็วกว่าปกติ เป็นต้น

8. ต่อมไทมัส (Thymus gland) อยู่บริเวณด้านหน้าทรวงอก มีขนาดเปลี่ยนแปลงไปตามอายุ โดยถ้าเป้นเด็กระยะในครรภ์มารด าต่อมนี้จะโตมาก และจะมีขนาดใหญ่ที่สุดเมื่ออายุ 6 ปี จากนั้นจะเจริญช้า ๆ และค่อย ๆ หายไป ซึ่งเชื่อว่าต่อมนี้ตามารถสร้างภูมิต้านทานโรคให้แก่ ร่างกายได้

กระบวนการทำ งานของระบบต่อมไร้ท่อ การควบคุมการหลั่งฮอร์โมน (Control of Hormone Secretion) จากต่อมไร้ท่อส่วนใหญ่เป็น กลไกแบบตอบสนองกลับ (Feedback mechanism) ซึ่งอาจจะเป็นไปในทางบวก (กระตุ้น) เรียกว่า Positive feedback หรืออาจจะเป็นไปในทางลบ (ยับยั้ง) เรียกว่า Negative feedback แบ่งเป็น 3 แบบ

1.ฮอร์โมนควบคุมการหลั่งของโทรฟิกฮอร์โมน 2.การเปลี่ยนแปลงทางสรีระร่างกายควบคุมการหลั่งฮอร์โมน 3.สารเคมีควบคุมการหลั่งฮอร์โมน

ฮอร์โมนควบคุมการหลั่งของโทรฟิกฮอร์โมน (Hormonal control of tropic hormone secretion) ลักษณะ การหลั่ง tropic hormones มีต่อมไร้ท่อเป็นอวัยวะเป้าหมายซึ่งจะสร้างฮอร์โมนกลับไปควบคุมการหลั่งของ tropic hormones ในเพศหญิง ฮอร์โมน FSH, LH เป็น tropic hormones การหลั่งของฮอร์โมนในกลุ่มนี้ถูกควบคุมโดยฮอร์โมน estrogen และ progesterone ที่สร้างมาจากรังไข่ ในเพศชายฮอร์โมน FSH, LH (ICSH) เป็น gonadotropic hormones หลั่งออกมาจากต่อมใต้สมองส่วนหน้า การหลั่งของฮอร์โมนกลุ่มนี้ถูกควบคุมโดยฮอร์โมน testosterone ที่สร้างมาจาก Leydig cells ที่อยู่ในลูก อัณฑะ การทำ งานของ testosterone จะเป็นแบบ feedback mechanism เพื่อควบคุมการสร้างอสุจิและสร้าง ฮอร์โมน FSH, LH

ต่อมไร้ท่อมีกี่ประเภท ต่อมไร้ท่อสามารถจำ แนกตามความสำ คัญของฮอร์โมนที่ต่อมสร้างได้เป็น 2 ประเภท ได้แก่ 1.ต่อมไร้ท่อที่จำ เป็นต่อชีวิต (essential endocrine gland) เป็นต่อมไร้ท่อที่มีความสำ คัญต่อร่างกาย ถ้าร่างกาย ขาดหรือต่อมถูกทำ ลายอาจจะทำ ให้ตายได้ ได้แก่ ต่อมพาราไทรอย ต่อมหมวกไตชั้นนอก ไอส์เลตของตับอ่อน 2.ต่อมไร้ท่อที่ไม่จำ เป็นต่อชีวิต (non-essential endocrine gland) เป็นต่อมไร้ท่อที่สร้างฮอร์โมนที่มีความสำ คัญต่อ ร่างกายหรือต่อมไร้ท่ออื่นๆ น้อย ถ้าร่างกายขาดจะไม่ถึงตายแต่จะแสดงลักษณะผิดปกติบางประการ ได้แก่ ต่อมใต้ สมอง ต่อมไทรอยด์ ต่อมหมวกไตชั้นนอก ต่อมไพเนียล ต่อมไทมัส อินเตอร์สติเชียลเซลล์ ฟอลลิเคิล คอร์พัสลูเทียม

THANK YOU