เอกลักษณ์แดนล้านนากับประวัติความเป็นมาบ้านจ๊างนัก

ประวัตคิ วามเป็นมาบา้ นจา๊ งนัก

เผยแพร่คร้งั ท่ี 1
เขยี นเรยี บเรยี ง : นายจริ โชติ แจม่ ครี ีรตั น์
บรรณาธิการ : นายตระการ ทนานทอง
ฝ่ายออกแบบรูปเลม่ : นายศิรภทั ร์ ทองอาญา
172 หมู่ 7 ตาบลทรายมลู อาเภอสนั กาแพง จงั หวัดเชียงใหม่ 50130
โทรศพั ท์ 08 8233 4717
ตดิ ตอ่ ผ้จู ัดทา : 080 0805163

ก

คำนำ

หนังสืออิเล็กทรอนิก (E-book) นี้จัดทำขึ้นเพื่อเข้ำร่วมกำรประกวดส่ือดิจิทัลเพื่อกำรเรียนรู้
ภำยใต้แนวคิด “เอกลักษณ์ล้ำนนำ” Digital Content for Learning Contest "Unique Lanna”
เพ่ือให้ศึกษำควำมรู้เก่ียวกับควำมเป็นมำของบ้ำนจ้ำงนัก ณ บ้ำนเลขที่ 56/1 หมู่ 2 ตำบลบวกค้ำง
อ ำ เ ภ อ สั น ก ำ แ พ ง จั ง ห วั ด เ ชี ย ง ใ ห ม่ 50130 ซึ่ ง เ ป็ น ส ถ ำ น ท่ี ท่ี ร ว บ ร ว ม เ อ ำ ผ ล ง ำ น
แกะสลักไม้ท่ีมีควำมโดดเด่นและเป็นเอกสักษณ์มำไร้ด้วยกัน ซ่ึงเริ่มก่อตั้งขึ้นโดยสล่ำเพยร วิริยะ
ผ้ทู ่ีมีควำมรกั ในศลิ ปะกำรแกะสลักไม้แบบล้ำนนำจดั ต้ังกลุ่มแกะสลักขึ้น เพ่ือบุกเบิกงำนแกะสลักช้ำง
รปู แบบใหม่โดยเนน้ รปู เหมือน ทำงคณะผ้จู ดั ทำได้ลงพื้นทีแ่ ละได้รวบรวมข้อมูล เก่ียวกับงำนแกะสลัก
ควำมเป็นมำของชิ้นงำนรวมไปถึงประวัติควำมเป็นมำของบ้ำนจ๊ำงนัก อีกทั้งยังได้สอบถำม
ประวัติควำมเป็นมำจำกผู้ที่มีควำมรู้ของบ้ำนจ๊ำงนักมำอย่ำงยำวนำน เพ่ือนำมำเป็นควำมรู้
ใหแ้ ก่คนทอ่ี ยำกจะรูจ้ กั หรือศึกษำควำมเปน็ มำบ้ำนจำ้ งนัก

สุดท้ำยน้ีทำงคณะผู้จัดทำหวังเป็นอย่ำงยิ่งว่ำหนังสืออิเล็กทรอนิกเล่มน้ีจะเป็นประโยชน์
สำหรับผู้ที่สนใจสำศึกษำเร่ืองรำวประวัติศำสตร์ท้องถิ่นเกี่ยวกับประวัติควำมเป็นมำของ
พพิ ธิ ภัณฑบ์ ำ้ นชำ้ งนัก

คณะผจู้ ดั ทำ

ข

กิตติกรรมประกำศ

กำรเก็บข้อมูลในครั้งนี้สำเร็จขึ้นได้ด้วยควำมกรุณำคุณลุงประยูร จรรยำวงศ์ ช่ำงแกะสลัก
บ้ำนจำ๊ งนักและคณุ ครูตระกำร หนำนทอง ท่ีปรึกษำไดใ้ ห้คำแนะนำ ข้อบกพร่องและตลอดจนกำร
แก้ไขปญั หำตำ่ งๆมำโดยตลอด จนอีบ๊คุ เล่มนเี้ สร็จสมบูรณ์พวกเรำจงึ ขอบพระคุณเป็นอย่ำงสูงท่ีให้
คำแนะนำปรษึ ำเร่ืองต่ำงๆ

