Ёркиной САДИКОВА,
СамДУ ҳуқуқшунослик ва ҳуқуқий
таълим кафедраси ўқитувчиси, ю.ф.н.
БМТ ХАЛҚАРО
ХАВФСИЗЛИКНИ
ТАЪМИНЛАЙДИГАН
УНИВЕРСАЛ ТАШКИЛОТ
Аннотация: Мазкур мақолада тинчлик ва барқарорликни таъминлашда, мамлакат
манфаатларига мос келган ҳолда БМТнинг ўрни, аҳамияти ва роли, шунингдек, мил-
лий тараққиётимизнинг бугунги кундаги босқичи халқаро ташкилотлар билан узвий
алоқадорликда қандай амалга ошаётгани тўғрисида ёритиб берилган.
Калит сўзлар: Марказий Осиё минтақаси, глобаллашув жараёни, халқаро ташкилот-
лар, низом, юридик белгилар, умуминсоний манфаатлар.
Аннотация: В данной статье рассматривается семантическое пространство кон-
цепта «женщина» в узбекской лингвокультуре. В паремиях концепт «женщина» относит-
ся к одному из наиболее значимых первообразных концептов любой культуры, поскольку
женщина является ключевой фигурой человеческого бытия, присущей картине мира лю-
бого языка.
Ключевые слова: узбекское языкознание, лингвокультурология, паремия, семантиче-
ское пространство, концепт, концепт «женщина».
Annotation:This article discusses the semantic space of the concept "woman" in the Uzbek
linguistic culture. In proverbs, the concept of "woman" is one of the most significant primitive
concepts of any culture, since a woman is a key figure of human existence, inherent in the worldview
of any language.
Key words: Uzbek linguistics, linguoculturology, proverb, semantic space, concept, concept
"woman".
Маълумки, Ўзбекистон Республика- си билан ер юзида тинчликбарқарорликни
истиқлолга эришгандан сўнг мамла- кат сақлаш, аҳоли фаровонлиги, унинг муносиб
манфаатларига мос келадиган, унинг турмуш даражаси, ижтимоийиқтисодий
жаҳон ҳамжамиятидаги обрўэътиборини тараққиётни таъминлаш, таълим, тиббиёт
мустаҳкамлашга хизмат қиладиган, Мар- ва атрофмуҳитни муҳофаза қилиш каби
казий Осиё минтақасида хавфсизлик, тин-
члик ва барқарорликни таъминлайдиган, умумбашарий вазифалар тобора муҳим
халқаро терроризм, сепаратизм ва экс- аҳамият касб этиб, уларни амалга ошириш-
тремизмнинг барча кўринишларига, шу- да халқаро ташкилотларнинг роли кучай-
нингдек наркотрафик ва оммавий қирғин иб бормоқда.
қуролларининг тарқалишига қарши
ҳамкорликда курашадиган ҳамда уларни Халқаро ташкилотлар, деб бутун ин-
бартараф этишга қаратилган ўз ташқи си- соният учун умумий бўлган мақсадларга
ёсатининг устувор йўналишларини ишлаб
чиқди ва уни оғишмай ҳаётга тадбиқ қилиб эришиш йўлида давлатлар, миллий жами-
ят уюшмаларининг ижтимоийиқтисодий,
келмоқда . сиёсий, маданий ва илмийтехник асослар-
да бирлашувидан ташкил топган ташки-
Ҳозирги пайтда бутун жаҳонда глобал- лотларга айтилади. Халқаро ташкилотлар-
лашув жараёнларининг кучайиб бориши нинг умумий хусусияти шундан иборатки,
уларнинг фаолияти аниқ бир миллий дав-
50 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
лат чегарасидан четга чиқиб, давлатлара- да давлатлараро ташкилотлар “Халқаро
ро вазифалар ва муаммоларни ҳал этишга ҳукуматлараро ташкилотлар” деб юрити-
қаратилган бўлади. Бундай тузилмалар лади. Халқаро ҳукуматлараро ташкилот-
бугунги кунда давлатлар ўртасидаги кўп ларнинг давлатлараро ташкилотлардан
томонлама муносабатларнинг энг муҳим фарқи шундан иборатки, улар доимий
ва самарали шаклларидан бири бўлиб қароргоҳига, халқаро фуқаровий хизматга,
қолмоқда. ўз бюджетига эга бўлиб, унга аъзо давлатлар
халқаро ҳуқуқ субъектлари ҳисобланади.
Халқаро ташкилотларни ташкил этиш Шунингдек, ушбу ташкилотлар ўз ваколат-
борасидаги ҳаракатлар нисбатан қадимий лари доирасида халқаро шартномалар ту-
даврлардан маълум бўлсада, асосан, ХIХ зиши, турли мажбуриятларни ўз зиммасига
асрнинг иккинчи ярмидан эътиборан таш- олиши мумкин.
кил топа бошлаган. Айниқса, Иккинчи
жаҳон урушидан сўнг бундай ташкилотлар Бунда халқаро ташкилот тушунчасини
фаолиятига бўлган эҳтиёж кучайди ва улар ташкил этувчи қуйидаги беш белгида на-
кенг ривожлана бошлади. моён бўлади:
Халқаро ташкилотлар бу муайян шартномага асосланганлик;
мақсадларни амалга ошириш учун халқаро муайян мақсадларнинг мавжудлиги;
шартнома асосида тузилган, давлатлар аъ- ташкилий тузум;
золарининг ҳуқуқ ва мажбуриятларига эга мустақил ҳуқуқлар ва мажбуриятлар;
бўлган ҳамда халқаро ҳуқуққа биноан таъ- Халқаро шартноманинг одатда кўп то-
сис этилган давлатларнинг умумлашмаси- монлама таъсис акти, халқаро ташкилот-
дир. нинг низоми ҳисобланади. Лекин халқаро
шартнома асосида эмас, балки халқаро таш-
Ҳозирги кунда дунёда ҳар хил мазмун ва килот органининг қарори асосида ташкил
мақсадга бўйсундирилган 2,5 мингдан этилган ҳоллар ҳам юз берган. Бу БМТнинг
ортиқ халқаро ташкилот мавжуд. Жаҳонда Савдо ва ривожланиш (ЮНКТАД), БМТнинг
350 дан ортиқ ҳукуматлараро ташкилот Саноатни ривожлантириш бўйича (ЮНИ-
фаолият кўрсатмоқда . Уларни ҳудудий ДО) ўтказилган конференциялари ташкил
жиҳатдан (универсал, минтақавий), этилиши билан боғлиқ. Мазкур ташкилот-
қатнашчилар сонига кўра (икки томонлама, лар Бош Ассамблеянинг ҳуқуқига биноан
кўп томонлама), ваколат доираси–компе- БМТ Низомининг 22моддасидаги ёрдам-
тенциясига кўра (масалан, Жаҳон соғлиқни чи органлар тузиш ҳақидаги қоидага асо-
сақлаш ташкилоти, Жаҳон сайёҳлик таш- сан ташкил этилган эди. Шунга қарамай,
килоти), фаолият соҳасига кўра (масалан, ЮНКТАД ва ЮНИДОни оддий ёрдамчи ор-
сиёсий, иқтисодий, маданий) ва аъзолик ганга киритиш мумкин эмас. Бу органлар
хусусиятига кўра (очиқ ва ёпиқ ташкилот- БМТ таркибида оддий вазифани бажармай-
лар)га бўлиб таснифлаш мумкин. Халқаро ди, балки халқаро ташкилотлар тизимига
ҳуқуқ қоидаларига кўра, ҳукуматлараро эга бўлган органлардир. Бош Ассамблея-
ташкилотлар ҳамда бу соҳада фаолият нинг 2152қарори (1966йил 18ноябри)
кўрсатадиган мансабдор шахслар, дипло- тўғридантўғри ривожлантириш бўйича
матлар сингари, алоҳида имтиёз ва имму- ташкилот БМТ Бош Ассамблеяси органи си-
нитетга эгадир. Ҳукуматлараро ташкилот- фатида тузилди ва БМТ доирасида мухтор
ларнинг халқаро ҳуқуқдаги ўзига хос ўрни ташкилот сифатида иш олиб боради.
шундан иборатки, жумладан, улар Иккин-
чи жаҳон урушидан кейинги даврда дунё- Халқаро ташкилот тушунчасини белги-
нинг турли минтақаларидаги можаролар- лашда муҳим белги ҳисобланади. Ташки-
ни тинч йўл билан ҳал қилиш воситалари лотнинг мақсадлари халқаро ташкилот-
бўлиб хизмат қилмоқда. нинг тўла ҳуқуқлилик характерини, унинг
ташкилий тизимини, унга бериладиган
Бирлашган Миллатлар Ташкилоти ҳуқуқларни белгилашда муҳимдир. Ташки-
фаолиятида қўлланадиган атамалар-
E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 51
лотнинг мустақил ҳуқуқ ва мажбуриятлари улар қаторига БМТ, 16 та ихтисослашган
унга аъзо бўлган давлатларнинг ҳуқуқ ва ташкилот, атом энергияси бўйича халқаро
мажбуриятларидан фарқ қилади. Халқаро агентлик (МАГАТE) БМТнинг халқаро
ташкилотларнинг таъсис ҳужжатлари ташкилотлар тизимига эга бўлган ёрдам-
унинг Низомларида белгиланган бўлиб, чи ташкилотлар, ЮНКТАД, ЮНИДО, БМТ
баъзи моддалар бевосита аъзо бўлган дав- тараққиёт режаси БМТТД, шунингдек,
латларга, бошқа моддалар эса, халқаро таш- БМТнинг атрофмуҳитни ҳимоя қилиш
килотнинг ўзига тегишлидир. бўйича конференцияси ЮНБП киради.
Халқаро ташкилотлар халқаро тизимнинг
Мисол учун БМТ Низомининг 19мод- таркибий қисмидир. Ва, табиийки, халқаро
дасида шундай қайд этилган: Ташкилот- га тизимнинг ривожланиши ҳал қилувчи таъ-
пул бадалларини тўлаш бўйича қарзи сир кўрсатаётган ижтимоий тараққиёт
бўлмаган ташкилот аъзоси, агар қарзининг
қонунлари умумий тарзда халқаро ташки-
жами ўтган икки йил учун тўланиши ке- лотлар тараққиётини, уларнинг ижтимоий
рак бўлган бадал миқдорига тенг бўлса ёки ва ҳуқуқий табиатини ҳам белгилаб беради.
ошиб кетса, Бош Ассамблеяда овоз бериш
ҳуқуқидан маҳрум қилинади. БМТ Низоми- Турли ижтимоий тузумдаги давлат-
нинг 21моддаси эса аксинча бевосита таш- лар иштирокидаги ташкилотлар жамият
килотнинг ўзига тегишли: Бош Ассамблея тараққиётининг умумий қонунлари, шу-
ўзининг ички қоидалари ва иш тартибини
ўзи белгилайди. У ҳар бир сессияга раисни нингдек турли ижтимоий тузумдаги ри-
ўзи сайлайди. Халқаро ташкилотнинг унга вожланиш қонунларининг тўқнашуви
аъзо бўлган давлатлар ҳуқуқлари ва мажбу- таъсири остида иш олиб боради. Бир ижти-
риятларидан фарқ қилувчи мустақил ҳуқуқ моий тузумдаги давлатлар иштирокидаги
ташкилотлар эса, аксинча, шу ижтимоий
ва мажбуриятларга эга бўлиш имконияти, тузум тараққиёти қонунлари таъсири асо-
биринчидан, ўз ҳуқуқига эга бўлган юридик
шахс сифатида шаклланади, иккинчидан, сида ҳаракат қилади.
агар ташкилотлар халқаро ҳуқуқ субъектла- Ҳозирги замон халқаро ташкилотлар-
ри билан бевосита алоқадор бўлса, халқаро
ҳуқуқнинг субъекти бўлиб қолади. Уларга нинг юридик табиати, яъни асосий юри-
асосан, битимлар тузиш ҳуқуқи, имтиёз ва дик тавсифи халқаро ҳуқуқни ривожлан-
иммунитетларга бўлган ҳуқуқ, ваколатлик- тиришга ҳал қилувчи таъсир кўрсатаётган
ка бўлган ҳуқуқ, халқаро ҳуқуққа биноан ўша жамият тараққиёти қонунларига кўра
халқаро ташкилотнинг тўла ҳуқуқийлик белгиланади. Хусусан, унинг илмий техни-
хусусиятини билдиради. Бу ташкилотнинг ка тараққиёти, иқтисодий ҳаёти ва бошқа
Низоми ва фаолиятида халқаро ҳуқуқнинг жиҳатларининг байналмилаллашуви, суве-
кенг эътироф этилган принциплари ва нор- рен давлатларнинг мавжудлиги мустамла-
маларига, аввало, принципига мос келиш ка тузумининг йўқ қилиниши натижасида
заруратини билдиради. халқаро майдонда кўпданкўп янги дав-
латларнинг пайдо бўлишига сабаб бўлди.
Халқаро давлатлараро универсал таш- Юқоридагиларга асосланиб, ҳозирги за-
килотларнинг мақсадлари ва фаолият мав- мон халқаро ташкилотларни давлатлараро
зулари барча давлатлар учун манфаатли уюшма сифатида қуйидаги асосий юридик
бўлади. Чунончи, БМТнинг мақсади ва фа- белгилар билан фарқлаш мумкин:
олият йўналиши жаҳондаги барча давлат-
лар учун муайян манфаатга дахлдор ва шу 1. Улар қоида тариқасида давлатлар то-
туфайли бу ташкилот унинг Низомини тан монидан халқаро шартнома тузиш йўли би-
олган барча давлатлар учун очиқ бўлиши лан ташкил этилади ва мана шу шартнома-
керак. Ҳозирги вақтда БМТнинг халқаро лар асосида иш олиб боради;
ташкилотлари тушунчаси кенг тарқалган,
2. Аъзо давлатлар ўзларининг ташкилот-
дан чиқиш ҳуқуқини сақлаб қолади;
3. Халқаро ташкилотларнинг энг муҳим
52 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
тамойилларидан бири аъзо давлатларнинг асосий ва ёрдамчи органларга бўлинади.
суверен тенглик тамойилидир. Бу тамойил Халқаро ташкилотларнинг ҳуқуқ до-
ираси унинг органлари ҳуқуқ доирасида
халқаро ташкилотларнинг ҳуқуқ доираси, намоён бўлади. Халқаро ташкилот билан
унинг органлари ҳуқуқ доирасидаги икки
унинг Низоми, яъни суверен давлатлар то- жиҳатни фарқлаб олмоқ лозим: ташкилот
қарамоғида бўлган масалалар доирасида
монидан тузилган эркин шартнома билан белгиловчи мавзу бўйича ҳуқуқ доира- си
ва ташкилотнинг унинг мавзу бўйича ҳуқуқ
белгиланади; ташкилотнинг аъзоси бўлган доирасига кирувчи масалаларга оид
ҳужжатларини белгиловчи ҳуқуқ доираси-
ҳар бир давлат муҳокама қилиш учун та- дир .
клифларни киритишда, муҳокамада иш- Шунга асосан таъкидлаш керакки,
ҳозирги кунда жаҳонда халқаро ташкилот-
тирок этишда тенг ҳуқуққа эга, ташкилот- ларнинг энг йириги ва муҳими, ижтимоий,
сиёсий, ҳуқуқий, иқтисодий ва маданий
нинг органларига тенг ҳуқуқ асосида вакил кўламига кўра унверсал ташкилот бу Бир-
лашган Миллатлар Ташкилотидир.
қилинади; ҳар бир давлат битта овозга эга
БМТ бош мақсади глобал хавфсизликни
бўлади. таъминлаш ва ушбу йўналишда ташкилот
Низомига кўра БМТ халқлар ва миллатлар
4. Давлатлар иштирокида тузилган ҳаракатларини мувофиқлаштириш марка-
зи ҳисобланади . Шунга кўра БМТ – дунёда-
халқаро ташкилотларда турли ижтимо- ий ги умуминсоний манфаатлар асосида фао-
лият олиб борадиган энг нуфузли халқаро
тузумдаги давлатларнинг тинчтотув ташкилотдир.
яшаш тамойили ҳал қилувчи рол ўйнайди. Хулоса сифатида шуни таъкидла
моқчимизки, БМТнинг мавқеи ва обрўси
Бу тамойил умумий халқаро ташкилотлар- йил сайин ошиб бормоқда. Унга аъзо
бўлишни ва аъзоликка қабул этилишини
га тааллуқли даражада бу ташкилотларга ҳар бир мустақил давлат ўзи учун тарихий
ва фахрли бир масала, деб билади. Чунки
янги аъзолар каби қабул қилиш чоғида ту- бундай воқеа ушбу давлат жаҳон демо-
кратик давлатлар ҳамжамиятига қабул
зумнинг хилмахиллиги асосида камситиш- қилинганидан, унинг сафидан муносиб жой
эгаллаганидан далолат беради.
ни тақиқлашни билдиради;
5. Халқаро ташкилотларнинг
қарорлари тавсия характерида бўлади.
Фақат шу ташкилотлар фаолиятининг ички
масалалари бўйича қабул қилган қарорлар
уларнинг Низомига биноан мажбурийлик
характерига эга;
6. Халқаро ташкилотлар уларнинг Ни-
зоми асосида халқаро ҳуқуқий субъектли-
ликнинг муайян ҳажмига эга бўлади.
Халқаро ташкилотлар одатда олий орган;
ижарачи орган; маъмурий орган; махсус ма-
салалар бўйича қўмита ва комиссияларни
ўз ичига олади. Бир қатор ташкилотларда
юридик органлар тузилиши ҳам кўзда ту-
тилади. БМТ тизими ўз хусусиятига эга, у
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР:
1. Ўзбекистон Республикаси Конституцияси. – Тошкент: Ўзбекистон, 2019.
2. Ўзбекистон Республикаси Қонун ҳужжатлари тўплами, 2017, 6сон.
3. “Халқ сўзи” газетаси, 2017 йил, 9 декабрь.
4. Саидов А.Х. "Ўзбекистон ва инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларацияси". – Тошкент: Адолат, 2018, 240
бет.
5. Саидолимов С. "Умумий тараққиёт ва хавфсизлик сари" // Жамият ва бошқарув. Тошкент: Ўзбекистон, 2010.
6. Назарова Г.Ғ., Ахмедов И.А., Хамидов О.Б., Иминов З.М. "Халқаро иқтисодий ташкилотлар". Тошкент – 2011. –Б.20.
7. "Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Низоми ва Халқаро суд Статути". –Т.: БМТнинг Ўзбекистондаги ахборот мар-
кази, 2002. –Б.4.
8. Мартенс Ф. "Современное международное право цивилизовнных народов". –Т.1.–М., 1996.–С.167
9. "Xalqaro huquq: Ma’ruzalar kursi". //Mas’ul muharrir yuridik fanlar doktori, professor A.X.Saidov. – T.: O‘zbekiston
Respublikasi IIV Akademiyasi, 2012. –B.232.
10. "Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Низоми ва Халқаро суд Статути".–Т.: БМТнинг Ўзбекистондаги ахборот мар-
кази, 2002. –Б.15.
E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 53
Абдуғафур ҲОТАМОВ Жасур НУРМУРОДОВ
ТАТУ Самарқанд филиали ТАТУ Самарқанд филиали
доценти ассистенти
ЎЗБЕКИСТОН ТЕЛЕРАДИОКАНАЛЛАРИНИ
СУНЪИЙ ЙЎЛДОШ ОРҚАЛИ УЗАТИШНИНГ
ЖОРИЙ ЭТИЛИШИ
Аннотация: Ушбу мақолада бугунги кунда республикамизда FМ диапазонда ишлов-
чи радиоканаллар учун частоталар танқислигини инобатга олиб, республикамиз- да
DAB+(Digital Audio Broadcasting) рақамли радиоэшиттиришлар стандарти тест
тариқасида жорий этилганлиги, “Радиоалоқа, радиоэшиттириш ва телевидение марка-
зи” давлат унитар корхонаси маблағлари ҳисобидан Тошкент шаҳри учун лизинг асосида
рақамли радиоузаткич қурилмалари харид қилинганлиги баён этилган.
Калит сўзлар: мультимедия, радиоканаллар, бузилган сигнал, тагликлар, электро-
магнит сигналлар, мултиплекс.
Аnnotation: In this article, taking into account the lack of frequencies for radio channels
operating in the country today, in order to test the DAB + (Digital Audio Broadcasting) digital
broadcasting standard, it is indicated that digital radio transmitters were purchased on lease for
the city of Tashkent at the expense of the State Unitary Enterprise “Radio Broadcasting Center and
television”.
Keywords: multimedia, radiocanals, distorted signal, diapers, electromagnetic signals,
multiplex.
Аннотация: В данной статье, принимая во внимание нехватку частот для радиока-
налов, действующих в стране на сегодняшний день, в целях апробации стандарта цифро-
вого вещания DAB+ (Digital Audio Broadcasting) указано, что цифровые радиопередатчики
были приобретены в лизинг для города Ташкента за счет средств ГУП «Центр радиове-
щания и телевидения».
Ключевые слова: мультимедиа, радиоканалы, искаженный сигнал, подгузники, элек-
тромагнитные сигналы, мультиплекс.
Ўзбекистон Республикаси Марказий сонини ошириши мумкин.