ท้ำยที่สุดน้ีทำงคณะผู้จดั ทำหวังเป็นอย่ำงย่ิงว่ำหนังสืออิเล็กทรอนิกเล่มนี้จะเป็นประโยชน์
ต่อกำรศกึ ษำของผู้คนที่สนใจต่อไป

คณะผจู้ ดั ทำ

สำรบญั ค

เรื่อง หน้ำ

คำนำ ก
กติ ตกิ รรมประกำศ ข
สำรบญั ค
บทนำ 1
ประวตั คิ วำมเป็นมำ 3
ส่วนจดั กำรแสดง 6
Time Line พพิ ธิ ภณั ฑ์บำ้ นจ๊ำงนกั 9
บทสรปุ 13
บรรณำนุกรม 14

1

บทนำ

2

เชียงใหม่เป็นเมืองที่โดดเด่นเร่ืองงำนศิลป์ เน่ืองจำกมีภูมิทัศน์ที่เอื้อในกำร บทนำ
สร้ำงสรรค์ผลงำน ท้งั งำนเขียน จิตรกรรมและงำนฝีมอื ทมี่ คี วำมประณตี สรำ้ งสรรค์
ให้ออกมำสวยงำมและมีคุณค่ำโดย E-book ฉบับน้ีเรำจะแนะนำประวัติศำสตร์
ท้องถ่ินในชุมชนเกี่ยวกับเร่ืองรำว ควำมเป็นมำ และชื่นชมผลงำนอันตระกำรตำ
ทบ่ี ้ำนจำ๊ งนกั

“บ้ำนจำ๊ งนกั ” (มีควำมหมำยวำ่ บ้ำนทม่ี ชี ้ำงจำนวนมำก) เป็นบ้ำนที่รวบรวม
เอำผลงำนของสลำ่ (ช่ำงในภำษำลำ้ นนำ) แกะสลักชำ้ งท่มี ีควำมโดดเดน่ ในเชยี งใหม่
มำไว้ด้วยกัน ที่นี่เร่ิมก่อตั้งขึ้นโดยสล่ำเพชร วิริยะ ที่ได้เริ่มชักชวนเพื่อนฝูง
สล่ำแกะสลักฝีมือดี และมีควำมรักในศิลปะกำรแกะสลักไม้แบบล้ำนนำจัดต้ังกลุ่ม
แกะสลักข้ึน เพื่อบุกเบิกงำนแกะสลักช้ำงรูปแบบใหม่โดยเน้นรูปเหมือนจริงและ
มีหลำกหลำยอิริยำบถ และ เมื่อปี พ.ศ.2531คุณลุงประยูร จรรยำวงษ์
คอลมั นิสตช์ อ่ื ดังแห่งหนงั สอื พมิ พไ์ ทยรฐั ในขณะนัน้ ได้ใหเ้ กียรตมิ ำเยย่ี มเยือน พรอ้ ม
กับต้ังช่ือบ้ำนว่ำ “บ้ำนจ๊ำงนัก” บ้ำนจ๊ำงนักเป็นหนึ่งในควำมภำคภูมิใจของสล่ำ
บ้ำนจ๊ำงนักทุกคนคือ กำรท่ีเป็นส่วนหนึ่งของกำรทำให้ผู้คนได้เกิดควำมรัก
หวงแหน และตระหนักถึงควำมสำคัญ และปัญหำของช้ำงไทยในปัจจุบัน
และรว่ มกนั อนุรกั ษช์ ้ำงไทยให้อย่คู กู่ บั คนไทยอีกนำนเท่ำนำน