Осиё давлатлари орасида биринчилардан
бўлиб DAB+ стандартида радиоэшитти- DAB+ стандарти орқали битта рақамли
ришни тест режимида эфирга узатилиши- FМ узаткичдан 16 та радиоканал-
ни йўлга қўйди. лар (“Ўзбекистон”, “Ёшлар”, “Маҳалла”,
“Ўзбекистон 24”, “Ориат Доно”, “Ориат FМ”,
DAB+ Европадаги биринчи DAB стандар-
тининг замонавий ишланмаларидан бири- “Водий садоси”, “Пойтахт (ўзб.)”, “Пойтахт
дир. DAB тизими MPEG4 HE AAC v2 аудио (рус)”, “Гранд”, “Ёшлар овози”, “Максима”,
“Авторадио Ҳамроҳ”, “Наврўз”, “Носталгия”,
кодлаш усулидан фойдаланади, бу овоз “Ўзбегим таронаси”) 199,360 МҲз часто-
сифатини сақлаб қолган ҳолда рақамли ау- тада 1,7 МҲз полоса кенглигида тест ре-
дио сигнал узатиш тезлигини тахминан 3 жимида эфирга узатилиши таъминланди.
баробарга камайтириши, шунингдек, бит-
та сигналда узатиладиган аудио дастурлар Ҳозирда тест синовлари олиб борилмоқда.
54 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
1 - расм. DAB+ стандартининг МГц VHF диапазонида радиочастота ре-
ишлаш схемаси. сурсининг тугаши ва янги радиостанция-
ларнинг радиотўлқинларини ташкил этиш
DAB+ нинг асосий афзалликлари: зарурати;
каналлар ўртасида шовқиннинг
йўқлиги; рақамли радиоэшттириш аналоги- га
тинглашда шовқин йўқ; нисбатан яхшироқ, радио сигналларни
CDаудио билан таққосланадиган энг қабул қилиш, шунингдек, автоуловдагилар-
юқори сифат (трансляторга қараб); га кенгроқ маълумот хизматларини тақдим
автоматик станцияни манзил бўйича этиш имкониятини беради;
қидириш: ҳудуддаги DAB+ станциялари
рўйхатидан станцияни номидан қидириш аналог стандарт билан солиштирганда,
(сақлаш учун частота рақами йўқ); битта радиостанцияни эшиттириш нархи
кенгайтирилган мультимедия хизмат- паст. ҒМда ҳар бир станция мустақил ра-
лари: DAB+ станциялари ижро пайтида вишда эфирга узатилади, DAB+ да эса бар-
"тагликларни" (янгиликлар услубидаги ча станциялар “мультиплекс”га бирлаш-
матнни айлантириш) кўрсатиши мумкин; тирилган бўлиб, уларнинг ҳар бирида 18
бошқа станциялар ҳам трек ёки концентда тагача ёки ундан кўп станция бўлиши мум-
слайдларни (SLS) кўрсатиши мумкин; кин.
варақлаш учун фойдали маълумотлар
каналлари (Тпег); Рақамли радиостанцияни синовдан
эфирни тўхтатиб туриш ва уни қайта ўтказишни амалга ошириш.
тинглаш имконияти (Кейинроқ тинглаш);
электромагнит сигналларининг кам Ўзбекистон Республикасида DAB+
қувват сарфи: 1 DAB+ антенна бир вақтнинг рақамли эшиттириш стандартининг жо-
ўзида 16 тагача дастурни узатиши мумкин. рий этилиши нафақат радиодастурлар ва
Технологиянинг баъзи бир камчиликла- аҳолига кўрсатилаётган қўшимча хизмат-
ри бор: лар сони ва сифатини сезиларли даражада
заиф сигнал билан DAB эшитилмайди; оширишга, балки радиочастота спектридан
автомобил тизимини ўзгартириш ёки янада самарали фойдаланишга, энергия
уни жиҳозлаш керак; сарфини камайтиришга, фавқулодда вази-
агар сигнал жуда паст бўлса, бизнинг ятларда эса барча радиоканаллар орқали
DAB тизимимиз ҳеч қандай товушни аҳолини хабардор қилишга олиб келди.
чиқара олмайди (ёки у "бузилган" товуш- Эслатиб ўтамиз, ҳозирда Ўзбекистон Ре-
ларни ўйнайди). спубликасида 174230 МГц диапазонидаги
FМ радиоси орқали биз шовқинни эши- частота ресурслари аҳолига ишлатиш учун
тишимиз мумкин, лекин радио жуда ифлос бепул тақдим этилмоқда.
ва бузилган сигналда ҳам "эшитилади", бу
DAB сезгир (худди рақамли ер усти каби). 1босқич. Тошкент телеминорасида
Аналог РТдан рақамли стандартларга ҳисоблагич диапазонидаги (9 ТВК ёки 11
ўтишнинг асосий сабаблари: ТВК) аналог телеузаткичларни модерниза-
ция қилиш учун қўзғатгичлар ва Тошкент
шаҳрида DAB+ стандарти бўйича ер усти
рақамли эшиттиришлар учун 16 та канал
шакллантирувчи ускуналар сотиб олин-
ди. Ускуналар нархи тахминан 1,62,0 млрд
сўмни ташкил қилди.
2босқич. 2022йилда Самарқанд шаҳри
учун ягона частотали тармоқдан (SFN) фой-
даланадиган янги DAB+ рақамли эшитти-
риш узатгичқабул қилгич харид қилинади.
Антенна тизимига эга рақамли радио узат-
гичларнинг бир тўплами 130 000 АҚШ дол-
E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 55
ларини ташкил қилади. етиб келмаслиги сабабли “Ўзбекистон”,
“Ёшлар”, “Тошкент”, “Спорт”, “Наво”, “Дунё
Ўзбекистон телерадиоканалларини бўйлаб”, “Маданият ва маърифат”, “Бола-
сунъий йўлдош орқали узатишнинг жорий
этилиши билан, 2021 йилнинг 28 декабрь жон”, “Кинотеатр”, “Оилавий”, “Маҳалла”,
куни Ахборот технологиялари ва комму- “Ўзбекистон 24”, “Онлайн мактаб” теле-
никацияларини ривожлантириш вазири каналлари ва “Ўзбекистон”, “Ёшлар”",
ҳамда ходимлари “Радиоалоқа, радиоэшит- “Маҳалла”, “Ўзбекистон 24” радиоканаллар
тириш ва телевидение маркази” давлат дастурларини NSS12 сунъий йўлдош алоқа
унитар корхонаси фаолияти билан таниш- тизими орқали кам қувватли телеузаткич-
ди. лар ёрдамида аҳолига телевидение хизмат-
лари етказилмоқда.
Ташриф давомида 2022 йил учун усту-
вор вазифалар тўғрисида маълумот бе- Хулоса ўрнида шуни таъкидлаш жоизки,
рилди. “Радиоалоқа, радиоэшиттириш ва 2022 йил давомида кам қувватли станци-
телевидение маркази” ДУК олдида турган яларга “Радиоалоқа, радиоэшиттириш ва
телевидение маркази” ДУКнинг ички имко-
асосий вазифалардан бири нодавлат теле- ниятларидан келиб чиққан ҳолда қўшимча
каналларнинг қамровини 100 фоизга етка-
зиш эканлиги таъкидланди. Бугунги кунда қурилма ўрнатиш орқали “Миллий ТВ”,
Республикамизнинг туманлар марказла- “УзРепорт”, “Зўр ТВ”, ““MY5”, “Севимли ТВ”
рида жойлашган телерадиоузатиш стан- ва “Футбол ТВ” нодавлат каналлари
циялари орқали тарқатилаётган телеради- кўрсатувлари ҳам сунъий йўлдош орқали
аҳолига етказилиши таъминланади.
осигналлар узоқ, бориши қийин ва тоғли
ҳудудларда яшовчи аҳолига тўғридан тўғри
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР:
1. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 5 октябрдаги ПФ6079сон ““Рақамли Ўзбекистон
— 2030” стратегиясини тасдиқлаш ва уни самарали амалга ошириш чоратадбирлари тўғрисида”ги Фар-
мони// www.lex.uz.
2. Ш.З.Тожибоев. "Телевидение" (Дарслик). – Тошкент: Алоқачи, 2011. – Б. 236.
3. М.З.Зупаров, Т.Г.Рахимов. "Радиоэшиттириш" (Ўқув қўлланма). – Тошкент: Алоқачи, 2013, – Б. 264.
4. Р.Р.Ибрагимов, Д.А.Давронбеков, Ш.У.Пулатов, А.Ҳотамов. "Спутниковие системи связи и приложение"
(Учебник). – Т.: Алоқачи, 2012, – Б. 320.
56 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
Сухроб ЭРГАШЕВ,
Имом Бухорий халқаро илмий-
тадқиқот маркази илмий ходими
XX АСР БОШЛАРИДА
ТУРКИСТОН
МАКТАБ ВА МАДРАСАЛАРИНИ
СОВЕТЛАШТИРИЛИШИ
Аннотация.Ушбу мақолада совет ҳукуматининг Туркистон мактаб ва мадрасаларини
совет меҳнат мактабига айлантириши тўғрисидаги фаолияти ёритилган. Совет
ҳукуматининг Маориф халқ комиссарлиги таркибида Бош Вақф Бошқармасини ташкил этиб,
советлаштириш ишини амалга оширгани илмий таҳлилларга асосланган ҳолда баён этилган.
Таянч сўзлар: таълим-тарбия, вақф, маориф, инқилоб, Маориф халқ комиссарлиги, Бош
вақф бошқармаси, ҳуррият, советлаштириш, ягона совет меҳнат мактаби.
Annotation.This article describes the activities of the Soviet government to transform Turkestan
schools and madrasas into Soviet labor schools. On the basis of scientific analysis, it is stated that
the Soviet government organized the Main Vakuf Directorate under the People’s Commissariat of
Education and carried out work on sovietization.
Key words: education, vakf, enlightenment, revolution, People’s Commissariat of Education, Main
Vakf Directorate, freedom, sovietization, unified soviet labor school.
Аннотация. В данной статье описывается деятельность советского правительства
по преобразованию туркестанских школ и медресе в советские трудовые школы. На основе
научного анализа констатируется, что Советская власть организовала Главного Вакуфного
Управления при Наркомпросе и провела работу по советизации.
Ключевые слова: образование, вакуф , просвещение, революция, Наркомпрос, Главного
Вакуфного Управления, свобода, советизация, единая советская трудовая школа.
Октябрь тўнтаришидан сўнг мат- буот берган бўлса, муболаға эмас [9; Б.16]. Зи-
саҳифаларида озодлик, адолат, ҳуррият ёлийлар бу инқилоб миллий таълимни
каби сўзлар иштирокидаги ши- орлар кўп қайта тиклаб, замонавий фантехника
тилга олина бошланди. Турки- стон ютуқларини ўрганишга шароит яратишига
ишонишган. Улар янги усул ўқув дастурла-
минтақасида ҳам халқ томонидан рини мактаб ва мадраса таълимига жорий
кўтаринки руҳда қабул қилинган бу хил қилиш учун барчани атрофларига бирлаш-
шиорлар, миллий ўзликни идрок этиш- га тиришга киришган.
катта туртки бўлди. Маърифатчилар- га
1917 йил 3 декабрь Халқ комиссарлар 1918 йил июнь ойи ўрталарида бутун
совети томонидан “Россия ва Шарқнинг Туркистонда халқ таълимини назорат
қилиш учун Маориф халқ комиссарлиги
барча мусулмон меҳнаткашларига” ташкил этилган [6; Б.215]. Комиссарлик-
йўлланган мурожаатномада “дин ва урф нинг вазифаси қуйидагилардан иборат
одатларингиз, сизнинг миллий ва маданий бўлган:
муассасаларингиз бундан буён эркин ва
дахлсиз, сизнинг ҳуқуқингиз ҳам Россияда- а) Республика учун халқ таълимини
ташкил этишнинг бош режасини ишлаб
ги барча халқларнинг ҳуқуқи каби ҳимоя чиқиш;
қилинади”, – деб қайд этилгани катта куч
E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 57
б) Таълим ишларини маҳаллий даражада соҳани большевиклар эгаллаб олишгач,
бирлаштириш; динга қарши курашни кучайтиришди. Ма-
ориф соҳасида ҳукуматнинг олиб борган бу
в) Умумхалқ таълим сметасини тузиш ва қатъий назорат ва чеклов сиёсати маъ-
таълимга ажратилган маблағларни рифатпарварларнинг норозиликларига
тақсимлаш;
сабаб бўлди. Ҳукуматнинг муддаолари- ни
Чор Россияси ҳукмронлиги даврида эски англаган жадид маърифатпарварлари:
мусулмон мактаб ва мадрасалар фао- Маҳмудхўжа Беҳбудий, Абдуқодир Шаку-
лиятига тазйиқлар ўтказилганидек, Шўро рий, Мунаввар Қори Абдурашидхонов ва
ҳукумати замонида бу типдаги мактаблар- бошқалар халқ саводини чиқариш учун ди-
ни ёпиб, ягона совет меҳнат мактабини
ташкил этишга киришилган. Марказ кор- ний дарс билан дунёвий фанларни бирга-
чалонлари РСФСР ХКСнинг 1918 йил, 23 ян- ликда ўқитиб бориш зарур, деб билишган.
вардаги “Черковни давлатдан ва мактабни Мисол учун, Мунаввар Қори Абдурашид-
черковдан ажратиш тўғрисида” декретини хонов 1920 йилнинг майида халқ таълими
жойларда мувофиқлаштириб, кучга кирит- бўлим бошлиқларининг I съездидаги маъ-
ди [10]. Мисол учун, 1918 йил 20 ноябрида
Туркистон АССР Халқ комиссарлар сове- ти рузасида диний таълим муассасаларини
диний мактаб ва мадрасаларда диний йўқ қилиш эмас, балки дастур ва услубни
фанларнинг ўқитилишини тақиқлаб қўйди замонавийлаштириш орқали таълим тизи-
[4]. Эски мактаб ва мадрасаларни ёпиш мини ислоҳ қилиш кераклигини сўзлаган
учун ўқувчиларга шароит йўқлиги, улар- [12]. Мутафаккир ўрта асрларда ҳам Ўрта
нинг қоронғи жойда ўқиши, дарс давомида Осиё мадрасаларида диний билимлар би-
қизиқтирувчи услубларнинг мавжуд эмас-
лиги асос қилинган [7; с.43]. лан бир қаторда араб тили, мантиқ, гео-
графия, астрономия, математика, тиббиёт
1919 йилнинг 26 декабрь куни Халқ каби дунёвий фанлар ўргатилгани боис,
комиссарлари советининг “РСФСР таълим даргоҳларида буюк алломалар ети-
аҳолиси орасида саводсизликни тугатиш шиб чиққанига алоҳида урғу берган. 1920
тўғрисидаги” декрети имзоланади. Бу де-
крет Туркистонда 1920 йил сентябрь ойида йилнинг 30 июнида Мунаввар Қори Абду-
маълум ўзгартиришлар билан (8 ёшдан 40 рашидхонов Туркистон АССР халқ таъли-
ёшгача; нафақат рус ёки миллий тил, бал- ми бўлими бошқарувчилари қурултойида
ки хоҳлаган туб жой тилини ўрганиш мум- ҳам Туркистондаги вақфлар тўғрисида
кинлиги; иш ҳақини сақлаш шарти билан маъруза қилиб, «Вақфлар диний ва хайрия
иш вақтидан 2 соат ажратиб бериш ва б.
эҳтиёжлари учунгина эмас, аксинча, мада-
– муаллиф) қабул қилинган [7; с.468]. Жо- ний тараққиёт ва халқ маорифи учун ҳам
рий қилинган тартиб саводсизликни туга- зарурдир. Миллий мактаб ва мадрасалар
тиш билан бирга социалистик ғояга даъват, умумий маълумот берадиган фан ва санъ-
эски мактаб ва мадрасалар фаолиятига зар- атимизнинг моддий манбаси вақфлар экан-
ба беришнинг бошланиши ҳам эди. лигига, уларни фақатгина диний нуқтаи
ХХ аср бошларида сиёсий ва ҳарбий назардан қарашни ҳоли қилади», деб вақф
мулкини қайта тиклаш ҳақида маълумот бе-
ради [11; B.162166]. Аммо совет ҳукумати
№ Ўқув Рўйхатга Бундан Мавжуд Умумий Хизмат Умумий
муассасанинг олинган қайта аҳоли қатнашувчилар кўрсатувчилар дарс
номланиши конфессионал ташкил миллий соати
мактаблар этилганлари 845 108
1 Мадраса мактаблари 2530 124 3960
2 Мактаблар сони 14 3710 - 7936
3 1-босқич Совет 13
212 42 5232
мактаблари 42
181 -
27
-
58 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
ўз қараш ва истакларини амалга ошириш рининг қурилиши ва моддий таъминоти
учун тиштирноғи билан ислоҳотларини бўйича қатор етишмовчиликларга учраб,
давом эттирган. вақф маблағи сарфхаражатидан манфаат
кўрмаётган эди.
1922 йил 22 октябрдаги 164сонли ва
Моддий жиҳатдан оғир аҳволдаги cовет
1922 йил 28 декабрдаги 173сонли фармон- мактаблари вақф маблағлари ҳисобидан
лар билан маҳаллий ижроия қўмиталарида фаолият олиб бораётган эски мусулмон
махсус вақф бўлимлари ташкил эттири-
лади [13]. Ташкилот ўз фаолияти даво- мактабларидан бутунлай фарқ қиларди.
мида эски мактабларни рўйхатга олиб, Ҳукумат совет мактаблари молиявий му-
советлаштириш вазифасини босқичма аммосини бартараф қилиш учун қатор
босқич амалга ошириб боради. Мисол учун, ҳуқуқий норматив ҳужжатларни расмий-
Самарқанд уезди волостларида 1923 йил 1 лаштиришга мажбур бўлган. Тадқиқот да-
апрель ҳолатида 16 та 1босқич мусулмон
мактаблари рўйхатга олинган [1; ст23]. вомида ўрганилган Туркистон Республи-
Самарқанд вилоятининг барча мактабла- каси Халқ комиссарлари советининг 1923
рида 30 та синф бўлиб, aксарият мактаблар- йил 19 апрелдаги № 71сонли қарори айни
да 2 та синф мавжуд бўлган. Мактабларда шу муаммони ҳал қилишга қаратилган [5].
ўқувчиларнинг умумий сони 446 тани таш- Қарорда ҳар бир таълим муассасасида ушбу
кил этиб, ўртача ҳар бир синфда 15 нафар
ўқувчи таҳсил олган. таълим муассасасининг махсус фондлари,
деб номланган махсус фондни шакллан-
Эски мактаб ва мадрасаларни совет- тиришга имкон қаратилади. Белгиланган
лаштириш жараёни ҳукумат мулозимлари дастлабки маблағ қуйидагича шаклланти-
томонидан босқичмабосқич амалга оши- рилади:
рилган. Қуйидаги жадвалда 19231924
ўқув йили Сирдарё, Самарқанд ва Фарғона а) ўқитишда белгиланган тўловлари
вилоятларида рўйхатга олинган конфес- мавжуд бўлган йиғимдан.
сионал мактаблар сони, уларнинг янги
ташкил этилган дастурга мувофиқ қайта б) поликлиникалар, устахоналар, совхоз-
ташкил этилгани ҳамда вақф маблағлари лар (давлат хўжалиги) ва таълим муассаса-
сақланадиган бошқа таълим муассасалар ларининг бошқа ёрдамчи иқтисодий фой-
кўрсатилган [2; ст25]. даланиш соҳа даромадларидан;
Архив манбаларини таҳлил қилиш да- с) таълим муассасалари томонидан таш-
вомида 1923 йили Туркистонда эски анъ- кил этилган саноат корхоналари даромад-
аналар таъсирида диний дунёқарашни ларидан;
назарий асослашга интилувчи аҳоли
қатлами кўпчиликни ташкил этгани ёзиб д) жамоат ташкилотлари давлат муасса-
қолдирилганига гувоҳ бўлдик. Масалан: саларидан олинадиган нафақадан;
“Ўтган даврда Туркистонда эски услуб-
даги мактаблар сони 5600 та бўлиб, унда е) жисмоний шахсларнинг хайрия
ўқувчилар сони 70 минг нафарга етган. маблағлари ва бошқа тасодифий даромад-
ларидан.
311 та мактаб вақф таъсирида бўлиб, 9000
нафар ўқувчи диний назария таъ- сирида Қарордаги тартибдан келиб чиқиб,
улғайган” [3; ст8]. Шунингдек, ҳужжатда кўрсатилган махсус воситалар таълим му-
вақфларнинг соф даромади йилига ассасасининг даромад бюджетига кири-
2.000.000 рублни ташкил этгани қайд тилиб, даромадлар смета бўйича ҳисобга
этилган. Бу ҳолат совет ҳукумати си- ёсий
ходимларини ташвишда қолдириши аниқ олинганида, мавжуд маблағларнинг ка-
эди. Чунки, XX аср 20йиллари бо- шида майишига олиб келмаслиги керакли- ги
совет ҳукумати таълим муассасала- алоҳида огоҳлантирилади. Тўпланган
махсус маблағлардан ўқув ва ёрдамчи
муассасаларнинг жиҳозларини бутлаш,
иқтисодий операцион эҳтиёжлар, бюджет
маблағларини тўлдириш кўзланган. Шу-
нингдек, ўқув бўлимида қўшимча иш ва
ортиқча ўқитувчилар ҳамда техник ходим-
E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 59
ларни сақлаш учун сарфланиши белгилаб битирган ёшлар сараланиб, кўпчилик ўша
қўйилади. даврда амалга оширилган коллективлаш-
тириш сиёсати замирида аграр тармоққа
Марказий Осиёдаги таълим жараё- бириктирилган.
ни ўтмиш ва келажакни англаш, руҳий по-
кланиш, Ватанпарварлик ва меҳроқибатга Хуллас, XX аср бошларида эски мактаб ва
даъват этса, совет ҳукумати таълим жараё- мадрасалар фаолиятига қарши кураш
нида ўзининг хомашё базасига айлантирган олдинги вақтларга нисбатан анча кучай-
ўлка аҳолисини ишчилар армиясига бирик- тирилиб, қатъий тартиб ва эҳтиёткорлик
тиришни кўзлаган. Аммо маориф тизимини билан амалга оширилган. Бу вазифа ижро-
социалистик ғояга бўйсиндирмасдан туриб сини таъминлаш дастлаб Ички ишлар халқ
бунга эришиш амри маҳол эди. Бу йўлда комиссарлиги, сўнг Маориф халқ комиссар-
ҳукумат давлат миқёсида маблағни аямай, лиги таркибидаги Бош вақф бошқармасига
йилданйилга ошириб боради. 19241925 юклатилган. Марказ ҳукумат вакиллари
ўқув йилида Ўзбекистон ССР Маориф халқ гоҳида норозилик ҳаракати авж олиши- дан
комиссарлигига ажратилган маблағлар ре- хавфсираб, маҳаллий аҳолининг ай- рим
спублика умумий бюджетининг 24 фоизи- талаблари қондирилган бўлсада, ўз
ни ташкил этиши бунга далилдир [8; Б.82]. мақсадларидан чекинмаган. Эски мактаб ва
Бу маблағлар халқ маорифи моддий базаси- мадрасаларни қайта ташкил этиб, ягона
ни қайта жиҳозлаш ва социалистик меҳнат совет меҳнат мактабларига айлантириш-
мактаблари сифатини яхшилаш учун ишла- ган. Шу аснода советлаштириш сиёсати
тилиши белгиланган. Мактаб таълимини босқичмабосқич амалга оширилди.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР
1. Ўзбекистон миллий архиви. Фонд Р34, рўйхат 1, иш1859, 136 б.
2. Ўзбекистон миллий архиви. Фонд Р34, рўйхат 1, иш2318, 204 б.
3. Ўзбекистон миллий архиви. Фонд Р34, рўйхат 1, иш2133.
4. Ўзбекистон миллий архиви. Фонд Р34, рўйхат1, иш41, 123 б.
5. Самарқанд вилоят давлат архиви. Фонд95 рўйхат1. иш2. 78 б.
6. "Ўзбекистонда таълимнинг ривожланиш тарихи ва тарихшунослиги" (Очерклар). –Т.: Таfakkur qanoti,
2015.
7. Бендриков К. "Очерки по истории народного образования в Туркистане (18651924 годы)". – М.: Из-
дательство Академии педогогических наук РСФСР, 1960.
8. "Самарқанд тарихи". Иккинчи жилд. – Т.: Фан, 1970.
9. Ражабов С. "Ўзбекистонда совет мактаби тарихига доир". –Т.: Ўқув пед. давнашр,1957. – Б.16.
10. "Собрание узаконений и распоряжений рабочего и кресьтянского правительства". – М.,1918. № 18.
11. А. Салмонов, М. Болтабоев. "Туркистонда вақф мулклари ва мадрасалар фаолиятининг советлар
тазйиқига олиниши оқибатлари" // Madrasa oliy ta’lim tarixini o‘rganishning dolzarb muammolari mavzusida
respublika miqyosidagi ilmiyamaliy konferensiya materiallari. –Samarqand, 2020.
12. https://arabic.uz/maqolalar/802uzbdaarabtilitalimi.html.
13. http/ essayon.top/ru/Вакуф.
60 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
Ixtiyor YOQUBOV,
Turkiya Respublikasi Mugla Sitki Kochman
Universiteti doktoranti
RAHIM BOBO MASHRAB
ASARLARINING TIL XUSUSIYATLARI
Annotatsiya: Rahimbobo Mashrab o’zbek klassik (Chig‘atoy tili) adabiyoti namoyondalaridan
biridir. Xalq orasida asosan, Boborahim yoki Rahimbobo nomi bilan mashhur. Rahimbobo Mashrab
o’z davrida ham, bugungi kunda ham tasavvufga yo’g’rilgan va hikmatga boy she’rlari, g‘oyaviy
qarashlari bilan shuhrat qozongan. Afsuski, bugungi kunda turkiy tilli davlatlar xalqlari orasiga
shoir ijodi bo’yicha yetarlicha tadqiqot ishlari olib borilmaganligi sabab u unchalik tanilmagan.
Rahimbobo Mashrabnıng ıjodı Fariduddin Attor, Jaloliddin Rumiy, Ahmad Yassaviy va Yunus
Emrolar ijodi kabi tasavvufiy falsafa bilan sug’orilgan. Asarlarinıng til xususıyatlariga nazar
tashlasak, mumtoz adabiyotning bu nodir namunalari eski o’zbek tili (Chıg‘iatoy turkchsi)da yozilgan.
Kalit so‘zlar: Rahimbobo Mashrab, Devon, qo‘lyozma, til, sheva
Аннотация: Рахим Баба Машраб - один из последних поэтов чагатайской эпохи. Его часто
называют Баборахимом или Рахимом дедом. Хотя Рахим Баба Машраб прославился своими
мудрыми стихами, важными для того времени взглядами, мистическими знаниями, к
сожалению, до сих пор его творчество не изучено полностью. Известно, что стихи Рахима
Баба Машраба глубоко связаны с мистической народной литературой, такими как Фаридуддин
Аттар, Джалалиддин Руми, Ахмед Ясави, Юнус Эмре. Учитывая орфографические и языковые
особенности его произведений, подразумевается, что они были написаны на классическом
позднем чагатайском тюркском языке.
Ключевой слова: Рахим Бобо Машраб, Девон, рукопись, язык, диалект
Annotation
Rahkim Bobo Mashrab is one of the last poets of the Chigatay period. He is often called Bobo
Rakhim or Rakhim Bobo. Although Rahim Bobo Mashrab was famous with his wise poems, important
views which was related to that time and his mystical knowledge, unfortunately, his work has not yet
been fully explored. It is known that the poems of Rakhim Bobo Mashrab are deeply connected with
mystical folk literature, such as Fariduddin Attar, Jalaliddin Rumi, Akhmad Yassavi, Yunus Emre. If
we pay attention to the spelling and linguistic features of his works, it is understood that they were
written in Chigatay Turkish which was after the classical period.
Keywords: Rahkim Bobo Mashrab, Devan, hand writing, vowel sounds, linguist, dialect
Ajdodlarimiz tafakkuri va dahosi bilan yaratilgan eng qadimgi toshyozuv va bitiklar, xalq og‘zaki
ijodi namunalaridan tortib, bugungi kunda kutubxonamiz xazinasida saqlanayotgan ming-minglab
qo‘lyozmalar, ularda mujassamlashgan tarix, adabiyot, san’at, siyosat, axloq, falsafa, tibbiyot, va
boshqa sohalarga oid qimmatbaho asarlar bizning buyuk ma’naviy boyligimizdir[1]. Ana shunday
qimmatbaho asarlar muallifii, o‘zbek mumtoz she’riyatining yorqin va o‘chmas siymolaridan biri,
mutasavvuf ijodkor bu, shubhasiz Rahimbobo Mashrabdir.
Mashrab o‘zbek adabyoti tarixida ijtimoiy va siyosiy falsafiy va diniy masalalarni o‘zida aks ettirgan
ilg‘or g‘oyali g‘azallar muallifi sifatida munosib o‘ringa ega.
Keyingi yillarda Mashrab adabiy merosiga bo‘lgan munosabat nafaqat O‘zbekistonda, balki butun
turk dunyosida yani turkiy tilli davlatlarda katta qiziqish uyg‘otmoqda. Ayniqsa, Turkiyada shoir
ijodiga bo‘lgan qiziqish ortib bormoqda[2]. Chunki, Mashrab asarlarining ham adabiy, ham tasavvufiy
jihatdandan rang-barang ekanligi, mavzularining xilma-xilligi, serqirraliligi jihatdan Yunus Emro va
E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 61
Ahmad Yasavviy ijodidan ustunlik qiladi.
Shoirning hayoti va ijodiga bo‘lgan qiziqish adib yashagan davrdanoq boshlangan bo’lib, hozirga
qadar davom etib kelmoqda. O‘zbekistonda shoir hayoti va faoliyati haqida ma’lumot beruvchi tazkira,
esdalik mazmunidagi asarlar bilan birga “Devonai Mashrab”, “Qissasi Mashrab”, “Mashrab Devoni”
kabi yigirmaga yaqin qo‘lyozma va toshbosma nusxalari mavjud[3]. O‘zbekistonda Mashrab asarlari
adabiy va falsafiy jihatdan o‘rganilgan bo‘lsa-da, til xususiyatlarining rang-barangliklari hali
o‘rganilmagan. Devon nusxalari ko‘zdan kechirilganda ulardagi voqea-hodisalar, so‘z qo‘llash bilan
bog‘liq bir-biridan farq qiluvchi har xilliklar ko‘zga tashlanadi. Bazi she’rlari esa haligacha ilmiy
jamoatchilikka ma’lum emas. Ularning ichida to‘liq va tarixiy mezonlarga yaqin keladigan nusxasini
aniqlash mashrabshunoslik oldida turgan dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Mashrabshunos olim
Jaloliddin Yusufiy Mashrab asarlari ustida yillar davomida ilmiy izlanishlar olib borib mukammal
devon nusxasini yaratdi[4]. Bu jihatdan olimning mashrabshunoslik oldidagi xizmatlari beqiyosligini
ta’kidlash joiz. Ammo olimning e’tboridan chetda qolib, devonga kiritilmagan ba’zi she’rlar ham
mavjud ekanligini aytmoq joiz.
Ushbu maqolada Mashrab Devonining Samarqand nusxasi[5] misolida shoir she’rlarida shevalarga
qaratilgan e’tibor va jonli xalq so‘zlashuv tili bilan bog‘liqlik xususiyatlari haqida ma’lumot berishga
qaror qildik.
Shoirning asl ismi Rahimbobo bo’lib, unga “Mashrab” taxallusini Koshg‘arlik ustozi Ofoqxo‘ja
bergan. “Mashrab” arabcha bo‘lib shrub-ichmoq ya’ni suv ichiladigan yer, kishini rohatlantiruvchi,
ma’nolarini ifodalaydi. Rahimbobo Mashrab zullisonayn (ikki tilda ijod qiluvchi) shoirdir. Forsiy
tildagi she’rlari ham, turkiy tildagi she’rlari ham sodda va ravon. Chunki u she’rlarni barcha turkiy
xalqlarga tushunarli bo‘lishi uchun, asosan, xalqning ichida qalandar sifatida kezib, xalq so‘zlashuv
tilidan foydalangan holda ijod qilgan. Shoir she’rlarining ko‘pchiligi xalq hayoti bilan bog‘liq bo‘lib,
tasavvufiy mavzularga bag‘ishlangan.
Mashrab asarlarining muhim lingvistik xususiyati shundaki, uning turkiycha (o’zbekcha) asarlarida
har uchchala lahja - qarluq, qipchoq va o‘g‘uz lahjalari elemetlari ko‘plab uchraydi. Mashrabning
birgina “Keldim” radifli g‘azali misolida yozuv va til xususiyatlari orqali xalq tiliga naqadar yaqin
ekanligini ko‘rishimiz mumkin:
Mashrab Devoni [5 a]
62 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
Transkripsiyasi: oy ul yǖzün͡ gni körgali kėldim
1. ‘ışḳın͡ g otiġa küygali kėldim sendin savālım sörgali kėldim
2. sevdā-yi zulfun͡ g başıma tüşti
ḥamd-u ѕanā’ni aytganı kėldim
3. āsı̇̄y ḳulun men yandım gunāhdın bir dürr-i maḳṣūd algalı kėldim
men hem baray dėp kėtgali kėldim
4. baḥrga kirip ġavvāṣ boldum mecnūn-i şeydā bolgalı kėldim
5. ḳāfile kėtti manzilga yeti vaḥdet-i maydin içgani kėldim
6. kördüm cemālin͡ g kėttim ȫzdin ‘ışḳın͡ g kūyında kirgali kėldim
7. sāḳı̄̇-i davrān ḳılġıl muheyyā’
8. raḥmet ėşikin maşrabga açġıl
Yuqorida keltirilgan parchada matnning yozilish qunun-qoidalari (imlosi) sof o‘zbek tilida
yozilganligiga guvoh bo‘lamiz. Shuningdek, matnda eski o‘zbek tili (Chig‘atoy tili) yozuv an’analarini
ko‘rishmiz mumkin. Ayniqsa, asarning Samarqand nusxasi boshqa nusxalariga qaraganda imlo jihatdan
ancha mukammaldir. Matndagi /n͡g/, /ḳ/ /ė/ harflarining yozilishi va turkiycha so‘zlarda arabcha va
forscha so‘zlarda ishlatiladigan sod ()ص, zod ( )ضva ( )طto harflarining qo‘llanilmaganligining o‘zi
ham shoir she’rlari xalq so‘zlashuv tilida yozilganligini ko‘rsatib turibdi. Shuningdek, bugungi kunda
o‘g‘uz lahjasida mavjud pronominal /n/ (zamir n’si) [6] tovushining qo‘shib aytilishi ham Mashrab
asarlarida uchraydi:
raḥmet ėşikin Meşrebge açġıl
‘ışḳın kūyında kirgeli kėldim.
Bugungi kunda bu holat ya’ni o‘rin-payt va chiqish kelishik qo‘shimchalari oldidan /n/ tovushini
qo‘shib talaffuz qilish asosan, Xorazm va Turkmanistonning Toshhovuz viloyatida yashaydigan
o‘zbeklar shevasida uchraydi [7]. Diqqatimizni tortgan yana bir jihati shundaki, asardagi qaratqich va
tushum kelishigi qo‘shimchalarining qo‘llanilish xususiyatlari o‘ziga xos. Chig‘atoy davri o‘zbek tili
qonun-qoidalariga ko‘ra qaratqich kelishigi qo‘shimchasi +ning, +nun͡g tarzda ishlatilgan. Asarda
ba’zan bu qo‘shimchaning vazifasini tushum kelishigi +ni bajargan:
Şāh Meşrebni anaları iki dirhemni alıp baḳḳālnı aldılarıga kėldiler.
Meshreb Divani [1 b]
Jo‘nalish kelishigi qo‘shimchasi qarluq lahjasiga oid +ga tarzida hamda og‘uz lahjasiga oid +ġa
va +a tarzida ham ishlatilgan:
‘ışḳın otiġa küygeli kėldim
sevdā-yi zulfun başıma tüşti va b.
Mashrab ijodining jonli xalq so‘zlashuv tiliga yaqin ekanligini isbotlovchi ko‘plab misollar
keltirish mumkin.
Ko‘rinadiki, Mashrab asarlarida adabiy tildan ko‘ra so‘zlashuv xalq tilining ta’siri ko‘proq seziladi.
Demak, XVII asr va undan keyingi davrlardagi shevaga xos so‘zlarning o‘rganilishida, eskirgan leksik
birliklarning yozma adabiy tilga o‘tish holatlarini ochib berishda, o‘sha davrga xos arabcha va forscha
so‘zlarning qo‘llanilish chastotasini aniqlashda, toponimik joy nomlarini aniqlashda Mashrab
asarlarining ahamiyati kattadir. Shuningdek, shoir she’rlarini qiyoslab o‘rganishning ilmiy qiymati
shundaki, ham adabiyotshunoslik nuqtai nazaridan, ham tilshunoslik, lug‘atshunoslik, dialektologik
nuqtai nazardan ham qimmatli ma’lumotlar beradi. Mashrab asarlarini chuqur o‘rganishnnig muhim
xususiyatlaridan biri XVII-XVIII asrlarda qo‘llanilgan jonli xalq so‘zlashuv tiliga oid birliklarni
o‘rganish orqali eskirgan so‘zlarni aniqlash, shu bilan birga bugungi kunda iste’moldagi so‘zlarning
turli fonetik variantlarini o‘rganishimizda
E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 63
turkologiya fani uchun ham muhim manba bo‘lib xizmat qiladi.
Mashrab o‘zining she’rlari bilan butun Markaziy Osiyoda va Sharqiy Turkistonga mashhur bo‘lgan
o‘zbek shoiridir. Shu bois uning asarlari xalq orasida keng yoyilgan, she’rlari eng ko‘p o‘qiladigan
ijodkor hisoblanadi. Hatto bugungi kunda ham nafaqat O’zbekiston, balki Afg‘oniston o‘zbeklari
orasida ham uning asarlari sevib o‘qiladi va o‘quvchi-talablarga o‘qitilib kelinadi. Shu nuqtai nazardan
ona yurtimizda yashab ijod qilgan buyuk mutafakkir bobomiz Mashrab asarlarining tilini nafaqat
o‘rganish, balki uning ijodini xalqqa yetkazish, butun dunyoga tanitish zaruriy holdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Karimov. “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch”. Toshkent, Ma’naviyat, 2008 y.
2. MÜNİRE, Kevser BAŞ, “Son dönem Çağatay şairi Baba Rahim Meşreb’in manzum fâtiha tefsiri”.
Toplum Bilimleri, Ocak, Haziran, 7 (13) İstanbul, 2013 y.
3. E.Musurmonov. “Rahimbobo Mashrab faoliyati va ruhiyat talqini”. Monografiya. Samarqand
davlat universiteti nashriyoti. Samarqand, 2015 y.
4. Jaloliddin Yusufiy. “Mashrab Devoni”. Yang asr avlodi nashriyoti. Toshkent, 2006 y.
5. E.Musurmonov shaxsiy kutubxonasida saqlanadigan XVIII asrda yozilgan “Devonai Mashrab”
nomli qo‘lyozma nusxasi, 234 varoq.
6. https://www.google.com/search?q=%C3%A7a%C4%9Fatay%C3%A7ada+zamir+n+si&oq=
%C3%87a%C4
7. %9Fatay%C3%A7ada+&aqs=chrome.1.69i57j35i39j69i59l2.7950j0j15&sourceid=chrome&i
e=UTF8
8. B.To’ychiboyev, B.Hasanov. “O’zbek dialektologiyasi”. A.Qodiriy nomidagi xalq merosi
nashriyoti, Toshkent, 2004 y.
64 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
Умид МАХМУДОВ,
Тошкент давлат юридик университети
магистранти
Самарқанд вилояти юридик техникуми
ўқув-методик бўлими бошлиғи.
АДВОКАТЛАР ТОМОНИДАН
ЮРИДИК ЁРДАМ КЎРСАТИШНИ
ТАРТИБГА СОЛИШ ХУСУСИЯТЛАРИ
Аннотация: Мақола адвокатлар томонидан юридик хизмат кўрсатиш бўйича
шартнома(келишув)ларни тузиш ва бажаришни ҳуқуқий тартибга солишнинг хусуси-
ятларини ўрганишга бағишланган. Мақолада “юридик хизмат” ва “юридик ёрдам” каби
тушунчалар таҳлил қилинади ва қиёсланади. Хулоса қилинадики, юридик хизматлар энг
мураккаб ва назарий жиҳатдан етарли даражада тадқиқ қилинмаган хизмат турла-
ридан бири бўлиб, амалдаги қонунчиликда мавжуд бўлган бўшлиқларни бартараф этиш
бўйича тавсиялар беришни талаб қилади. Адвокатлар томонидан тузиладиган юридик
хизматлар кўрсатиш ва топшириқ шартномаларининг амалий қўлланилиши бўйича
таҳлили ўтказилди. "Адвокатура тўғрисида”ги қонунга ўзгартиришлар киритиш бўйича
аниқ таклифлар белгиланди, бу бизнинг фикримизча Ўзбекистон Республикасида адво-
катлик институтининг мустақиллигини мустаҳкамлашга ёрдам беради ва ҳуқуқий ёр-
дам кўрсатиш тўғрисидаги шартномани тоифалашда айрим тафовутларни бартараф
этади.
Калит сўзлар: юридик ёрдам, ҳуқуқий хизмат, юридик хизмат, шартнома, топшириқ
шартномаси, адвокат, ҳақ эвазига юридик хизмат кўрсатиш тўғрисида шартнома.
Abstract: Lawyers devote the article to the study of the peculiarities of the legal regulation of
the conclusion and execution of contracts for the provision of services. The paper analyzes and
compares such concepts as “legal service” and “legal assistance”. The conclusion is made that legal
services are one of the complex and undeveloped in the theory of types of services that require
recommendations to address gaps in the current legislation. An analysis is made of the practical
application of contracts for the provision of legal services and contracts of commission concluded
by lawyers. Concrete proposals are identified for amendments to the Law “On the Advocacy and the
Bar of the Republicussian Federation”, which, in our opinion, will help strengthen the independence
of the institution of the bar in the Russian Federation and eliminate differences on the qualification
of the legal aid agreement.
Key words: legal aid, legal service, legal service, contract, order of assignment, lawyer, contract
for the provision of legal services on a fee.
Аннотация: Статья посвящена исследованию особенностей правового регулирования
заключения и исполнения договоров (соглашений) в процессе юридических услуг адвока-
тов. В статье анализируются и сравниваются такие понятия, как "юридическая услуга"
и "юридическая помощь". В заключение отмечается, что юридические услуги являются
одним из наиболее сложных и теоретически недостаточно запрещенных видов услуг,
требующих предоставления рекомендаций по устранению пробелов, существующих в
действующем законодательстве. Был проведен анализ практического применения юри-
дических услуг и соглашений о передаче полномочий, заключенных адвокатими. Внесены
конкретные предложения по внесению изменений в закон "Об адвокатуре", которые, на
наш взгляд, помогут укрепить независимость Института адвокатуры в Республике
Узбекистан и устранить некоторые несоответствия в категории договора в оказании
юридической помощи.