3

ประวตั คิ วามเป็นมาของ
พิพิธภัณฑ์บา้ นจ๊างนกั

4

แผนที่บา้ นจา๊ งนกั

5

กำรเดินทำงมำที่บ้ำนจ๊ำงนักอยู่ทำงถนนเชียงใหม่-แม่ออนเม่ือไปถึงที่จะเห็นป้ำยทำงเข้ำท่ีทำเป็น
รูปโครงช้ำงตัวใหญ่และมีช้ำงน้อยคอยต้อนรับหน้ำประตูทำงเข้ำเม่ือเดินเข้ำไปจะเห็นช้ำงทั้งเล็กและใหญ่
จัดวำงอยู่ด้ำนหน้ำของตัวบ้ำนท่ีทำเป็นพิพิธภัณฑ์และเป็นจุดไว้สำหรับถ่ำยรูปและตัวที่ดูเด่นสุดเห็นจะเป็น
ช้ำงไมแ้ มมมอธตวั ใหญ่ท่ีแลดมู ชี วี ิตจรงิ ๆ เม่อื เดนิ เขำ้ ไปในพพิ ิธภณั ฑก์ จ็ ะแบ่งออกเปน็ ส่วนๆ ด้ำนซ้ำยมือส่วน
แรกก็จะเปน็ หอ้ งแสดงประวัตแิ ละควำมเป็นมำของสล่ำเพชร วิริยะ ให้รู้ถึงควำมมุ่งมั่นในกำรทำงำนที่รักและ
กำรรักษำอนุรกั ษ์งำนฝีมอื ใหค้ งอยู่ โดยมกี ำรสบื ทอดจำกรุ่นสู่รุ่น

6

ในส่วนของห้องจัดแสดงนั้นเม่ือเดินเข้ำไปแล้วจะเห็นถึงงำนแกะสลักช้ำงที่ นำมำ
จัดวำงอยู่ภำยในห้องจนเกือบเต็มพร้อมงำนศิลปะหลำกหลำยรูปแบบท่ีเก่ียวกับช้ำงให้ได้ชมกันท้ัง
ภำพวำดงำนแกะสลักนนู ตำ่ นนู สูงทถี่ ูกนำมำรวบรวมไว้

โดยโซนแรกนนั้ โดดเด่นท่ีสดุ คอื งำนแกะสลักช้ำงในอิรยิ ำบถตำ่ งๆ เรียงตอ่ กนั เป็นแถวยำวส่ือถึง
ทำงช้ำงเผือกที่สวยงำมอกี ทัง้ ยังมีโครงกระดูกของชำ้ งบำงสว่ นทเี่ คยเล้ยี งมำจดั แสดงไว้

7

โซนถัดไปจะเป็นห้องแสดงงำนแกะสลกั โบรำณทีห่ ำดไู ด้ยำกมีงำนแกะสลักท่ีเปรียบเสมือนกำรกำเนิด
ของช้ำงงำนแกะสลักช้ำงขนำดเล็กแล้วนำมำรวมกันเป็นช้ำงขนำดใหญ่สวยงำมก่อนจะไปยังห้องสุดท้ำย
จะเจอโถงด้ำนนอกท่ีจัดแสดงงำนแกะสลักเป็นรูปหัวช้ำงท้ังเล็กและใหญ่แขวนเรียงอยู่ที่ ผนังซึ่งบริเวณน้ี
จะมีงำนแกะสลกั ทโี่ ดดเด่นคอื ชำ้ งสำมเศยี ร (หรือชำ้ งเอรำวณั ) แบบเตม็ ตวั แขวนไว้เต็มผนัง

ส่วนห้องสุดทำ้ ยกอ่ นท่ีจะลงไปยงั ดำ้ นลำ่ งห้องน้ีจะเป็นท่ีรวบรวมเอำส่ิงท่ี สล่ำเพชร วิริยะได้ริเร่ิม
งำนแกะสลักตั้งแต่คร้ังยังเป็นลูกศิษย์ ครูคำอ้ำย เดชดวงตำคือช้ำงแกะสลักตัวแรกเม่ือปี พ.ศ.2515
รวมถึงงำนแกะสลักและงำนด้ำนอ่ืนๆ ทั้งผลงำนและเร่ืองรำวต่ำงๆ ที่เคยได้ไปแสดงควำมสำมำรถ
และฝมี อื ในดำ้ นกำรแกะสลักไม้ทัง้ ในและต่ำงประเทศ เมอื่ ลงจำกอำคำรนนั้ จะมีกล่องไม้สำหรับบริจำคเงิน
สำหรบั สนับสนุนงำนของบ้ำนจ๊ำงนักเพรำะท่นี ไี่ ม่เกบ็ คำ่ เขำ้ ชม

8

บริเวณ ด้ ำนล่ำง ข อง อำคำรและพ้ืนที่ด้ ำนหลังเป็นท่ี ท ำง ำนข อง สล่ำแก ะสลักใ นแต่ ละส่วน
สลำ่ ก็จะทำหน้ำที่ของแต่ละคนที่ได้รับมอบหมำย โดยแต่ละคนล้วนมีควำมชำนำญในกำรแกะสลักไม่ต่ำ
กว่ำ 10 ปี สำมำรถหมุนเวียนกันทำงำนได้ด้วย จำกกำรพูดคุยกับสล่ำทำให้ทรำบว่ำงำนบำงช้ินถูกจ้ำง
จำกบริษัทใหญ่หรือบริษัทต่ำงประเทศ ลูกค้ำจะเป็นผู้กำหนดแบบที่ต้องกำร สล่ำอำจจะมีกำร
เพ่ิมรำยละเอียดจำกท่ีได้ตกลงกันไว้อีกนิดหน่อยเพื่อให้งำนนั้นสมบูรณ์ท่ีสุด อีกท้ังสถำนที่แห่งน้ียังเป็น
พื้นที่นำเสนอผลงำนของศิลปินและกลุ่มช่ำงฝีมือพ้ืนบ้ำนของล้ำนนำ ที่ผ่ำนกำรสร้ำงสรรค์จำก
จนิ ตนำกำรสผู่ ลงำนแกะสลกั ไมร้ ูปชำ้ งท่ีควรจะมำเห็นด้วยตำตนเองสักครั้งหน่ึง ที่นี่จึงเป็นเหมือนแหล่ง
เรียนรู้ด้ำนงำนแกะสลักได้เป็นอย่ำงดี โดยทุกท่ำนสำมำรถแวะซื้อของฝำกกลับบ้ำนได้ที่ร้ำนค้ำของ
บำ้ นจำ๊ งนักอีกดว้ ย

Time Line พิพิธภัณฑบ์ า้ นจา๊ งนกั

10

Time Line พิพิธภัณฑ์บา้ นจา๊ งนกั

ก่อต้ังเม่ือปี พ.ศ. 2528 โดยสล่ำเพชร วิริยะซึ่งได้รวบรวมเพ่ือนฝูง ตลอดจนลูกศิษย์ลูก
หำช่ำงแกะสลักฝีมือดีและมีควำมรักในศิลปะกำรแกะสลัก ไม้แบบล้ำนนำมำรวมตัวกันจัดต้ัง
กลุ่มแกะสลกั ขนึ้ มำ

v

เมอ่ื ปีพ.ศ.2531 คณุ ลงุ ประยูร จรรยำวงศ์ (2458) คอลัมน์นสิ ต์ชอ่ื ดังแหง่ หนงั สือพิมพ์ ไทยรฐั
ในขณะนน้ั ไดใ้ ห้เกยี รตมิ ำเยยี่ มเยือน พรอ้ มกับตง้ั ช่อื บำ้ นว่ำ “บำ้ นจ๊ำงนกั ” อันหมำยถึงบำ้ นที่
มีชำ้ ง เยอะแยะมำกมำย

11

Time Line พิพิธภัณฑ์บา้ นจ๊างนกั

เม่ือปีพ.ศ.2532 บ้ำนจ๊ำงนักได้เร่ิมมีกำรพัฒนำรูปแบบกำรแกะสลักช้ำง จำกเดิมที่ช่ำงแกะ
จะมีกำรแกะสลักแบบตำยตัว รูปแบบจะซ้ำกัน มำเป็นกำรแกะสลักช้ำงที่ดูมีชีวิตชีวำมีท่ำทำง
ทว่ งทำนองที่เหมือน ชำ้ งจรงิ ๆ ซง่ึ นับเป็นแห่งแรกทมี่ กี ำรแกะสลักชำ้ ง รูปแบบเสมือนจริง