Ключевые слова: юридическая помощь, юридическая услуга, юридическая услуга, дого-
вор, договор поручения, адвокат, договор о юридическом обслуживании с уплатой.
E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 65
Юридик хизмат кўрсатишни ҳуқуқий асосида вакиллик қилади.
тартибга солиш ҳақида гапиришдан ол- Ушбу модданинг 2қисмига юридик ёр-
дин "юридик ёрдам" ва "юридик хизмат" дам кўрсатиш бўйича шартнома фуқаролик
ҳуқуқий шартнома эканлиги белгиланган.
тушунчаларига аниқлик киритиб олиш ло- Шундай қилиб, мазкур норматив
зим бўлади.
Уларнинг бирбири билан қандай ҳуқуқий ҳужжатда “ҳуқуқий (юридик)
боғлиқлик ва улар ўртасида қандай уму- ёрдам” тушунчаси очиб берилмаганини
кўрамиз.
мийлик борлигини ва бу тушунчаларда "Юридик хизмат" тушунчасига келсак,
фарқлар мавжудлигини аниқлаш лозим.
Aмалдаги қонунчилик нормалари ҳамда фуқаролик қонунчилик, Ўзбекистон Респу-
уни қўллаш амалиёти таҳлили шуни бликаси Фуқаролик кодексининг 703мод-
дасида, ҳақ эвазига хизмат кўрсатиш шар-
кўрсатадики, ҳозирги вақтда “юридик ёр-
тномасини ҳуқуқий тартибга солишни
дам” ва “юридик хизмат” тушунчалари белгилаб қўйган, аммо “хизмат” тушунча-
тўлиқ очиб берилмаган.
Нормативҳуқуқий ҳужжатларда сининг таърифи келтирилмаган.
юқоридаги атамаларни фарқлаш имкони- Бундан ташқари, фанда юридик ёки
ҳуқуқий хизматлар нима эканлиги ҳақида
ни берадиган асосий белгиларни топиш умумий тушунча мавжуд эмас. Қонунчилик
жуда қийин.
Фуқаролик қонунчилиги ва Ўзбекистон ушбу тушунчалар ўртасидаги фарқларни
Республикасининг “Адвокатура назарда тутмайди.
Ҳуқуқий таълимотда
тўғрисида”ги қонунининг бугунги кундаги
ҳолатидан келиб чиқиб, шуни айтиш мум- қонунчилигимизнинг энг долзарб муам-
моларидан бири – унификацияни талаб
кинки, ушбу масала, яъни умуман “юри- дик
хизмат” кўрсатиш, жумладан “адвокат қилувчи атамаларнинг кўплиги муҳокама
қилинаётганда, ушбу атамалар ўртасидаги
томонидан кўрсатиладиган юридик хиз- муносабат масаласи кўриб чиқилади.
мат” тушунчалари аниқлаштирилмаган ва
тўғри тартибга солинмаган. Шу билан бирга, айрим муаллифлар (Т. И.
Ильина, A. И. Муранов, Д. В. Новак, Г. К.
Мазкур қонун ҳужжатлари қабул
Шаров) бу тушунчалар бирбиридан фарқ
қилинган даврда бошқача бўлиши мум- кин қилмаслигини қайд этадилар.
эмас эди. Сабаби, ўша даврда юридик
хизматлар кўрсатиш соҳаси етарли дара- Бошқалари эса, аксинча, уларга қарши
туриб, ўз позициясини асослашга ҳаракат
жада ривожланмаган эди. Шунга қарамай,
қилмоқда. Масалан, О. С. Понасюк “адво-
ўша пайтдан қонунчиликда иккита асосий катура доирасига кирадиган ҳамма нарса
ҳуқуқий категориялар қўлланилиб келин-
ган – "ҳуқуқий ёрдам" ва "юридик хизмат". малакали юридик ёрдамдир, бу соҳага кир-
"Юридик хизмат" тушунчаси ҳеч майдиган нарса эса юридик хизматлардир”,
бўлмаганда шартномаларни тузиш бўйича деб ҳисоблайди. Р. Р. Ленковская ҳуқуқий
ва юридик хизматларни малакали юридик
тавсияларда унинг турлари санаб ўтилган ёрдамдан фарқлаш керак, деб ҳисоблайди.
бўлса, “ҳуқуқий ёрдам” тушунчаси хусу-
сида олимлар ва амалиётчилар ўртасида [3, с. 59].
ҳамфикрлик йўқ ва ҳаттоки, қонунчиликда Юридик ёрдам тушунчаси кўплаб муал-
лифлар: О. Н. Бондар, М. В. Кратенко, Р. Г.
ҳам ушбу тушунча ўз ифодасини топмаган. Мелниченко, К. Е. Михайленко, В. Ю. Панчен-
"Aдвокатура тўғрисида"ги қонуннинг
91моддасида "юридик ёрдам кўрсатиш ко, A. С. Плетен, Е. В. Януш ва бошқалар то-
тўғрисида келишув (шартнома)" атамаси монидан ўрганилганлиги муҳим аҳамиятга
эга. Aйрим назарий ишланмалар мавжудли-
белгилаб берилган ва ушбу турдаги "кели- гини қайд этишимиз мумкин.
шув (шартнома)" тушунчаси очиб берил-
ган. Қонун ҳужжатларини, суд ва адвокатлик
амалиётини, махсус адабиётларни ўрганиш
Қонуннинг 91моддаси 1қисмига кўра,
адвокат вакил билан тузилган шартнома асосида адвокат томонидан юридик хизмат-
66 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
лар кўрсатиш шартномаси ва юридик ёр- кўрсатувчи шахсларнинг (адвокатлардан
дам кўрсатиш тўғрисидаги шартноманинг ташқари) фаолиятини тартибга солувчи,
хусусиятлари (умумий, бошқача ва махсус) уларнинг касбий тайёргарлиги ва касбий
тўғрисида баъзи хулосалар чиқариш мум- этикасига, шунингдек, сифатсиз хизмат
кин. кўрсатганлик учун жавобгарлик механиз-
мини белгиловчи махсус қонун ҳужжати
Юридик хизматлар ва юридик ёрдам қабул қилинмаган.
тушунчалари ҳуқуқий табиати билан
фарқланади (биринчи ҳолатда иқтисодий Умуман олганда, “юридик хизмат” ҳам,
маънода ишлатилса, иккинчи ҳолатда кон- “юридик ёрдам” ҳам алеатор (исталган нати-
ституциявий ҳуқуқни таъминловчи маъно- жага эришилмаслик хавфи мавжуд) сифат-
да). ларга эга бўлиб, фидуциар (ишончга асос-
ланган) характерга эга. Шартнома амалда
Бу тушунчалар бирбиридан фарқ бажарилгандан ва хизмат кўрсатилгандан
қилганлиги сабабли, қонунчиликда тегиш- кейин ҳам бундай хусусиятларни ҳуқуқий
ли тартибга солинишини талаб қилади. нуқтаи назардан баҳолаш қийин.
Малакали юридик ёрдам махсус ваколат- Шунингдек, юридик ёрдам кўрсатиш
ли шахс бўлган адвокат томонидан амалга тўғрисидаги шартноманинг предмети ту-
оширилади шунчасининг ҳуқуқий тартибга солин-
маганлиги ушбу шартноманинг квали-
Юридик хизматлар, қоида тариқасида, фикациясида ҳуқуқий ноаниқликка олиб
муомалага лаёқатли шахслар томонидан келади ва натижада судлар юридик ёрдам
кўрсатилади. Хизмат кўрсатиш, шу жумла- кўрсатиш тўғрисидаги шартномани ё ҳақ
дан юридик хизмат фуқаролик ҳуқуқининг эвазига хизмат кўрсатиш шартномаси ёки
объекти ҳисобланади. Aммо, "юридик хиз- топшириқ шартномаси сифатида квалифи-
мат" на тушунчаси, на атамаси Ўзбекистон кациялайди.
Республикаси Фуқаролик кодексининг уму-
мий ва махсус қисмларида мавжуд. Буни Aмалда, ҳимоя зарур бўлган вази- ятда,
қонунчиликдаги бўшлиқ ва, хусусан, ҳақ ҳуқуқ соҳасидаги мутахассис кўпинча
эвазига хизмат кўрсатишни тартибга со- топшириқ шартномасини туза- ди.
лувчи нормаларни тўлиқ эмаслигидан да- Топшириқ шартномаси бўйича адво- кат
лолат беради. ишонч билдирувчи номидан ва унинг
ҳисобидан муайян юридик ҳаракатларни
Шунингдек, Ўзбекистон Республикаси- амалга оширади. Унинг тарафлари шартно-
нинг фуқаролик қонунчилигида юридик манинг моҳиятини, яъни пуллик ёки бепул
ёрдам кўрсатиш тўғрисидаги шартнома- бўлишини аниқлашга ҳақли (Ўзбекистон
ларни тузишда юридик хизмат истеъмол- Республикаси Фуқаролик кодексининг
чилари дуч келадиган иккита асосий муам-
мони ажратиб кўрсатиш керак. 818моддаси 1қисми).
Ушбу шартнома ва юридик хизмат
Биринчидан, фуқароларга “ёрдам
кўрсатувчи” субъектнинг малакасини кўрсатиш тўғрисида шартнома ўртасида
аниқлаш қийин, чунки уларда махсус би- сезиларли фарқлар мавжуд бўлиб, улар-
лим ва тажриба йўқ. нинг фарқи ва индивидуал нюанслари ама-
лиётни ўрганиш жараёнида аниқланади.
Иккинчидан, фуқароларда “ёрдам
кўрсатувчи” субъектни танлаш ҳуқуқи йўқ, Шундай қилиб, амалдаги фуқаролик
сабаби ушбу ҳолатда нафақат олий юридик қонунчилигига кўра, юридик хизмат
маълумот етарли, балки айнан малакали кўрсатиш шартномасининг ҳуқуқий хусу-
юридик ёрдам кўрсатиш ҳуқуқи тегиш- ли сиятлари қуйидагилардан иборат:
юридик ихтисосликни мавжудлигини
тақозо этади. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик
Кодексининг 39боби билан тартибга со-
“Юридик ёрдам” ўзида жамоат манфаат- линган;
ларини ифода этади, “юридик хизмат” эса
оммавийҳуқуқий аҳамиятга эга. Шу билан тарафлар пудратчи ва буюртмачи
бирга, давлат томонидан юридик хизмат ҳисобланади;
E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 67
шартнома предмети юридик хизмат- фаолиятини амалга ошириш билан боғлиқ
лар кўрсатиш, яъни буюртмачи тўловини бўлса, топшириқ берувчи, агар шартномада
амалга оширган ҳаракатлар ёки фаолиятни бошқа ҳол назарда тутилган бўлмаса, ҳақ
амалга ошириш ҳисобланади; тўлаши шарт.
ижро этиш усули – пудратчи томонидан Aгар шартнома тадбиркорлик фаолияти
шартнома мажбуриятлари шахсан бажари- билан боғлиқ бўлмаса, нормативҳуқуқий
лиши; ҳужжатларда ёки шартномада назарда ту-
тилган бўлса, ҳақ тўланади.
шартномада тўлаш тартиби ва муддат-
лари белгилаб қўйилган; Юқоридаги шартномаларнинг ҳуқуқий
хусусиятларини таҳлил қилиш натижаси-
буюрмачига боғлиқ сабабларга кўра да улар ўртасидаги асосий фарқни кўриш
хизматлар кўрсатилмаган тақдирда, уму- мумкин. Шартномаларнинг бирида ишонч
мий қоидага кўра, тўлов тўлиқ амалга оши-
рилади. билдирувчи ўз кўрсатмаларини бажариш
учун ўз ваколатларини вакилга топшира-
Aгар хизматлар томонларга боғлиқ ди, иккинчисида эса буюртмачи эса ижро-
бўлмаган сабабларга кўра кўрсатилмаса, чига ўз ваколатларини топширмайди.
буюртмачи, қоида тариқасида, ҳақиқий ха-
ражатларни тўлайди; Шундай қилиб, шартномалар ўртасидаги
асосий фарқ уларнинг ҳуқуқий тартибга
буюртмачи шартномадан бир томонла- солиш предмети билан белгиланади. Ва-
ма воз кечган тақдирда, у ҳақиқий харажат- кил бажариши керак бўлган аниқ юридик
ларни тўлайди. Пудратчи бир томонлама ҳаракатлар рўйхати мулкни сотиб олиш
рад этган тақдирда, у етказилган зарарлар- ёки бегоналаштириш, тўловларни амалга
ни қоплайди; ошириш ва ҳоказоларни ўз ичига олиши
мумкин.
юридик хизмат кўрсатишдан келиб
Шу муносабат билан топшириқ шартно-
чиқадиган муносабатларга пудрат ва маи- масини қўллаш амалиётининг айрим нюан-
ший пудрат тўғрисидаги амалдаги қонун сларини ҳисобга олиш керак:
ҳужжатларининг қоидаларини қўллашга
рухсат этилади. топшириқ шартномасига кўра, ад-
вокат (вакил) ишонч билдирувчи номи- дан
Топшириқ шартномасининг хусусиятла- ва унинг ҳисобидан муайян ҳуқуқий
ри: ҳаракатларни амалга ошириш мажбурия-
тини олади. Aдвокат (вакил) томонидан
Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик тузилган битим бўйича ҳуқуқ ва мажбури-
кодексининг 46боби қоидалари билан тар- ятлар бевосита ишонч билдирувчида пайдо
тибга солинган; бўлади;
тарафлар – вакил ва топшириқ берувчи; ишончноманинг берилиши шар-
адвокат вакил сифатида топшириқ тнома тузилганлигининг автоматик
берувчи (ишонч билдирувчи) номидан тасдиқланишини англатмайди. Чунки,
қонуний ҳаракатларни амалга ошириш юқорида айтилганлар бир томонлама
мажбуриятини олади; ҳаракатни (ишонч билдирувчининг вакилга
ҳаракатлар топшириқ берувчи (ишонч ваколат бериш ниятини англатади), лекин
билдирувчи) ҳисобидан амалга оширила- иккинчи вакилнинг ушбу ваколатлардан
ди; фойдаланган ҳолда ҳаракатларни амалга
топшириқ берувчи (ишонч билдирув- ошириш истагини билдирмайди. Топшириқ
чи) адвокатнинг ҳаракатлари учун ҳуқуқ ва шартномасида ушбу масала бўйича кели-
мажбуриятларни олади; шувга эришилганлиги кўрсатилган. Бундай
шартномада адвокат вакил сифатида
топшириқ берувчи (ишонч билдирувчи) ҳолда, ишончномани бермаслик автоматик
номидан ва унинг манфаатларини кўзлаб равишда топшириқ шартномаси тузилма-
иш юритишига муддат белгиланиши мум- ган, деб ҳисобланмайди;
кин;
агар топшириқ шартномани иккала та- ишончноманинг амал қилиш муддати
раф ёки улардан бирининг тадбиркорлик
68 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
тугаши ва янги ишончномани берилмаган- Юридик хизматлар кўрсатиш шартно-
лиги шартномани бекор қилинганлигидан масини ҳуқуқий тартибга солинган шун-
далолат беради; дай салбий томони борки, бу кўрсатилган
хизматнинг қонунда белгиланган аниқ на-
ишончнома берилганлиги томонлар тижасининг йўқлиги ушбу шартномани
ўртасидаги топшириқ шартномасидан ке- тузишда буюртмачи маълум бир натижа
либ чиқадиган муносабатлар шаклланга- мавжудлигини белгилаши қийин. Чунки,
нидан далолат беради ва ушбу муносабата- қонунда, ушбу шартнома ижрочисининг
ларга Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик хизмат кўрсатиш маълум бир натижасини
Кодексининг топшириқ шартномасига буюртмачига топшириш бўйича аниқ маж-
доир нормалари қўлланилади бурияти кўрсатилмаган.
Қоида тариқасида, амалда фуқаролар ва Бундан ташқари, юридик хизматнинг
юридик шахслар ёрдам сўраб адвокатларга ўзи нисбий тушунча бўлиб, ҳар бир вакил
ёки юридик хизматларга мурожаат қилиб, ёки адвокат ўзининг ҳуқуқий билими ва иш
ўзларини юридик ёрдам кўрсатиш натижа- тажрибасига кўра юридик хизматлар ёки
сида юзага келадиган салбий оқибатлардан юридик ёрдам кўрсатиш тартиби би- лан
ҳимоя қилиш учун қайси шартномани туз- боғлиқ ҳаракатларни мустақил равиш- да
сак яхшироқ, деб уйлашади. Бугунги кун- ҳал қилади. Келажакда юридик хизмат
даги вазиятдан келиб чиқиб, шартнома ту- кўрсатувчи вакил ўз ҳаракатларида хатога
рини танлаш зарур. Топшириқ шартномаси йўл қўйганлигини исботлаш жуда қийин,
аксар ҳолларда алеаторфидуциар (ишонч- деярли имконсиз.
га асосланган) характерга ега. Бизнинг
фикримизча, топшириқ шартномасининг Юқорида келтирилганларни умум-
шахсиймахфийлик характерга эга экан- лаштирган ҳолда, шуни айтиш мумкин- ки,
лиги белгиси субъект таркибидан қатъи юридик ёрдам кўрсатиш тўғрисидаги
назар, барча ҳуқуқий муносабатларни тав-
сифлайди. Aдвокатлар томонидан тузилган шартноманинг батафсил, кенгайтирил-
юридик ёрдам кўрсатиш тўғрисидаги шар- ган предмети ва юридик ёрдам кўрсатиш
тнома топшириқ шартномасига энг яқин тўғрисидаги шартнома турининг квалифи-
ҳисобланади. Иккинчисининг топшириқ кацияси ҳуқуқий тартибга солинмаганли-
шартномасидан фарқи шундаки, агар унинг ги Ўзбекистон Республикаси "Адвокатура
предмети жиноий ҳимоя бўлса, адвокат- тўғрисида”ги қонундаги бўшлиқ сифатида
нинг ўзи юридик ёрдам кўрсатишдан воз қараш ва уни бартараф этиш чораларини
кеча олмайди. кўриш лозим.
Ҳақ эвазига юридик (ҳуқуқий) хизмат- Биз “Aдвокатура тўғрисида”ги қонунда
лар кўрсатиш шартномасининг ўзига хос юридик ёрдам кўрсатиш тўғрисидаги шар-
хусусияти судда ёки бошқа юрисдикция ор- тнома фуқароликҳуқуқий шартноманинг
ганида хизматдан фойдаланувчининг ман- мустақил тури эканлигини кўрсатишни ва
фаатларини ҳимоя қилишга қаратилган ушбу 91моддани "юридик ёрдам кўрсатиш
"муайян ҳаракатларни бажариш ёки муай- тўғрисидаги шартноманинг предмети"
ян фаолиятни амалга ошириш"дан иборат- тушунчаси билан тўлдиришни таклиф
дир. Ушбу органлар белгиланган талаблар қиламиз.
бўйича қарор қабул қилишлари шарт. Шу
сабабли, буюртмачининг манфаатлари те- “Aдвокатура тўғрисида”ги қонуннинг
гишли юридик хизматлар кўрсатиш билан 91моддаси 5қисмининг 2бандида юри-
чекланмасдан, ижрочи фаолиятининг ижо- дик ёрдам кўрсатиш тўғрисидаги шартно-
бий натижасига эришишдан иборат (даъ- ма предметини квалификация қилишда
вони, шикоятни қондириш, бошқа ижобий “топшириқ предмети” атамаси қўлланган.
қарорни олиш), бу эса шартноманинг тар- Яъни юридик ёрдам кўрсатиш тўғрисидаги
тибга солиш предмети доирасидан четга шартнома предмети нуқтаи назаридан
чиқади.
топшириқ муносабатлари назарда тутил-
ган. Аммо негадир ушбу модда Ўзбекистон
Республикаси Фуқаролик кодексининг
E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 69
46бобига ҳавола қилинмаган. муникация технологияларини адвокатура
соҳасига қуйидагиларни татбиқ этиш юза-
Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик ко- сидан таклиф ва тавсия сифатида кўрсатиб
дексининг 818моддасида топшириқ шар- ўтишимиз лозим бўлади:
тномаси бу фақат ишончнома билан амал-
га ошириладиган ҳуқуқий ҳаракатларни 1. Адвокатура тизимидаги ортиқча ҳуж
бажариш тўғрисидаги битим. Лекин ҳар жатбозликдан воз кечиб, электрон тизим
доим ҳам адвокатнинг ваколатлари орқали фаолиятларини олиб боришни
ишончнома шаклида ифодаланмайди. Жи- йўлга қўйиш;
ноят процессида адвокат ҳимоя қилиш
учун қабул қилинган топшириқни фақат 2. Адвокат ўз ҳимояси остида бўлган ми-
гувоҳнома ва ордер (Ўзбекистон Респу- жозини ҳимоя қилиш мақсадида, судлар- га
бликаси Жиноятпроцессуал кодексининг онлайн шаклида мурожаатлар тақдим
этишга ва уни онлайн шаклида кўриб
49моддаси 2қисми) асосида, шунингдек чиқишлари учун имконият яратиб беришга
адвокат фуқаролик процессига кирган кўмаклашиш;
тақдирда ҳам ордер асосида ва ишонч бил-
дирувчининг бевосита иштирокида бажа- 3. Имкон қадар яқин оралиқда жойлаш-
ради. Бундан чиқди, ишончнома юридик ган учтўрт маҳаллаларда ҳам адвокатлик
ёрдам кўрсатиш тўғрисидаги шартнома маслаҳатхоналарини ташкил этиб, унга
бўйича топшириқни бажаришда адвокат- навбатчилик асосида адвокатларни бирик-
нинг ваколатларини тасдиқловчи мажбу- тириб боришни йўлга қўйиш орқали одам-
рий ҳужжат ҳисобланмайди. Шунинг учун лар сарсон бўлишининг олдини олишга
биз қонун мазмунини, яъни "Aдвокатура кўмаклашиш орқали, аҳолига тезкор ва си-
тўғрисида"ги қонуннинг 91моддаси фатли хизматлар кўрсатилишини таъмин-
мазмунини "юридик ёрдам кўрсатиш лаш;
тўғрисидаги шартноманинг предмети"
тушунчаси билан тўлдиришни зарур, деб 4. Адвокатлик хизматидан фойдала-
ҳисоблаймиз. нувчиларга қулай шароитлар яратиш,
давлат хизматларидан фойдаланишда
Ушбу ўзгаришлар, бизнинг фикримиз- ортиқча тартибтаомиллар ва муддатларни
ча, Ўзбекистон Республикасида адвока- қисқартириш;
тура институтининг мустақиллигини
мустаҳкамлайди ва ҳуқуқий амалиётдаги 5. Адвокатлик хизматларидан фойда-
юридик ёрдам кўрсатиш тўғрисидаги шар- ланишда қулай ва ортиқча бюрократи-
тноманинг квалификациясига оид келиш- ядан ҳоли бўлган тизим яратиш ҳамда
мовчиликларни бартараф этади. фойдаланувчиларнинг вақтини тежашга
кўмаклашиш;
Бундан ташқари, мавзумиз “Адвокат- лар
томонидан юридик ёрдам кўрсатишни 6. Адвокатлар хизматларининг си-
тартибга солиш хусусиятлари” деб ном- фатини (рейтингини) аниқлаб бориш,
ланган экан, агар биз адвокатлар томо-
нидан юридик ёрдам кўрсатишни тар- юқори кўрсатгичга эга адвокатларни
тибга солиш механизми бўйича тўхталиб рағбатлантириб бориш, паст кўрсатгичга
ўтадиган бўлсак, ҳозирги кунда судлар эга адвокатлар ўртасида тушунтириш иш-
фаолиятини рақамлаштиришга эътибор ларини олиб бориш;
қаратилаётган бир даврда, Ўзбекистон
Республикаси Президентининг 2018 йил 7. Адвокатлик фаолияти билан
12майдаги “Адвокатура институти сама- шуғулланиш учун бериладиган лицензия-
радорлигини тубдан ошириш ва адвокат- ни олиш бўйича соддалаштирилган тизим
яратиш;
ларнинг мустақиллигини кенгайтириш
чоратадбирлари тўғрисида”ги фармони 8. Адвокатларни халқаро стандартлари
талабларидан келиб чиқиб, адвокатлик фа- бўйича тайёрлаш тизимини яратиш;
олиятида ҳам инновацион ва ахборотком-
9. Адвокатлар рейтингини ташкил этиш,
бу билан аҳоли учун қайси адвокат қандай
мавқега эгалигини билиб, ўзига мос дара-
жадаги адвокатни танлаш имкониятига эга
бўлиш;
70 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
10. Ҳар бир туманда ҳар ойда бир марота- таъминлашга эришишимиз мумкин, деб
ба адвокат билан юзмаюз аҳоли ўртасида ҳисоблаймиз..
(кела олмайдиганлар учун видеоконфе- Юқоридагиларга асосланган ҳолда,
ренция шаклида) саволжавоб мулоқотини тадқиқот мавзусининг долзарблиги имкон
уюштириш; қадар очиб берилди, деган хулосага келиш
мумкин. Сабаби “юридик ёрдам” ва “юри-
11. Адвокатлар учун хизмат ҳақи дик хизмат” терминлари, улар ўртасидаги
боғлиқлик ва фарқлар очиб берилди. Шуни
тўловини электрон тизим орқали амалга алоҳида таъкидлаш лозимки, бугунги кун-
ошириш имкониятини яратиш; да судлар фаолиятини рақамлаштиришга
алоҳида эътибор қаратилаётган бир давр-
12. Адвокат ва мижоз ўртасида электрон да, ҳуқуқшунос олимларимиз томони- дан
ижро тизимини, агар тарафлардан бири ўз
адвокатлик фаолиятидаги мавжуд
вақтида талабни бажармаган тақдирда, бўшлиқларни бартараф этиш юзасидан
уларга нисбатан чора кўриш имкониятини батафсил таклиф ва тавсияларни шак-
яратиш орқали, томонлар ўз мажбуриятига ллантириш борасида янада кенг қамровли
масъулиятли бўлишига чақириш. тадқиқот ишларини олиб боришни тақозо
этади.
Ушбу таклиф ва тавсияларимиз асоси- да
биз малакали адвокатлар тизимини
яратиш билан биргаликда, аҳолига тез- кор
ва сифатли хизматлар кўрсатилишини
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1. Ўзбекистон Республикаси 1996 йил 27 декабрдаги “Адвокатура тўғрисида”ги қонун.
2. Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик кодекси. 1996 йил 29 август.
3. Ленковская Р. Р. "Понятие и правовая природа правовых и юридических услуг" // Пробелы в рос-
сийском законодательстве. 2015.
4. Ўзбекистон Республикаси Жиноят процессуал кодекси. 1994 йил 22 сентябрь.
5. Занковский С. С. "Правовое регулирование и практика оказания возмездных юридических услуг"
// Юридический мир. 2017.
6. Астапова Е. В. "Договор возмездного оказания услуг и проблемы его исполнения" // ЮристъПра-
воведъ. 2017. № 4 (83).
7. Панченко В. Ю. "Подходы к понятию «юридическая помощь в современном отечественном право-
ведении" // Российский юридический журнал.
8. Штырина Н. С. "Договор возмездного оказания юридических услуг" // Viascientiarum – Дорога зна-
ний. 2018. № 2.
9. Конюх Е. А. "Невозможность исполнения договора возмездного оказания услуг, возникшая по вине
исполнителя" // Российская юстиция 2. 2017. № 8.
10. Горелышева Е. М. "Некоторые проблемы договора возмездного оказания юридических" // Сфера
знаний в вопросах культуры, науки и образования сборник научных трудов. Казань, 2018.
11. Журкина О. В. "Критерии оценки качества оказания юридических услуг" // Юрист. 2018. № 10.
12. Ализаде Э. А. оглы "Соглашение об оказании юридической помощи" // Юстиция. 2017. № 4.
13. Самодуров А. С. “Отличие договора возмездного оказания юридических услуг от иных договоров
оказания услуг и проблемы его реализации” // Вестник экспертного совета. 2016. № 2 (5).
14. Третьякова В. П. "Форма договора возмездного оказания юридических услуг" // Вестник Томского
государственного университета. Право. 2018. № 30.
E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 71
Munira ABDURAXMONOVA,
Sharof Rashidov nomidagi Samarqand
davlat universiteti
Filologiya fakultet 3-bosqich talabasi
BOLALAR MAVSUM-MAROSIM
VA O‘YIN QO‘SHIQLARIDA
MAGIK KO‘RINISHLAR
Annotatsiya: Mazkur maqolada dastlab kattalar tomonidan yaratilgan, keyinchalik
kichkintoylar folkloridan qat’iy o‘rin olgan «Boychechak», «Laylak keldi», «Barot keldi»,
«Yo ramazon» kabi mavsum-marosim qo‘shiqlari va “Oq terakmi, ko‘k terak”, “Sanamalar”,
“Matashmachoqlar” kabi o‘yin qo‘shiqlarida aks etgan sehr-magiya bilan bog‘liq tushunchalar
haqida so‘z yuritiladi. Bolalar folklori, asosan, o‘yin ritmida, oddiy shakl va mazmunda bo‘lib,
hajman kichikligi bilan o‘ziga xoslik kasb etadi. U bolalar ruhiyati va kayfiyatini aks ettiradi,
eshituvchida ma’lum bir ruhiy holatnini hosil qiladi. Bunday og‘zaki ijod namunalari bolalar ijodiy
qobiliyatlarini o’stirishda, shubhasiz, amaliy ahamiyat kasb etadi.
Kalit so‘zlar: bolalar folklori, mavsum-marosim qo‘shiqlari, o‘yin folklori, sehr-magiya, ruhiy
ta’sir.
Аннотация: В этой статье мы изучим такие сезонно - ритуальные песняи, как "Бой-
чечак", "Пришел аист", "Пришел Барот", "Эй, Рамадан", которые изначально были созданы
взрослыми, а позже прочно вошли в фольклор самых маленьких, и понятиях, связанных с
магией, отражены в таких игровых песнях, как "белый тополь -голубой тополь", "Маташ-
мачак". Детский фольклор, преимущественно в ритме игры, будучи простым по форме и
содержанию, приобретает оригинальность при небольшом объеме, отражает психику и
настроение детей, формирует у слушателя определенное душевное состояние. Примеры
такого словесного творчества, несомненно, имеют практическое значение для овладе-
ния творческими способностями детей.
Ключевые слова: детский фольклор, сезонно-обрядовые песни, игровой фольклор, ма-
гия-волшебство, духовное влияние.
Annotation: In this article we will study such seasonal ritual songs as "Boychechak", "Stork
Came", "Barot Came", "Hey, Ramadan", which were originally created by adults, and later firmly
entered the folklore of the youngest, and concepts related to magic are reflected in such game
songs, like "white poplar -blue poplar", "Matashmachak". Children's folklore, mainly in the rhythm
of the game, being simple in form and content, acquires originality with a small volume, reflects
the psyche and mood of children, forms a certain state of mind in the listener. Examples of such
verbal creativity are undoubtedly of practical importance for mastering the creative abilities of
children.
Keywords: children's folklore, seasonal ritual songs, game folklore, magic-magic, spiritual
influence.
Xalq og‘zaki ijodining ajralmas qismi uchun aytiladigan onalarning erkalovchi
bo‘lgan bolalar folklori nihoyatda rang- qo‘shiqlari.
barang janrlardan iborat. Bolalar folklorini
mazmuniga ko‘ra uch turga bo‘lish mumkin: 2. Kattalar folkloridan bolalar tomonidan
o‘zlashtirilgan mavsum - marosim qo‘shiqlari.
1.Chaqaloqlarni tinchlantirish-erkalash
3. O‘yin va o‘yindan tashqari vaqtda
72 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
aytiladigan bolalar qo‘shiqlari. bo‘lib, «Yo Ramazon» kabi marosim qo‘shiqlari
nisbatan kam aytiladi. Bu qo‘shiqlarda ham
Kattalar folklorida mavsum-marosim aslida oddiy lirik his-tuyg‘ular bilan birgalikda
qo‘shiqlari bolalar mavsum-marosim ma’lum ma’noda so‘z sehri orqali ma’lum bir
folkloridan farqlanib ular ham mavsumiy, ham narsa-hodisaga ta’sir ko‘rsatish, yoki undan
marosim mazmunida bo‘ladi. Agar mavsumiy estetik, ruhiy quvvat olish istagi ham aks etadi.
folklorga «Sust xotin», «Yo Haydar», Bolalar orasida, asosan, Navro‘z bayrami
oyligida o‘yinlar boshida aytiladigan:
«Choy momo» kabi qo‘shiqlar mansub bo‘lsa,
marosim folkloriga “O‘lan”, «Yoryor», «Kelin “Kel - ho.
salom» qo‘shiqlari nikoh to‘yi marosimlari Yugur – ho.
bilan bog‘liqdir. Amalim, ha,
Hamalim, ha,
Folklorshunos olim B. Sarimsoqov o‘zining
o‘zbek marosim folkloriga bag‘ishlangan Sayil berda,
monografik tadqiqotida marosimlarni Tezda etib kel!
turkumlashtirar ekan, so‘z sehri (magiyasi) Otda etib kel!
bilan bog‘liq marosimlar folklorini ko‘rsatib O‘ynagani kel!
o‘tadi va qadimgi baxshichilik (qamchilik,
shomoniylik) e’tiqodiga oid marosimlar Tortishgani kel!
borligini ham qayd qiladi [3;170]. Bellashgani kel!
Kelmasang, ham kel!”
Folklorshunos olim: “So’zning jodu Singari chorlovlari ham shunchaki lirik
qudratiga asoslangan o‘zbek marosim folklori qo‘shiq emas, balki ularda bolalarga ruhiy ta’sir
janrlar tabiatini hamda ijrochilar shaxsiyatini ko‘rsatib, bir joyga jamlash, ularni o‘yinga ruhan
e’tiborga olgan holda quyidagi uch guruhga tayyorlash, g‘alabaga bo‘lgan ishonchni
bo‘lish mumkin: orttirish kabi ruhan ta’sir qilish elementlari
ham bor.
1. Homiy ruhlar tomonidan tanlangan
iqtidorli shaxslar ijro etuvchi janrlar: shaman Folklorshunos olim E.S.Novik “Sibir
aytimlari, kinna, badik va h.k. shomonligida marosim va folklor” nomli
tadqiqotida shomon folklori janrlarini bejizga
2. Alohida qobiliyati uchun ijrochi shomon chorlovlari, shomon afsonalari va
professionallar tomonidan tanlangan shaxslar shomon nasri kabi ichki tiplarga
ijro etuvchi janrlar: avrash, bureyburey ajratmaydi[2;237].
kabilar.
Yuqoridagi bolalar chorlovida (boshqa nomi
3. Keng ommaviy ijro etiluvchi janrlar: “Jarchilar qo‘shig‘i”), so‘z yordamida bolalar
olqish, qarg‘ish[3;171], deb kinna, badik, psixikasiga ta’sir ko‘rsatish jarayoni ham aks
olqish, qarg‘ish, afsun kabi irim-sirimlar bilan etgan. E’tiborimizni tortgan «hamalim»,
bog‘liq aytimlarni o‘zbek marosim folkloriga
kiritadi. «amalim» so‘zlari shunchaki qofiyali iboralar
emas, ularning o‘zagi “hamal” va “amal” bo‘lib,
Shunisi e’tiborliki, bolalar mavsum- ularko’klamgataalluqlibo‘lgantushunchalardir.
marosim folklorida ham aynan olqish (1. Yoshi ulug‘lar orasida haligacha o‘tmish yil
Yaxshilik tilab aytilgan, aytiladigan so‘zlar, taqvimini yaxshi tushunadiganlar bor bo‘lib,
maqtov, duo: “Olqish olgan omondir, qarg‘ish ular arabcha “hamal” atamasi yilning birinchi
olgan yomondir”. Maqol. 2. Mamnunlik, tahsin oyi ekanligini, u 21 mart -21 aprel oralig‘iga
bildiruvchi qarsaklar. “Mirsoatning hisob to‘g‘ri kelishini bilishadi. Hamal oyida kunlar
ma’ruzasidan keyin uzoq olqish bo‘ladi”. A. iliydi. Borliqqa jon kirib, ekinlar uyg‘onadi,
Qodiriy, «Obid ketmon».), afsun, da’vat kabi amalga kiradi, yaproqlar nish uradi. Tabiatdagi
irimlar bilan bog‘liq qo‘shiqlar bor bo‘lib, bu bunday o‘zgarishlarni yaxshi tushungan
jihat haligacha o‘zbek folklorshunosligida chorvador va dehqonlar «Hamal kirdi amal
maxsus, alohida monografik darajada o‘rganilib kirdi» o‘gitini ijod qilishgan.
chiqilgan emas.
Bu o‘git esa kattalar tomonidan musobaqaga
Bolalar folklorida «Boychechak», “Laylak
keldi” kabi mavsumiy qo‘shiqlar keng tarqalgan
E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 73
chorlovni ijod qilishga sabab bo‘lgan. Bu chorlov Bolajonlar deyarli barcha o‘yinlarini
aytilganda teatrga xos barcha komponentlar “Sanama”lardan boshlashadi. Sanamalar
(senariy, sahna, aktyor, tomoshabin) yuzaga orqali so‘z yoki bo’g‘in yordamida o‘yin
kelgan. Bunda turli musobaqa jarayonlari bilan shartini bajaruvchi bola aniqlanadi. Jumladan,
birga qo‘shiqlar kuylangan, do’mbira, doira-
chanqovuz chalingan, odamlar ommaviy va «berkinmachoq» o‘yinida sanama oxirida
yakka holda raqsga tushishgan. Bolajonlar esa qolgan bola devorga qarab, ko‘zini yumib
bu qo‘shiqni o‘zlariga moslab olib, o‘rtoqlarini belgilangan sonni sanaguncha yashiringan
turli o‘yin va bellashuvlarga chaqirib, ularda bolalarni topish shartini amallashi lozim,
faol bo‘lish hissiyotini o‘yg‘otuvchi «Jarchilar
qo‘shig‘i» aytishgan. «Quvlashmachoq» o‘yinida esa qochgan
bolalarni quvib ushlash sanoqdan so’ng talab
Qo‘shiq mohiyatan juda qadimgi davrlarning etiladi. Sanamalar mavzusi turli xildir, ayrimlari
mahsulidir. Bunda Yilboshi (Navro‘z) mavsumiydir:
bayramidagi kurash, arqon tortish (Tortishgani
kel!) yoki ko‘pkari (Otda etib kel!) musobaqasi Laylak keldi,
nazarda tutilgan. Bolalarni baqirib o‘yinga Tuxum qo‘ydi.
chorlash jarayonida kuchli ruhiy ta’sir ham yuz Nechta?
bergan, uni eshitgan bola beixtiyor musobaqa Beshta.
bo‘layotgan joyga qarab yura boshlagan, Bir, ikki, uch, to‘rt, besh.
bahsdagi do‘stlarini yengishga harakat qilgan. Ayrimlari esa “salomalik” mazmunida:
Omonmisiz - esonmisiz?
Biz yuqorida «Boychechak» qo‘shig‘ini eslab Tog‘dan kelgan mehmonmisiz?
o‘tdik. Qish tugab, kunlar iliy boshlaganda Uyga kiring, choy iching,
ko’klam elchisi - boychechak qor orasidan o‘nib Choy ichmasangiz safdan chiqing.
chiqadi. Bolajonlar boychechakni tuprog‘i bilan Sanamalarga sanoq sonlarining tartibi
avaylab qazib olishadi va tomirini nam lattaga (ya’ni, 1,2,3,4,5 va h.k) bilan keltirilishi xos
o’rab mahalladagi uylarga xabarchi bo‘lib olib emas, ularda qofiyali so‘zlar yoki bo‘g‘inlar
borishadi, odamlarni ko‘klam kelganligidan sanoq vazifasini bajaradi. Sonlarning o‘rnini
ogoh qilishadi. Kattalar bolalarga suyunchi so‘zlar egallashi ko‘hna tarixdagi tushunchalar
sifatida sovg‘alar ulashadi. Buning evaziga bilan bog‘liq.
bolajonlar uy egalarini olqishlaydilar:
Ming yillar davomida ajdodlarimiz o‘z
Boychechak olib keldik eshigingizga, istaklarini har xil salbiy kuchlardan, hayvon va
Xudoyim o‘g‘il bersin beshigingizga... qushlardan sir tutishi, narsalarni o‘z nomi
Marosim folklorining namunasi bo‘lgan bilan emas, balki o‘zga nomda aytishni lozim
“Ramazon” qo‘shig‘i matnida bu olqish biroz bilishgan, shu sabab raqamli tartibli sanoqdan
o‘zgargan holda keltirilgan. Bolajonlar bu safar ham ehtiyot bo‘lishgan. Fayz-barakasini
erta bahorda emas, balki har yili vaqti o‘zgarib qochirmaslik uchun chorvadorlar mollarini,
turadigan ramazon oyi vaqtida qo‘shiqning
naqoratini mana bu tarzda ijro qilishgan: ovchilar o‘ljalarini, bekalar tovuq tuxumlarini
sanashni hosiyatsiz, deb bilishgan. Ayrim
Ramazon aytib keldik eshigingizga, hollarda bolalarning soni ham aniq aytilmagan.
Allohim o‘g‘il bersin beshigingizga... Biroq sanoqsiz ham qiyin bo‘lganligi uchun
«Boychechak» qo‘shig‘ida kuchli magik odamlar sanashning boshqa turlarini
mazmun va sehr bor. Bolalar bahor elchisi to’qishgan. Zamonlar o‘tib bunday irimlar,
bo‘lgan gulni ta’riflab qo‘shiq aytish jarayonida sanamalar ko‘rinishida bolalar o‘yinlarga
uy egalariga yangilinish va bahoriy, qayta o‘zlashgan.
tirilish kayfiyatini singdirib, ilohiy istak
“Allohim o‘g‘il bersin ...” olqishini aytib, sovg‘a Gohida o‘yin uchun to‘plangan bolalarni
bergan insonlarga yaxshilik quvvatini hadya ikki guruhga ajratib olish kerak bo‘lgan. Bunda
qilishadi, bolajonlarning bu duosi tabiiyki sanamalar o‘rniga matashmachoqlar
kattalarning kayfiyatini ham ko’taradi. qo‘llanilgan. Bolalar ikkita-ikkita (matashib)
uzoqroqqa borishgan, o‘zlariga sirli nom
qo‘yib, yoki qo‘llariga nimanidir yashirib ikki
74 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
o‘yinboshi oldiga kelishgan. Ayrim holatda bo‘lgan. Bolalarning nutqini rivojlantirish va
o‘yin ishtirokchilari faqatgina matashib, hech eslash qobiliyatini oshirish maqsadida tez
narsani berkitmasdan to‘g‘ridan-to‘g‘ri aytishlar va sirli til (tarabar tili- so‘z bo‘g‘inlari
o‘yinboshilarning savollariga javob berishgan. orasiga «b», «z», «p» tovushlarining orttirilishi.
Savol-javob tugagach, o‘yin boshlangan. Masalan: Dazadaza hozormazang – z. Ibishgaba
Bolalarningmavsum-marosimvao‘yinlardan bobormabang – b. Mezenizi ko‘zutazarizing
tashqari aytiladigan ijod namunalari ham turli – z. Kabakaba obolibib beberibing – b.) ijod
yurak kechinmalari, orzu-istak aks etadi. Bolalar
atrof-borliqni, tabiatni, turli yangiliklarni, har qilingan.
bir hodisani kuzatadilar. Do’stining “a’lo” xulqi
yoki «ikki» olishi, biron bir masalada o’rtog’i Bolalar folklorida ham kattalar og‘zaki ijodi
kabi aytiladigan ijod namunalari ma’lum bir
bilan bahslashishi, akasining uylanmaganligi, magik ta’sirlarni, irim-sirimlarni o‘zlarida aks
yangasining xom non yopishi, tikish-bichishni ettiradi. Biz buni mavsum-marosim folklori va
bilmasligi (masalan: Yangamsana, yangamsan. o‘yin qo‘shiqlari misolida ko‘rib chiqdik. Balki
Ko’ylak bichar bilmaysan, Qirk ignani sindirib,
Hech ham xotin bo‘lmaysan), osmonda bolajonlarning o‘zlari har vaqt ham bunga
e’tibor berishmas. Biroq bilib-bilmay aytilgan
samolyot uchishi, ariqda qurbaqaning yaxshi istak yoki ma’lum bir irim-sirim
vaqillashi, ertalab xoʻrozning qichqirishi qo‘shiqni eshitgan yoki olqishni olgan kishida
bolalarning diqqatini tortgan. Shu sababli turli ijobiy ruhiy kayfiyatni, o‘zgarishlarni keltirib
mazmundagi aytishuvlar, chandishlar,
tegishmachoqlar va to‘rtlik she’rlar paydo chiqargan. Folklordagi bunday fenomen,
yanada keng tarzda, ilmiy tadqiqot darajasida
o‘rganilishi maqsadga muvofiq.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Jahongirov F. ”O‘zbek bolalar folklori”, T.:O‘zbekiston,1975.
2. Новик Е.С. “Обряд и фольклор в Сибирском шаманизме”.–Москва, 1984. –С. 237.
3. Sarimsoqov B. “O‘zbek marosim folklori”. –Toshkent, Fan, 1986. – B.170.
4. “O‘zbek xalq og‘zaki poetik ijodi”: unt va ped. int stud. uchun darslik. K.Imomov, T.Mirzaev,
B.Sarimsoqov, O.Safarov.T. :O‘qituvchi 1990. 287303B.
5. “O‘zbek xalq og‘zaki poetik ijodi”: unt va ped. int stud. uchun qo‘llanma. H. Razzoqov, T.
Mirzaev, O. Sobirov, K. Imomov. T.: o‘qituvchi 1980. 268277B.
6. Safarov O. ”O‘zbek bolalalar poetik folklori”. T.: 1985.
7. ”Boychechak: Bolalar folklori va mehnat taronalari”. (To‘plovchilar: O.Safarov va K.Ochilov).
T.:ASN, 1984.
8. Mahmud Koshg’ariy. “Devoni lug‘otit turk”. 13 jildlar. Toshkent, 1960.
E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 75
Shodiya MURADOVA,
Samarqand davlat universiteti 1-bosqich
magistranti
LAYLI TIMSOLINING
DOSTONLARDAGI TALQINLARI
Annotatsiya: Maqolada buyuk xamsanavislar - Alisher Navoiy, Nizomiy Ganjaviy hamda
Abdurahmon Jomiylarning «Layli va Majnun» dostonlaridagi Layli obrazining qiyosiy tahlili
haqida so‘z boradi. Bunda dostonlardagi bosh qahramon Laylining o‘xshash va farqli tomonlari
tahlil qilingan. Alisher Navoiy va Abdurahmon Jomiyning «Layli va Majnun» dostonidagi ayol
qahramon ruhiyati va tashqi go‘zalligini tasvirlashdagi badiiy chizgilari ham e'tiborga olingan.
Kalit so‘zlar: «Layli va Majnun», Layli, ilohiy go‘zallik, xoslar ishqi, qahramon, syujet, portret,
tahlil.
Annotation: the article provides a comparative analysis of the image of the Great khamsanavis
Alisher Navoi and Nizami Ganjavi, Laili and Majnun of Abdurahman Jami in the epic «Laili and
Majnun». Similar and different sides of the protagonist Layla in the Bunda epics were analyzed.
The artistic drawings of Alisher Navoi and Abdurahman Jami on the depiction of the female hero‘s
spirit and external beauty in the dostani «Leyli and Majnun» were also taken into consideration.
Keywords: «Layla and Majnun», Layla, divine beauty, the work of Khos, hero, plot, portrait,
analysis.
Аннотация: Статья посвящена сравнительному анализу образа Лейли в эпосе «Лейли
и Меджнун» великих писателей Алишера Навои и Низами Гянджеви, Абдурахмона Джами.
Анализируются сходства и различия главной героини Лили в былинах. Эпос Алишера На-
вои и эпос Абдурахмона Джами «Лейли и Меджнун», также привлекают внимание к худо-
жественным линиям, изображающим психику и внешнюю красоту героини.
Ключевые слова: «Лейла и Меджнун», Лейла, божественная красота, любовь персона-
жей, герой, сюжет, портрет, анализ.
Ulug‘ mutafakkir, sharq mumtoz Shirvonshoh Axsatanning I topshirig‘i bilan),
adabiyotining buyuk xamsanavisi Alisher
Navoiyning «Layli va Majnun» dostoni undan keyin Xusrav Dehlaviy(12981299yillar
musulmon xalqlari adabiyotida keng shuhrat
topgan. Bu dostonda ishqiy mavzu yoritilgan «Majnun va Layli»), Abdurahmon Jomiy
bo‘lib, unda haqiqiy ishq, ya'ni Allohga bo‘lgan (Alisher Navoiyning «Layli va Majnun»idan bir
ishq qalamga olingan. Buyuk «Xamsa» yil keyin 1484-yilda yakunlangan), Ashraf
turkumlaridan joy olgan bu doston o‘zida sof Tabriziy (1438yil «Ishqnoma»si bizgacha
ishqiy tuyg‘u, vafodorlik, sadoqat kabi yuksak yetib kelmagan), Shayxim Suhayliy hisoblanadi.
tushunchalarni singdirgani bilan boshqa
dostonlardan alohida ajralib turadi. Hajman Bu ijodkorlarning yaratgan dostonlari
kompozitsiyasi, syujeti, qahramonlariga ko‘ra
«Layli va Majnun» boshqa dostonlardan kichik umumiylikka ega. Ammo voqealar bayonining
bo‘lishiga qaramay, mukammal g‘oya va chuqur keng ko‘lamliligi, qahramonlar portretidagi
mazmunga ega. turli tasvirlar, obrazlar ruhiyatini ochib
beruvchi lavhalaridagi badiiy chizgilarda har
Bu dostonning ilk yaratuvchisi - Nizomiy
Ganjaviy («Layli va Majnun» 1188yilda bir adib o‘ziga xos tarzda yondoshgan. «Alisher
Navoiy dostonni yaratishdan avval Nizomiy
Ganjaviy, Xusrav Dehlaviy, Ashraf Marog‘iy
76 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
va Shayxim Suhayliy dostonlarini chuqur voqealar rivojiga olib kirishda, dastlab ilm olish
o‘rgandi» [D.Yusupova. 2013:118b]. Navoiy bu uchun Qaysning qabilasiga olib kelishganligini
dostonga yangicha mazmun bag‘ishladi. Buni bayon etadi:
shoir doston xotimasida shunday izohlaydi:
Bir qiz bor edi go‘zal, marg‘ub,
Yozmoqta bu ishqi jovidona, Oqil kabi ezgu nomga mansub.
Maqsudim emas edi fasona. [Nizomiy Ganjaviy, «L.M», 58b].
Mazmunig‘a bo‘ldi ruh mayli, Xusrav Dehlaviy dostonida Laylining
bolaligi tasviri berilmagan. Abdurahmon
Afsona edi aning tufayli. Jomiyda Qaysning 14 yoshdan keyingi hayoti
tasvirlarida Layli obrazi voqealarga kirib
Lekin chu raqamga keldi mazmun, keladi. Alisher Navoiy dostonida Laylining
Afsona anga libosi mavzun... [A.Navoiy, maktabda o‘qishi bilan bog‘liq tasvirlar mavjud
bo‘lib, Ganjaviy asaridan farqli ravishda Qays
«L.M», 299b]. o‘z qabilasida maktab yo‘qligi uchun Layli
qabilasiga maktabga boradi va ilk marotaba
Navoiy dostonida ayol qahramoni Layli Laylini maktabda ko‘radi. Alisher Navoiy bu
obraziga ham yangicha talqinda yondashdi, dostonni yaratish jarayonida faqat syujet va
Layli ishqi va iztiroblari, fojialari boshqa kompozitsiyaga emas, obrazlar xarakteriga
dostonlarga nisbatan chuqurroq yoritildi. ham o‘zgartirishlar kiritadi. Laylini maktabdagi
Laylining ishqi ham xoslar ishqi, pok nazar eng yaxshi «hunarvor ustod»ning o‘quvchilari
bilan boqilgan ishq edi. Shu o‘rinda xoslar ichida eng bilimdoni, ustozining faxrlanuvchi
duri, «ko‘zining munavvari», deya tasvirlaydi.
ishqiga to‘xtaladigan bo‘lsak, Navoiy o‘zining Navoiy bu tasvirni kiritishidan ham shoirning
Laylini har tarafdan mukammal qilib yaratishga
«Mahbub ulqulub» asarida «Ishq zikri»ga harakat qilganligini ko‘rishimiz mumkin:
bag‘ishlangan bobida xoslar ishqiga shunday
ta'rif berib o‘tadi: «Ul pok ko‘zni pok nazar Bo‘stonida yuz gul erdi xudro‘y,
bilan pok yuzga solmoqdir va pok ko‘ngul ul Bir guldin aning dimog‘i xushbo‘y.
pok yuz oshubidin qo‘zg‘almoq va bu pok Bir mash'al ila ko‘zi munavvar,
Kim, uchquni erdi mehri xovar ...[A. Navoiy,
mazhar vositasi bila oshiqi pokboz haqiqiy «L.M», 61b].
kamolidin bahra olmoq». Demak, Majnundek Shoir 9bobda Laylinining tashqi go‘zalligini
Laylining ishqini ham Navoiy ta'rif bergan pok tasvirlash davomida uni husn-malohatda
xoslar ishqi, deya ayta olamiz. Chunki Navoiy beqiyos qilib ko‘rsatadi:
yaratgan Layli ham ishq yo‘lida o‘zligidan Nahli-yu ne nahl, sarvi ozod,
kechgan va ishqning hijronlarini o‘ziga qismat Sarvi-yu ne sarv, rashki shamshod.
deb bilgan, haqiqiy ishqqa intilgan qahramon Oyu-yu ne oy, badri tole,
sifatida gavdalanadi. Badri-yu, ne badr mehri lome.
Shahd ikki labi, vale ratabnush,
Layli timsolini yaratishda boshqa Badr ikki yuzi, vale qasabpo‘sh.
xamsanavislar ham o‘ziga xos takrorlanmas Zulfi tunida uzori xurshed,
yondashuv usulini tanlagan. Layli barcha
asarlarda ilohiy xilqatning mahzarini o‘zida Xurshed uza zulfi shomi ummed [A. Navoiy,
mujassam etgan obraz bo‘lib gavdalanadi. U «L.M», 65b].
asarda Layli «tun» ma'nosini bildirgan. Unga Uning qaddi sarvdek, sarv bo‘lganda ham
oshiq bo‘lgan Qays (Majnun) Laylida Haqning shunday sarvki, unga shamshod ham rashk
mahzarini ko‘radi va asarda oliy ishqqa intilish bilan boqadi; u xuddi oy kabi, oy bo‘lganda ham
jarayonlari, Ollohga intilish yo‘lidagi oshiqning to‘lin oydek; ikki labi asal, lekin xurmodek
hijron-iztiroblari yoritilgan. Lekin asar mazalik; ikki yuzi to‘lgan oy-u, lekin niqobda.
davomida Layli timsoli voqealar markazida Zulf tunida xuddi yuzi quyosh kabi, quyosh uzra
esa uning zulflari umid shomidir. Bu misralarda
Majnundan ko‘p o‘rinlarda yoritib boriladi.
Asarda oshiqlikda Majnundan kam
tasvirlanmagan, asosiy voqealar markazida
ishtirok etuvchi Laylini barcha ijodkorlar Hay
qabilasining qizi, deya kiritib o‘tadi. Bu
qahramon haqidagi ilk dostonni yozma
adabiyotga olib kirgan Nizomiy Ganjaviy uni
E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 77
Laylining go‘zalligini tasvirlar ekan, shoir ruju Ganjaviy, «L.M», 58b].
(musalsal) san'atidan unumli foydalangan. U oy yuzli agar yuzini ochsa, turkiydan tortib
Bunda shoir o‘z fikrini bayon etish uchun turli
obraz, o‘xshatishlardan foydalanadi va ajamlargacha bo‘lgan dillar ko‘nglini egallar
tasvirlash davomida o‘zining oldingi fikridan edi. Agar uning sochi tun bo‘lsa, yuzi shu tunni
qaytib uni rad etib, undan kuchliroq yangi yoritadigan chiriqdir yoki uning sochi zog‘
tasvir usulini keltiradi. (qarg‘a-yu) yuzi uning oldidagi uni yorituvchi
mash'ala (chiroq) edi.
Keyingi o‘rinlarda Navoiy Layli tashqi
go‘zalligining tasvirlarida uning ikki egma Abdurahmon Jomiy Layli go‘zalligining
qoshi, ular o‘rtasidagi xoli, kofirga o‘xshash, ta'rifini Majnun uni izlab topib,
odamni behush qiluvchi ko‘zlari, qon to‘kuvchi ko‘rishganlaridan so‘ng keltiradi:
qo‘shin kabi kipriklari, Laylining jon
bag‘ishlovchi, jon zaxiralari yig‘ilgan lablari, Yuzi ta'rifidan qalam edi lol,
jon shirasi yig‘ilib insonga hayot beruvchi Pardoz-u andozsiz yanoqlari ol.
og‘zini ta'riflaydi: Peshonasi edi kumush kabi sof,
Oyparcha desak ham bo‘lmas edi lof.
Boshkim qo‘shub ikki egma qoshi, Qoshlari anbardin egilgan kamon,
Husn ichra ekin aning taloshi. Yurakka sanchilar o‘q kabi mujgon
Chun voqif o‘lub bu mojarog‘a, Bir shahlo ko‘zlidir degaysan ohu... [A.Jomiy,
Mushkin xutaba kirib arog‘a. «L.M»,21b].
Chun vusma berib alarg‘a tazyin, Abdurahmon Jomiy Laylining Majnun bilan
Miynoyi o‘lub hiloli mushkin... suhbatining ilk tasvirida Laylining so‘zlarini
keltirmaydi, ikkinchi marta Layli Majnun
Ko‘zlar iki sho‘x kofiri mast, uchrashuvda bu suhbatni keltiriladi. Jomiyda
Har qaysig‘a boqsa uyqu hamdast. Navoiydan farqli o‘laroq Layli o‘z ishqini
oshiqqa ochiqroq bildiradi:
...La'lidin yig‘ib zaxirai jon,
Og‘zi suyi anda shirai jon. Ey yuzim ishqida so‘zlagan chunon,
Jon topibon ulki o‘psa oni, Sening orzuingda dog‘ bo‘ldi bu jon.
Dardlarki yig‘ilmish pora etib dil,
Mundin debon obi zindagoni [A. Navoiy, Ko‘ksingni o‘ziga aylamish manzil [A.Jomiy,
«L.M», 64b].
«L.M» 26b]
Ijodkor Laylining ikki qora sochi ikki Navoiy «Xamsa»sida Layli bog‘dagi Qays
qorong‘u (baroat va qadr) kecha, deya
ta'riflaydi. Bu orqali uning ismi Layli (tun) bilan ilk suhbatida uning holini so‘raydi. U
ekanligiga ham ishora qiladi: Majnunning o‘ziga bo‘lgan ishqidan xabardor
bo‘lsada, Majnunning bu g‘amli holati sababini
Yo‘q ikki sochi tuniga g‘oyat, bilishni istaydi:
Ya'ni ikki layli benihoyat.
Key turfa yigit, ne holating bor,
Andin bo‘lib oti jilva oroy, Ne nav g‘am-u malolating bor?
Andoqki baroat-u qadr aro oy. Kim shodlig‘ing yo‘q o‘zgalardek,
Kimniki bo‘lub demakki mayli, Obodlig‘ing yo‘q o‘zgalardek [A. Navoiy,
Malfuz o‘lmay beg‘ayri Layli [A.Navoiy,
«L.M», 79b].
«L.M», 64b]. Navoiy Ibn Salomning Laylini o‘z nikohiga
Nizomiy Laylining go‘zalligini tasvirlashda
olish taklifini otasi qabul qilishi voqeasini
mumtoz adabiyotdagi tashbehlardan unumli (Jomiy dostonida ham) qahramon dard bilan
foydalanadi. Zohiriy go‘zalligini yaratishda qabul qiladi. Lekin Jomiyda Laylining hijron
an'anaviy tasvirda yorning barcha a'zolarini iztiroblari holati uning nutqida monolog
birmabir ta'riflab o‘tadi: sifatida keltirilmaydi. Voqealar ma'shuqaning
iztirobli «rozilik alomati» deya tushunilgan
Mohi arabiy yuz ochsa gar ul, sukutidan so‘ng nikoh lavhalariga ulanib ketadi.
Navoiyda Laylining bu holatga munosabatiga
Turkiy ajamiy olurda ko‘ngul.
Zulfi tunu yuzi charog‘e,
Yo mash'ala ul chu rangi zog‘e... [Nizomiy
78 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
nisbatan keltirilgan monologida ma'shuqaning Bir mahd ila yotqur ikki farzand [A. Navoiy,
pok muhabbati, hijronlari oshiqnikidan kam
emasligi, ayriliq azobidagi ruhiyati yorqin «L.M», 163b].
ochib berilgan:
Sen ginani qo‘yib unga (Qaysga) mehr
Debkim: «Nedur, ey spehri zolim, ko‘rsat va joning pardasini unga kafan qil. Uni
Solmoq bu shikastalikka holim. farzandingdek ko‘r, farzanding bilan bir yerga
Naxlimgaki erdi zeridasting, qo‘y, ruhlarimiz ulansin, ikki farzanding bir
Ne erdi shikast uzashikasting... tobutda yotsin.
Do‘zax manga emdi bu xabardur,
Kim jonima o‘tidin sharardur, Alisher Navoiy va boshqa fors va turkiy
Yo‘q, yo‘q ne shararki barqi ofat, ijodkorlar yaratgan Layli obrazi bir-biriga juda
o‘xshasada, ularning qahramonni ichki va
Andin bori dahr g‘arqi ofat… [A. Navoiy, tashqi chizgilarini uslubiy yaratish mahorati,
yondashuv mezonlari bilan bir- biridan ajralib
«L.M», 129b].
Laylining o‘limi bilan bog‘liq voqealarda ham turadi. Navoiy yaratgan Layli chin ma'noda o‘z
oshig‘iga ya'ni haqiqiy ishq bilan tug‘ilgan,
har bir ijodkor o‘ziga xos tasvir uslubini kiritdi. insoniy qusurlardan holi Majnuniga munosib
Nizomiyda Layli kuz fasli kelib, xastalanib vafot obraz sifatida shakllantirilgan. Buni biz
etadi. Dehlaviyda Majnun o‘lganligini haqida Navoiyning Laylining statik portretini
yolg‘on xabarni eshitgan Layli vafot etadi. yaratishdagi tengsiz ilohiy go‘zallikni
Jomiyda Majnunning o‘limini eshitib xastalanib
vafot etadi va u vasiyatida o‘zini Majnun oyog‘i tasvirlashidan yoki ichki go‘zalligini
ostiga qo‘yishlarini aytadi: ko‘rsatuvchi misralarda, onasiga qilgan
murojaatidagi samimiy jumlalarida, ota-ona
Oyog‘i ostidan kavlagin chuqur, qarshi chiqmagan voqealar tasvirida
Menga makon bo‘lsin ul dilkusho go‘r. ko‘rishimiz mumkin. Natan Mallayev ta'biri
Boshim poyiga qo‘y topib bir iloj,
Tovoni boshimda tursin, misli toj! bilan aytganda: «Layli tashqi qiyofasi bilan
ham ma'naviy dunyosi va xulq-atvori bilan
Mahsharda qo‘zg‘algum to vafoyida, ham nihoyatda go‘zal qiz Layli fazilatlari bilan
Ungacha yotayin xoki poyida. muhitining saviyasidan yuqori ko‘tariladi. Sevgi
Boshim poyiga qo‘y topib bir iloj! [A.Jomiy, uning dunyosini yanada boyitadi, to‘ldiradi».
«L.M», 170b]. Jomiyda tasvir etilgan qahramon insoniy
Navoiy 35-bobda ruhiy ahvoli yomonlashib kamchiliklar, bandaga xos fe'l-atvorda
uchrovchi nuqsonlarga ega. Unda ayollarga
qolgan Layli onasiga Majnun kelsa uni qabul mansub gina qilish, kimnidir jazolash,
qilishlarini va uni ham o‘z farzandidek hayotdagi hodisalarda kimnidir aybdor qilish
ko‘rishini vasiyat qilib vafot etadi: kabi holatlar uchraydi. Ammo Navoiyning
ilohiy go‘zallikni tasvirlagan Laylisi bunday
Qo‘y kina-yu lutfu mehr fan qil,
Jon pardasin anga kafan qil. xislatlardan holi, u Allohning unga bergan ishqi
Chirma meni dog‘i ul kafang‘a, va bu ishq yo‘lidagi hijron, ayriliqlarda kimnidir
Bir jins kafan iki badang‘a. ayblamaydi, ishqiga sadoqat, ma'naviy poklik
kabi tushunchalar unda ustun.
Farzanddek aylab anga asbob,
Farzanding ila qil uni hamxob.
Chun ruh ila ruh topti payvand,
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Alisher Navoiy. "Layli va Majnun". Toshkent: «Fan» nashriyoti, 1992.
2. Abdurahmon Jomiy. "Layli va Majnun". Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san'at, 1989.
3. Mallayev N. "So‘z san'atining gultoji". Toshkent: Adabiyot va san'at, 1991.
4. "Navoiy asarlari lug‘ati". Toshkent: G‘afur G‘ulom, 1972.
5. Nizomiy Ganjaviy. "Layli va Majnun". Forsiydan Olimjon Bo‘riyev tarjimasi. – Texron, 2005.
6. Yusupova D. "O‘zbek mumtoz va milliy uyg‘onish adabiyoti". (Alisher Navoiy davri). Toshkent:
Tamaddun, 2013.
E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 79
Gulshan ABDURAXMONOVA,
ToshDO‘TAU magistranti
“QORA” LEKSEMASI ISHTIROK
ETGAN AYRIM TOPONIMLAR HAQIDA
Annotatsiya: Ushbu maqolamizda “qora” so‘zi ishtirok etgan joy nomlari xususida to‘xtalamiz.
Respublikamizning turli hududlarida joylashgan ayrim tuman, mahalla, qishloq va ovullarning
nomlari tarixi, “qora” leksemasining bu hududlarda anglatadigan ма’nоlari yoritilgan.
Kalit so‘zlar: qishloq, mahalla, qora, Qoraqishloq, Qoracha, Qoradaryo, Qorako‘l, Qoraqamish,
Qorasuv.
Annotation: And this state speech will be about toponymy with the word "black". The story is
covered and named after some districts, microdistricts, villages and villages located in different
regions of our republic, the meaning of the lexeme "black" in these regions.
Keywords: Village, neighborhood, Black, Spruce, Spruce, Spruce, Spruce, Spruce, Spruce.
Аннотация: В этой статье речь пойдет о топонимах со словом «черный». Освещена
история названий некоторых районов, микрорайонов, сел и деревень, расположенных в
разных регионах нашей республики, значения лексемы «черный» в этих регионах.
Ключевые слова: село, махалля, Кара, Каракишлок, Карача, Карадарё, Каракул, Карака-
мыш, Карасув.
Bugungi kunda Respublikamiz bo‘ylab vaqtlar to‘satdan bu hududda qishloq paydo
bo‘lib qolgan emish va karvondagilar yangi
sayohat qilar ekansiz, turli xil nomdagi tuman, paydo bo‘lgan qishloqni uzoqdan ko‘rib, “ana u
ko‘rinayotgan Qora narsa nima ekan”, deb
shahar, mahalla, qishloq va ovullarga duch qiziqishgan, keyin yaqinlashib kelib bilishsa
ko‘ringan “Qora” katta qishloq ekan. Shundan
kelasiz. Nomlarning, aynan, o‘sha hudud buyon bu joy “Qoraqishloq” deb atala
boshlangan emish. Lekin: “Qora” so‘zi bilan
geografiyasi, o‘ziga xos jihatlaridan kelib bog’lik bir qancha tarixiy faktlar mavjudki, ular
haqida to‘xtalmasdan turib, qishlog’imiz nomi,
chiqib qo‘yilishi bejiz emas, albatta. Har bir ma'nosini to‘liq anglash qiyin. VIII-IX asrlarda
arablar Qora dengiz atrofidagi hududlarni
qishloq, shahar, mamlakatlarning nomlanishi, bosib olganlarida, Qora dengizni bosib oldik
deya, keyinchalik Qorako‘lni. (Zarafshon
dengiz, okean, daryo va tog’larning nomlanishi daryosining kuyilishidan hosil bo‘lgan Buxoro
viloyatidagi ko‘l) bosib olganlarida Qorako‘lni
ma'lum bir ma'no, mazmunga ega. Shu | ham olishgani to‘grisida xalifalikka,
Arabistonga xabarnomalar jo‘natishgan
jihatdan qishlog’imizning Qoraqishloq, deb
“Qora” so‘zi keng, ulkan, katta, buyuk,
atalishi to‘g’risida bir necha yil avval tarix degan ma'nolarni ham anglatadi. Qorako‘l
nomi ham aynan ko‘lning keng va katta
kitoblarida o‘qib qolmagunimcha men ham ekanligi bilan bog’liq. Qora dengizning ham
qora rangga aloqasi yo‘q bo‘lib, bu dengiz juda
keksalarimiz aytgan rivoyatdan boshqa biror
bir ma'lumotga ega emas edim.
Qoraqishloq qishlog’i, Ishtixon tumanida,
Buyuk Ipak yo‘li o‘tgan hududda joylashgan.
Bu yo‘l Toshkent, Samarqand, Buxoroga
qatnovchi va ular orqali G’arb bilan Sharqni
bog’laydigan karvonlar yaqin yuz
yilliklargacha u yoqdan bu yoqqa tinimsiz o‘tib
turgan ulkan magistraldir.
Qoraqishloq qishlog’i to‘g’risida
keksalarimiz tilida bir rivoyat bo‘lib, go‘yo bir
80 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
ulkan hududni o‘z ichiga oladi. Qadimgi turkiy jumlasidan, deb hisoblaydilar. Baykant aholisi
biron kishini Baykantni qishloq, deb atashiga
tilda katta-ulkan “qara” shaklida ishlatilgan. rozi boʻlgan emas. Baykandda katta
MasjidiJomeʼ va oliy imoratlar boʻlgan. 240
Jumladan “Qora mol”- katta, shoxli mol, rangi hijriy(milodiy 854-855) yilgacha Baykant
darvozasi oldida koʻp rabotlar boʻlgan. Baykant
qora mol emas, “Qora qozon” - to‘y-marakasi aholisining hammasi savdogarlar boʻlgan. Ular
Xitoy va dengiz bilan boradigan mamlakatlar
bir bo‘lgan 2,3 ta qo‘shni qishloqlar. (rangi bilan savdo qilishgan, juda boy boʻlishgan.
Qutayba ibn Muslim Baykand juda mustahkam
Qora qozon emas, balki - katta to‘y qozon) boʻlgani uchun bosib olishga juda qiynaldi.
Arslonxon Muhammad ibn Sulaymon oʻz
“Qorasuv”,- sersuv katta ariq va h.k. Qoraqum, davrida Baykantdni qayta qurishni buyuradi.
Shundan so’ng koʻplab oliy imoratlar va Xoqon
Qoraqamish, Qoradaryo, manglayi qora (Arslonxon) uchun juda hashamatli saroy
qurildi. Baykandda juda koʻplab qamishzorlar
iboralari ham o‘sha davrlardan yetib kelgan va suv havzalari tutashgani uchun uni „Keng
havza“ deganlar, Qorakoʻl ham deb atashgan.
bo‘lsa ajab emas. Qorakoʻldagi koʻplab tarixiy obidalar mustabid
Qizil imperiya davrida vayron qilindi. 1926yil
Qoraqishloq qishlog’i Respublikamizning 29 — sentabrda Buxoro viloyati tarkibidagi
tuman sifatida Qorakoʻl tumani qayta tashkil
turli viloyatlarida mavjud. Bunday nomdagi qilindi.
qishloqlar asosan dehqonchilikka qulay Qoracha toponimi turli viloyatlarda
uchraydi. Shulardan biri Samarqand viloyati
hududlarda joylashgan. Olimlarning Ishtixon tumanida joylshgan “Qoracha”
qishlog’i bo‘lib, qora rangga aloqasi bor yoki
ta'kidlashlarichaqayerdaQoraqishloqqishlog’i yo‘qligini tekshirib ko‘rganimizda “O‘zbek
tilining izohli lug’atida” qoracha so‘ziga bir
bo‘lsa, o‘sha joylarda aholi ko‘p bo‘lgan va bu nechta ta’riflar berilgan.
joylarda tepalar ham ko‘p bo‘lgan. Bu hududda Masalan: 1. Qoraga moyil; qorato‘r(i),
qoramag’iz. Shu payt eshikdan qorachadan
yashovchi har bir urug’, har bir sulola o‘zlari kelgan bir bolakay kirib keldi.
bunyod etgan tepalariga ega bo‘lgan. Bu tepalar 2. tar. O‘rta asrlarda aholining zodagon
bo‘lmagan tabaqasi.
urush, bosqinchilik, suv toshqinlari sodir
3. etn. Ayrim turkiy xalqlarda urug’ nomi
bo‘lganda qal'a, qo‘rg’on vazifasini o‘tagan. (masalan, o‘zbeklarning qatag’on, laqay, qirq,
saroy qabilalari tarkibida qoracha urug’i
Ular xavf to‘grisida tepalarga gulxanlar yoqib bo‘lgan).
bir-birlarini ogohlantirishgan. Ular yana tepa Bundan kelib chiqadiki, qorachaning urug’
ma’nosi toponimga ko‘proq mos keladi. Bu
etagiga tuproq tashib yassi tepaliklar ham nomdagi qishloqlar respublikamizning turli
hududlarida uchrashi yuqoridagi fikrimizga
barpo qilishgan va bu tepaliklarda to‘y, va isbot bo‘la oladi. Chunki, o‘zbek urug’lari
yurtimizning turli hududlariga tarqalib ketgan.
boshqa marosimlarini o‘tkazishgan. Bundan
Rus tilshunos olimi A.Kononov qora
tashqari tepalikning bir chetiga har bir urug’
o‘zlariga tegishli mayitlarini ko‘mishgan.
Urush paytlari, bosqinchilik sodir bo‘lganda
ular mudofaa inshooti sifatida shu tepaliklarga
chiqib dushmanni qarshi olishgan.
Bugungi kunda qoraqishloqliklar istiqomat
qilayotgan hududda 7-8 ta tepa mavjud.
Ularning ko‘pchiligi o‘z nomiga ega. Jumladan:
“Kindikli tepa”, “Qo‘shtepa”, “Biytepa”,
“Changaltepa”, “Chorshanbatepa” va h.klar.
Qorakoʻlni tarixda Paykent, Baykand va
Qorakoʻl, deb ham atashgan. Bir necha ming
yillik „Zamon bobo“ madanyati ham Paykentda
joylashgan. Paykent Islom dini kirib kelishidan
oldin Turk xoqonliklari davrida saltanat
markazlaridan biri boʻlgan. Arab tilida „p“ harfi
mavjud boʻlmagani uchun uni Arab
manbalarida „Baykand“ deb atay boshlashgan.
An-Narshaxiy (X asrda yashab ijod qilgan
tarixnavis olim) Paykent haqida quyidagicha
yozadi: Baykant (Paykant) — buni shaharlar
E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 81
so‘zining ma’nolarini tadqiq etib, ushbu so‘z “Qora” leksemasining ko‘pchilikka ma’lum
bilan «katta», «yirik», «muhtasham», «ulug‘», bo‘lgan salbiy semalari, qorong’ulik, qo‘rquv,
«qudratli», «kuchli», «pokiza», «musaffo», dahshat, yovuzlik kabilaridan tashqari ,
ijobiylikni ifodalovchi katta, keng, ulkan, buyuk
«quruqlik», «yer», «zulmat ko‘ki», «shimol» singari ma’nolarni ham anglatishi haqida
kabi mazmunlar ifodalanganligini ko‘plab ayrim toponimlar misolida qisqacha keltirib
misollar vositasida izohlab bergan. Uning o‘tdik.
keltirishicha, A.Ja’far o‘g‘li «Kitobi Dada
Qo‘rqut» dagi qahramonlarning nomidagi qora Xulosa qilib aytganda, “qora” leksemasi
sifatlashini jasorat va kuchlilik sinonimi, deb turkiy xalqlarda qadimdan ijobiy ma’nolarda
ta’kidlagan. qo‘llanilib kelingan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Haqqulov I. “Yana qora rang talqini haqida” maqolasi. www.kh-davron.uz
2. Matyoqubova T. “Alisher Navoiy hayoti va ilodi”.—Toshkent,2009.B.64.
3. “Ўзбек тилининг изоҳли луғати”.Тошкент, 2008.В.340.
4. Ўтанова С. “Алишер Навоий ғазалиётида ранг символикаси”. Филология фанлари номзоди
илмий даражасини олиш учун тақдим этилган диссертация автореферати. – Т.: 2007, 11 б.
5. Шомақсудов Ш, Шораҳмедов Ш. “Ҳикматнома”.Тошкент,1990. Б.496.
82 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
Шуҳрат СИРОЖИДДИНОВ,
Алишер Навоий номидаги Тошкент
давлат ўзбек тили ва адабиёти
университети ректори.
ХОКИСОРЛИК ТИМСОЛИ
Абдураҳмон Жомийнинг овозасини эшитиб, узоқ юртлардан унинг суҳбатида
қатнашиш учун келган мухлислар уни ўтирганларнинг орасидан таниб ололмас экан-
лар. Унинг хокисорлиги шу даражада эканки, юриш-туриш, гапириш-тинглаш, кийиниш
ва ейиш-ичишда ўз хизматкорлари билан ўрталарида фарқ бўлмас экан.
Алишер Навоийнинг
“Хамсат ул-мутаҳаййирин” асаридан
Хокисорлик ҳақиқий инсонийлик ме- Юбиляримиз
зони. Хокисорлик кибрнинг тескари- си.
Қаноатли инсон бировдан кам жойи андишани ўзининг шиори деб билган ки-
бўлмаса ҳам ҳамиша камтарона юриш шини хокисор, бошқача айтганда, юксак
маданият ва маънавият соҳиби дейиш мум-
туришни афзал билади. Инсон табиати кин. Яшириб нима қиламиз, бойлик ва ман-
шундайки, улуғлангани сари кибрланиш саб инсон обрўси ва улуғлиги кўрсаткичи
пайдо бўлади. Атрофдагиларнинг мулоза- бўлган жамиятда кўпчилик хокисор инсон-
мати, унинг фикри билан ҳисоблашиш ва лар Аллоҳнинг азиз бандалари эканлигини
ҳоказо масалалар инсонни ҳаволантиради, хаёлларига ҳам келтирмайдилар ва уларга
у ўзига бино қўя бошлайди. Агар мансабдор ачиниш билан қарашади. Гўёки улар бечо-
ра, омадсиз одамлардек. Аслидачи? Шун-
бўлса, кибр, хизмат мавқеини суиистеъ- дай муносабатлар гирдобида ўзининг маъ-
мол қилиш, атрофдагиларга паст назар би- нан юксак фазилатларини сақлаб қолиш
лан қараш, “оёғи ердан узилиши”га сабаб инсоннинг ботиний руҳий олами илоҳий
бўлади. Бой ёинки жамиятда улуғ мансаб ва
мартабага эришган одамлар орасида хо-
кисор инсонлар жуда кам учрайди. Хоки-
сор бўлиш туғма эмас, балки тарбиянинг
мукаммаллиги, ҳаёт фалсафасини чуқур
тушуниши ва маданияти, маънавиятининг
юксаклигидан далолат беради.
Бундай улуғ инсонлар ҳамма замонда
кўп учрайди. Инсон уларга ибрат кўзи би-
лан қарайди, ўз хаттиҳаракатини тузата-
ди, камчиликлари бўлса, хулоса қилади,
бир сўз билан айтганда, улардан хокисор-
ликни ўрганади. Хокисорлик, яъни ўзини
тупроқ қадар паст тутиш деганда нимани
тушунамиз? Албатта, ўта камтаринлик,
тавозуъ, беозор бўлиш, катталарга ҳурмат
ва кичикларга иззат кўрсатишнинг олий
намунаси, эришган муваффақиятидан
“дам урмаслик”, балки уни яшириш, ҳаётда
қаноат, саховат, эзгулик, камсуқумлик ва
E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 83
нурдан баҳраманд эканидан далолат бера- қатнашиш жадвалини назорат қилиш,
ди. Боз устига, муайян мансаб эгаси бўла йиғилиш баённомалари ва ҳужжатларни
туриб, шундай фазилатларга эга инсонни расмийлаштириш, хуллас, кафедра- нинг
учратсанг, уни қанча улуғласанг, шунча кам.
Чунки иззат ва шуҳрат шоҳсупасида туриб, барча “қора” ишлари зиммамда эди.
хокисор бўлиш қаҳрамонликдир. Ўқитувчилар фақат танаффус пайтлари
кафедрага кирар, бошқа пайтлари аудито-
Самарқандда яшаб ўтган Ўзбекистонда рияда дарс бериш билан банд бўлардилар.
хизмат кўрсатган фан арбоби, бир қанча Фақат мен ва мудир кафедрада муқим
давлат мукофотлари, орден ва медаллар
соҳиби, филология фанлари доктори, про- ўтирар эдик. Дарсга кирибчиқишларини
фессор, академик Ботирхон Валихўжаев ҳисобга олмаганда, домла ҳар куни эр-
шаҳар маънавий ҳаёти тарихида сезилар- тадан кечгача кафедрада ўтирарди. Бо-
ли из қолдирган сиймолардан. У кишини тирхон домланинг ёнида бўлиш менга завқ
Абдураҳмон Жомийга ўхшатаман. 26 ёшим- бағишларди. Ҳар бир гаплари менга
да, 1987 йил Самарқанд давлат универси- йўлланмадек туюларди. У кишининг ҳеч
тетига ишга келганимдан то умрларининг
сўнгги кунларигача ул зот билан яқин му- вақт бекор ўтирганларини кўрмаганман.
носабатда бўлдим. Ҳаётимда икки фариш- Доим ё ректорат топшириқларини бажариш
тасифат одамни учратганман. Бири отам билан ёки диссертация ўқиш билан банд
бўлса, иккинчиси устозим Ботирхон домла бўлардилар. Ректорат топшириқларини
эди. ҳозиргиларга ўхшаб, кимларгадир топши-
...Домла Самарқанд давлат университети риб қўймасдан ўзлари бажарарди. Кимлар-
ўзбек ва тожик филологияси факультетида дир лаборантни қул каби ишлатар, ўзининг
декан, ўзбек мумтоз адабиёти тарихи кафе- қоғозларию эски маърузаларини машин-
драсида мудир, университет проректори, када кўчириб келишга мажбур қиларди. До-
бир пайтнинг ўзида вилоятдаги бир қанча мла ҳеч қачон бундай юмушни менга берма-
жамоат ташкилотларида фахрий раис бўлиб
ишлаганлар. Қаерда ишламасин, қилган ганлар. У кишининг ҳар бир хаттиҳаракати
қарорлари, тутган тутумлари барча ёшу мен учун тарбия намунаси эди.
қарининг баъзан очиқ, баъзан хуфиёна эъ-
тирофига сазовор бўларди. Айрим пайтлар ... Бир куни кафедрага салобатли бир
кимлардир кўнгилларини ғашлар, сабаб киши кириб келди. Одоб билан кутиб олиб,
бесабаб озор берар, кўрсатган лутфларини раҳматли академик Воҳид Абдуллодан ка-
фаросатсизларча қадрсизлар эди. Шундай федрага мерос қолган баланд суянчиқли
пайтларда домла бошини эгиб, хаёлга бо-
тарди, қўллари кетмакет сигарет қутисига диванга ўтирғиздим. Чой таклиф этдим.
бориб келаверар эди. Меҳмон узоқ вилоятдан келгани, Ботир-
хон ака билан танишиб, қизининг илмий
ОДДИЙЛИК ВА КАМСУҚУМЛИК... ишини маслаҳатлашиш учун келганини
У даврларда кафедра мудирлари алоҳида айтди. Гапдан гап чиқиб, кичик бир кор-
хонада ўтирмасди. Хона тўрида турган хонага раҳбар экани, вақти тиғизлигини
каттароқ стол кафедра мудирига тегишли
бўларди. Ҳозир эса кафедра мудирларига рўкач қилиб, домла билан тезроқ учрашти-
алоҳида хона бермасанг, ўзини камситилган ришни сўради. Домла дарсда эдилар. Мен
ҳисоблаб юради. Лаборантга эса хона осто- яқин орада бўладиган танаффус пайти бар-
насига яқин жойда стол қўйиб бериларди. ча ўқитувчилар кафедрага кириши ва до-
Мен лаборант эдим. Кун давомида кафедра мла билан ҳам шу ерда гаплашиб олишини
ёзувчизув ва деканат топшириқларини
бажариш, ўқитувчиларнинг дарсларга айтиб, бир юмуш билан деканатга чиқдим.
Танаффусга қўнғироқ чалинди. Кетатуриб
домланинг кафедрага кириб кетаётганига
кўзим тушди. Ҳартугул бугун ўқитувчилар
кам, бемалол меҳмон билан гаплашиб
оладиган бўлишди, деб бамайлихотир де-
канатда ишларимни бажардим. Дарсга
киришга қўнғироқ чалингач, домла яна
84 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
дарсга кириб кетганлари ва меҳмоннинг телефон қилишимга тўғри келди. Домла
ҳам иши битганига ишонч ҳосил қилган кабинетда қоғозларни ўқиш билан банд
ҳолда кафедрага кириб бордим. Қарасам, эдилар. Секин хонага бош суқдимда, “теле-
меҳмон ҳали ҳам диванга ястанганча чой- фон қилсам, майлими”, дегандек телефонга
дан ҳўплаб ўтирибди. “Қалай, муродингиз ишора қилдим. Домла “бемалол, марҳамат”,
ҳосил бўлдими?”, дедим яна чой узатиб. “До- дедилар. Кириб гўшакни кўтардим. Теле-
мла келмадиларку ҳалиям”, деди меҳмон. фон ишламас экан. “Телефон ишламаётган
“Ахир, ҳозиргина олдингиздан чиққан экан, домла, узр, сизни безовта қилдим”, де-
одам академик Валихўжаев бўладилар”, сам, кўзойнаклари остидан маъноли қараб
ажабландим мен. Меҳмонннинг авзойи “Ие, ишламай қолибдими, мен узр сўрайман
ўзгарди: “Наҳотки, шу инсон академик сиздан”, деб қўйдилар. Ташқарига чиқдиму,
бўлса, мен у кишини оддий домлалардан домланинг гапларидан таъсирландим: “ана
бири деб ўйлабман. Чойнакдаги чой ту- фаросату, мана назокат, ана улуғлигу, мана
гаган экан, чой дамлаб бердилар. Туриб, беозорлик! Домла бу телефоннинг ишла-
бурчакдан қандқурс олиб келиб, манзи- маслигини, чамамда, билардилар. Агар
рат қилдилар. Чой қуйиб бердилар. “Хўш, менга тўғридантўғри “телефон ишламаяп-
хизмат деб сўраганлари ҳам йўқ. Қайтага ти” деганларида “менга халақит берма”, де-
“йўлдан толиқиб келган бўлсангиз керак, ган маъно чиқиши ва кўнглимда озурдалик
Шуҳратжон ҳозир келиб қолади. Ўз уйин- пайдо бўлишини ҳисобга олиб, ўзим ишонч
гиздагидек бемалол ўтиринг”, десалар, мен ҳосил қилишимга имкон бердилар.
шу кафедранинг оддий ўқитувчиларидан
бири деб ўйлабман. Бир оғиз гапирмадим. АНДИШАЛИЛИК...
Ҳатто Валихўжаевни кутяпман демабман ... Султон Ҳусайн Бойқаронинг хаёлига
ҳам”. Ўшанда меҳмоннинг аҳволини кўринг Алишер Навоийга амирлик лавозимини бе-
эди. Меҳмон ҳайҳайлаганимга қарамай, риш келди. Шунда Навоий кўнмай: “мен сиз-
шартта туриб, уятдан бошини сараксарак нинг эътиборингиз туфайли обрўим барча
қилиб, чиқиб кетди. Менимча, домла кир- амирлардан юқоридур. Қолган умримни
ганда ўрнидан турмаган ҳам бўлса керак. сизнинг ҳаёт йўлингиз ва мадҳингизни та-
Домла жуда камтарона кийинар, муноса- рих саҳифаларида қолдиришга бағишлашга
батларда тавозеъни ўрнига қўяр, ҳеч қачон ижозат берсангиз”, деди. Мир Алишер учун
ўзини катта тутмас эди. мансаб эмас, илм ва ижод завқ берар, ҳаёти
мазмуни эди. Аммо султоннинг таклифини
... Менимча, ўша куни меҳмон катта рад этиш, ношукрлик деб билиб, ушбу ман-
ҳаётий сабоқ олган эди... сабни қабул қилишга мажбур бўлди. (Хон-
дамир. “Хулосат улахбор” асаридан)
БЕОЗОРЛИК....
Факультетимизни янги бинога кўчи ... Университет ректори қўярдақўймай,
ришди. Ректоримиз домланинг академи- домлани маънавийтарбиявий ишлар
клигини ҳисобга олиб, кафедра ёнидан бир бўйича проректор лавозимига тайинла- ди.
кичиккина хонани ажратиб берди. Ҳатто Домла жуда қаттиқ ўйландилар. Таби-
алоҳида телефон ҳам ўтказиб берилди. Ҳар ийки, бу лавозим илмий иш билан мун-
тўкисда бир айб деганларидек, кафедрада тазам шуғулланиш, севимли машғулоти
мавжуд бўлган телефон узиб қўйилди. Нима – талабалар билан доимий мулоқотдан
эмиш, кафедра мудирига берилган теле- узоқлаштирар эди. Домла жуда қаттиқ
фондан бошқалар фойдаланса, етарли экан. сиқилиб юрдилар, аммо наилож, билдирил-
Майли, нима ҳам дердик. Зарур пайтларда, ган ишончнирад этиш ўзига кўрсатилаётган
гарчи ноқулай бўлсада, домладан рухсат юксак эътиборни қадрламаслик, деб қара
олиб, олдиларида телефонда гаплашиш- га лишидан безовта бўлиб, рози бўлдилар.
мажбур бўлардик. Бир куни ректоратга Домла ҳар бир кирган одам, ёшми, қарими,
E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 85
талабами ёки профессорми, қатьи назар, Бир куни домланикига бордим. Дарвоза-
ўрнидан туриб, кутиб олар, эшиккача куза- дан кириб, ҳовли ўртасида овоз чиқардим.
тиб қўярди. Проректорнинг иши кўп, ҳали Домла болохона деразасини очиб, бош
йиғилиш, ҳали юқоридан топшириқ, бу ёғи чиқардиларда, юқорига кўтарилишимни
ректор чақириб қолади, қаердадир тад- бир айтдилар. У киши доим болохонада ижод
ўтказиши режалаштирилган, бир сўз билан билан вақт ўтказарди. Мен зинадан
айтганда, ҳар бир куни соатмасоат кўтарилиб, хонага кираверишдаги ойна-
режалаштирилган. Бу билан қабулига кел- ванд даҳлизчага оёқ кийимимни ечиб, ич-
ган одамнинг не иши бор. Кимдир шунчаки карига кирдим. Суҳбат анча чўзилди. Ҳатто
қадрдонимдан ҳолаҳвол сўрагани келдим, ўртада янгапошшо (умр йўлдошларини
деб тезда чиқишни хаёлига ҳам келтирмай- шундай деб чақирардик) ҳам қаердандир
ди. Кимдир қандайдир муаммо билан, яна етиб келиб, ярим косадан овқат ҳам торт-
кимдир узоқ ўйлаб юрган ғоясини амалга дилар. Кетар маҳал бўлди. Ҳаққимга яхши
оширишга ёрдам сўраб, дардини достон тилаклар айтиб, дуо қилдилар. Хонадан
қилади. Домла йиғилишга кечикаётганини даҳлизга чиқар эшикка етганимизда “қани,
қандай айтишни билмас, суҳбатдошининг марҳамат”, деб менга йўл бердилар. У киши
кўнглига қараса, кеч қолади, узр сўраб уй эгаси, мен меҳмонман. Мен чиқай де-
хайрлашса, меҳмон уни такаббурликда ай- сам, устозимдан олдин чиқиш беодоб лик.
блаши мумкин. Ўтирса, юқорида унга нис- Чиқмай десам, у киши мени кузатиб
батан нотўғри фикр билдирилишидан без- қўяётганлари учун мени олдин чиқишимни
овта. Қабулхона эса ҳамиша одам билан лиқ кутиб турибдилар. У киши академик, ёш-
тўла... Домла минг азоб билан ичидаги из- лари улуғ инсон, мен эса борйўғи бир ёш
тиробни билдирмас, имкон қадар ким кир- тадқиқотчи, шогирдча. “Домла, узр, сиздан
са, фикрини бўлмай, охиригача тинглар, чой бўлсин”, дея орқага тисарилдиму, устозга
узатар, стол устида турган қандқурсдан йўл бердим. Тушундимки, домлани ҳам ол-
татиб кўришга ишора қиларди. Хуллас, до- динга ўтишдан бошқа иложи қолмаганди.
мла икки ўт орасида жуда қийналди ва бу у Шу пайтда содир бўлган бир ҳолат бир умр
кишининг соғлигига путур етказди. кўз олдимда қолди. Домла даҳлизчага
қадам ташладилару, энгашиб, чеккада тур-
ХОКИСОРЛИК... ган туфлимни олиб, тўғрилаб, оёғим остига
Домлани камтарликда ҳеч ким билан қўйсалар бўладими. Пешонамдан тер чиқиб
қиёс қила олмайман. У киши факультет кетди. “Ҳайҳай”, деб домланинг қўлларини
эшигидан кириб борар экан, эшик олдида ушлаганча қолдим. Зинадан қандай тушга-
бир тўхтаб оладиган одатлари бор. Ёнлари- нимни ҳам, домла билан қандай хайрлаш-
да турган одамга, қандай ёшда бўлишидан ганимни ҳам эслолмайман. Кўчага чиқиб,
қатьи назар, бу кўпинча талабалар бўларди, ўзимга келдим... Ана, хокисорликнинг олий
“қани, марҳамат”, деб қўл билан олдинга намунаси...
ўтишга ишора қилардилар. Таниганлар
“йўғэ, домла, сиздан кейин” деса, айримлар ... Ҳар гал Самарқандга йўлим тушса,
индамай ўтиб ҳам кетаверарди. Танимаган- устозим қабрини зиёрат қиламан. Хаёлан у
лар домлани, билмадим, оддий ходим деб киши билан мулоқотда бўламан. Қилган ду-
ўйлар эдилар, шекилли. Биз эса домланинг олари мустажоб бўлганини айтиб, кўзимга
бу фазилатларини кўриб, ичимизда тасан- ёш оламан. Шундай инсонни менга нафақат
нолар айтардик. илмда, балки ҳаётда ҳам устоз қилган Ярат-
ганга шукрлар қиламан.
86 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
BUYUK IPAK YO‘LI XABARNOMASI
MUALLIFLAR DIQQATIGA!
Hurmatli mualliflar, maqola muallif tomonidan qog‘ozda chop etilgan va elеktron shaklda taqdim qilinishi shart.
Maqolada quyidagi bandlar: UDK, ishning nomi (o‘zbеk, rus va ingliz tillarida), maqola hammualliflarining
ro‘yxati (to‘liq familiya, ismi, otasining ismi –o‘zbеk, rus va ingliz tillarida), muallif haqida ma'lumotlar: ish joyi,
lavozimi, telefon raqami, pochta va elеktron pochta manzili; maqola annotatsiyasi (300 bеlgigacha, o‘zbеk, rus va
ingliz tillarida), kalit so‘zlar (57, o‘zbеk, rus va ingliz tillarida) bo‘lishi lozim.
MAQOLALARGA QO‘YILADIGAN TALABLAR!
Maqolalarning nashr etilishi uchun shartlar nashr etilishi mo‘ljallangan maqolalar dolzarb mavzuga bag‘ishlangan,
ilmiy yangilikka ega, muammoning qo‘yilishi, muallif tomonidan olingan asosiy ilmiy natijalar, xulosalar kabi
bandlardan iborat bo‘lishi lozim;
ilmiy maqolaning mavzusi informativ bo‘lib, mumkin qadar qisqa so‘zlar bilan ifodalangan bo‘lishi kеrak va unda
umumiy qabul qilingan qisqartirishhlardan foydalanish mumkin;
“Buyuk ipak yo‘li xabarnomasi” jurnali mustaqil (ichki) taqrizlashni amalga oshiradi.
MAQOLALARNI YOZISH VA RASMIYLASHTIRISHDA QUYIDAGI
QOIDALARGA RIOYA QILISH LOZIM:
Maqolalarning tarkibiy qismlariga: kirish (qisqacha), tadqiqot maqsadi, tadqiqotning usuli va obyеkti, tadqiqot
natijalari va ularning muhokamasi, xulosalar yoki xotima, bibliografik ro‘yxat.
Maqola kompyutеrda Microsoft Office Word dasturida yagona fayl ko‘rinishida tеrilgan bo‘lishi zarur. Maqolaning
hajmi jadvallar, sxеmalar, rasmlar va adabiyotlar ro‘yxati bilan birgalikda doktorantlar uchun 0,25 b.t. dan kam
bo‘lmasligi kеrak.
Sahifaning yuqori va pastki tomonidan, chap va o‘ng tomonlaridan 2,5 sm; oriyеntatsiyasi kitob shaklida. Shrift
Times New Roman, o‘lchami 12 kеgl, qatorlar orasi intеrvali 1,0; bo‘g‘in ko‘chirish avtomatik. Grafiklar va
diagrammalar qurishda Microsoft Office Excel dasturidan foydalanish lozim.
Matndagi bibliografik havolalar (ssilka) kvadrat qavsda ro‘yxatda kеltirilgan tartibda qayd qilish lozim. Maqolada
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati kеltirilishi lozim.
Bibliografik ro‘yxat alfavit tartibida GOST R 7.0.5 2008 talablariga mos tuziladi.
Jurnal ikki oyda bir marta chiqadi.
“Buyuk ipak yo‘li xabarnomasi”dan ko‘chirib bosish faqat tahririyatning yozma roziligi bilan amalga oshiriladi.
Mualliflar maqolalardagi faktlar, raqamlarning haqqoniyligi va imloviy-uslubiy jihatlariga shaxsan mas’uldirlar.
MAQOLAGA QUYIDAGILAR ILOVA QILINADI:
Yo‘llanma xati.
Ekspеrt xulosasi.
Samarqand davlat universiteti «Buyuk ipak yo‘li xabarnomasi» jurnali manzili:
140104, Samarqand shahri, Universitet xiyoboni, 15uy.
Тelefonлар: +99866 240 38 43
+99899 068 48 25
E-mail: Silk-road.samdu.uz (http://silk-road.samdu.uz/).
E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 87
ТРЕБОВАНИЯ К ОФОРМЛЕНИЮ СТАТЬИ для научного журнала
“ВЕСТНИК ВЕЛИКОГО ЩЕЛКОВОГО ПУТИ”
УСЛОВИЯ ПУБЛИКАЦИИ СТАТЕЙ.
Материалы статьи должны соответствовать тематическим областям и быть представлены в бумажном
и электронном виде. К публикации принимаются статьи на узбекском, русском и английском языках.
Для набора текста используется редактор Microsoft Word 972019, поля по 2 см; шрифт Times New
Roman, размер – 14 pt; межстрочный интервал – 1,5; выравнивание по ширине; абзацный отступ 1,25 см;
ориентация листа – книжная. Уплотнение интервала не допускается. Нумерация страниц не проставляется.
Допустимые выделения в тексте – курсив. Переносы слов в тексте и интервалы между абзацами не допуска-
ются. Используемые в статье изображения должны быть формата jpg, gif, bmp.
При оформлении ссылок руководствоваться государственным стандартом. Допустимы подстрочные би-
блиографические ссылки. Все статьи проходят обязательную проверку на плагиат. Оригинальность текста
должна составлять не менее 75% от объема статьи. Перед названием статьи автор указывает классифика-
тор УДК.
НАЗВАНИЕ СТАТЬИ – прописными буквами, выравнивание по центру строки. Далее – шрифт курсив,
выравнивание по правому краю: Ф.И.О. автора статьи, ученая степень, ученое звание, название вуза, подраз-
деление (кафедра), должность, страна, город, Email (размер шрифта 12).
Если авторов статьи несколько, информация повторяется для каждого автора и разделяется точкой с
запятой. Аннотация на русском и английском языках: не более 500 знаков (с пробелами).
Ключевые слова на узбекском, русском и английском языке, слова отделяются друг от друга точкой
с запятой. Через 1 строку – текст статьи. Через 1 строку после текста статьи название по центру «Спи- сок
использованных источников». Первыми в списке располагаются нормативноправовые документы и акты.
Библиографические записи должны быть пронумерованы и размещены в алфавитном порядке. При
оформлении списка используется государственный стандарт.
Библиографические ссылки в тексте должны быть указаны в квадратных скобках в порядке их пере-
числения.
Библиографический список составляется в алфавитном порядке в соответствии с требованиями ГОСТ Р
7.0.5 2008.
Редакционная коллегия оставляет за собой право отклонять материалы: не соответствующие требова-
ниям к их содержанию и оформлению; не прошедшие проверку на плагиат.
Рукописи статей не рецензируются и не возвращаются авторам.
ЖУРНАЛ ВЫХОДИТ РАЗ В ДВА МЕСЯЦА.
Никакая информаци этого сайта не может быть воспроизведена без нашего письменного согласия.
Авторы несут личную ответственность за факты в статьях, точность цифр, орфографию и стиль.
К СТАТЬЕ дожны быть ПРИЛОЖЕНЫ:
Рекомендательное письмо.
Мнение эксперта.
Адрес журнала «Вестник Великого шелкового пути» Самаркандского государственного университета:
140104, г. Самарканд, проспект Университетский, 15.
Телефоны: +99866 240 38 43
+99899 068 48 25
E-mail: Silk-road.samdu.uz (http://silk-road.samdu.uz/).
88 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
REQUIREMENTS FOR ARTICLE DESIGN for the scientific journal
"BULLETIN OF THE GREAT SLICK ROAD"
CONDITIONS FOR THE PUBLICATION OF ARTICLES.
The materials of the article should correspond to the thematic areas and be submitted in paper and electronic
form. Articles in Uzbek, Russian and English are accepted for publication.
For typing, the Microsoft Word 972019 editor is used, the margins are 2 cm; font Times New Roman, size – 14
pt; line spacing - 1.5; width alignment; paragraph indent 1.25 cm; sheet orientation is portrait. Compaction of the
interval is not allowed. Pages are not numbered. Allowed selections in the text are italics. Word hyphenation in the
text and intervals between paragraphs are not allowed. Images used in the article must be in jpg, gif, bmp format.
When making references, be guided by the state standard. Subscript bibliographic references are allowed. All
articles are subject to a mandatory plagiarism check. The originality of the text should be at least 75% of the volume
of the article. Before the title of the article, the author indicates the UDC classifier.
TITLE OF THE ARTICLE in capital letters, alignment in the center of the line. Next italic font, right alignment:
Full name author of the article, academic degree, academic title, name of the university, subdivision (department),
position, country, city, E-mail (font size 12).
If there are several authors of the article, the information is repeated for each author and separated by a
semicolon. Abstract in Russian and English: no more than 500 characters (with spaces).
Key words in Uzbek, Russian and English, words are separated from each other by a semicolon. After 1 line - the
text of the article. 1 line after the text of the article - the title in the center "List of used sources". The first in the list
are legal documents and acts. Bibliographic records should be numbered and placed in alphabetical order. When
compiling the list, the state standard is used.
Bibliographic references in the text should be indicated in square brackets in the order they are listed.
The bibliographic list is compiled in alphabetical order in accordance with the requirements of GOST R 7.0.5
2008.
The editorial board reserves the right to reject materials that: do not meet the requirements for their content
and design; - not checked for plagiarism.
Manuscripts of articles are not reviewed and are not returned to the authors.
THE MAGAZINE IS PUBLISHED EVERY TWO MONTHS.
No information on this site may be reproduced without our written consent.
The authors are personally responsible for the facts in the articles, the accuracy of figures, spelling and style.
THE ARTICLE MUST BE APPLIED TO:
Letter of recommendation.
Expert opinion.
Address of the journal "Bulletin of the Great Silk Road" of Samarkand State University:
140104, Samarkand, University Avenue, 15.
Phones: +99866 240 38 43
+99899 068 48 25
E-mail: Silk-road.samdu.uz (http://silk-road.samdu.uz/).
E-mail: Silk-road.samdu.uz / (+998 66) 240-38-43 89
Sharof Rashidov nomidagi
SAMARQAND DAVLAT UNIVERSITETI
BUYUK IPAK YO‘LI XABARCHISI,
ТHE GREAT SILK ROAD HERALD,
ВЕСТНИК ВЕЛИКОГО ШЕЛКОВОГО ПУТИ
Ma’naviy-ma’rifiy, ilmiy-adabiy, nazariy-uslubiy jurnal
Mas’ul kotib H.I. JO’RAYEV
Musahhih M. I. ABDURAXMONOVA
Sahifalovchi-dizayner A. A. ISMOILZODA
Bosishga . .2022 yilda ruxsat etildi.
Qog‘oz o‘lchami A4. Nashriyot hisob tabog‘ 5,00.
Buyurtma raqami . Adadi ____ nusxa.
SamDU bosmaxona manzili: 140104,
Samarqand viloyati, Samarqand shahri,
Universitet xiyoboni, 15.
Tahririyat manzili:
140104, Samarqand viloyati,
Samarqand shahri, Universitet xiyoboni, 15.
E-mail: Silk-road.samdu.uz
Web-sahifa: http://silk-road.samdu.uz/
Telefon: (+998 66) 240-38-43
❗ Maqolalarda keltirilgan ma’lumotlar uchun mualliflar mas’ul.
Jurnaldan ko‘chirib bosilganda manba qayd etilishi shart.
Tahrir hay’ati fikri mualliflar fikridan farq qilishi mumkin.
Bir yilda to‘rt marta chop etiladi.
90 Buyuk ipak yo‘li xabarchisi / №1 / 2022 / www.silk-road.samdu.uz
The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
ИПАК ЙЎЛИ журнали № 1 son 27-09-2022
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search