บ้ำนจ๊ำงนักยังเป็นแห่งแรกที่มีกำรทดลองนำวัสดุใหม่ๆ ท่ีหำได้ในท้องถ่ินมำทดแทนวัสดุเดิม
ทีน่ บั วนั มีแตจ่ ะหำยำกมำกขน้ึ ซ่ึงประโยชน์เพยี งอย่ำงเดียวของไม้ข้ีเหล็ก ในสมัยก่อน คือนำมำ
ทำเป็นเชื้อเพลิงเท่ำนั้น และผลที่ได้จำกกำรนำมำแกะสลักพบว่ำ ไม้ข้ีเหล็กเป็นไม้เน้ือแข็งมำก
กำรแกะค่อน ข้ำงยำกกวำ่ ไม้สกั แตผ่ ลงำนที่ออกมำจะสวยงำม และสเี ปน็ ธรรมชำติ

12

Time Line พิพิธภณั ฑ์บ้านจ๊างนกั

เม่ือปี พ.ศ. 2546 บ้ำนจ๊ำงนัก ได้รับกำรบรรจุให้เป็นหน่ึงในพิพิธภัณฑ์ท้องถ่ิน สังกัด เอกชน
ยังผลให้เป็นท่ีรู้จัก กันอย่ำงแพร่หลำยในหมู่นักท่องเท่ียวท้ังชำวไทยและ ชำวต่ำงประเทศ
ทม่ี ีควำมสนใจในศลิ ปะแขนงนี้

v

นอกจำกน้ี หน่ึงในควำมภำคภูมิใจของสล่ำบ้ำนจ๊ำงนักทุกคนคือ กำรท่ีเป็นส่วนหนึ่งของกำร
ทำให้ผู้คน ได้เกิดควำมรัก หวงแหน และ ตระหนักถึงควำมสำคัญ และปัญหำของช้ำงไทย
ในปัจจบุ ัน และรว่ มกนั อนุรกั ษช์ ำ้ งไทยให้อย่คู ่กู ับคนไทยอีกนำนเท่ำนำน

บทสรปุ

14

บทสรปุ พิพิธภัณฑบ์ ้านช้างนกั

บทสรุปเร่ืองรำวและควำมเป็นมำของ บ้ำนจ๊ำงนัก คือได้มีกำรก่อต้ังเม่ือปี พ.ศ. 2528
โดย สล่ำเพชร วิริยะซึ่งได้รวบรวมเพ่ือนฝูง ตลอดจนลูกศิษย์ลูกหำ ช่ำงแกะสลักฝีมือดีและมีควำมรัก
ในศิลปะกำรแกะสลัก ไม้แบบล้ำนนำมำรวมตัวกันจัดตั้ง กลุ่มแกะสลักข้ึนมำ แต่ต่อมำเมื่อปีพ.ศ.2531
คุณ ประยูร จรรยำวงศ์ (2458) คอลัมน์นิสต์ช่ือดังแห่งหนังสือพิมพ์ ไทยรัฐในขณะนั้น ได้ให้เกียรติมำเยี่ยม
เยือน พร้อมกับตั้งชื่อบ้ำนว่ำ “บ้ำนจ๊ำงนัก” อันหมำยถึงบ้ำนท่ีมีช้ำง เยอะแยะมำกมำยจนกลำยมำเป็น
พิพิธภัณฑ์ในทุกวันน้ีบ้ำนจ๊ำงนักยังเป็นแห่งแรกที่มีกำรทดลองนำวัสดุใหม่ๆ ที่หำได้ในท้องถิ่นมำ
ทดแทนวัสดุเดิม ท่ีนับวันมีแต่จะหำยำกมำกข้ึน เช่น มีกำรนำเอำไม้ข้ีเหล็กมำทดแทนไม้สัก
ผลที่ได้จำกกำรนำมำแกะสลักพบว่ำ ไม้ขี้เหล็กเป็นไม้เนื้อแข็งมำกกำรแกะค่อนข้ำงยำกกว่ำไม้สัก
แต่ผลงำนท่ีออกมำจะสวยงำม และสีเป็นธรรมชำติ อีกทั้งยังมีกำรนำเอำภูมิปัญญำชำวบ้ำนที่สืบทอดกันมำ
มำประยุกต์ใช้กับงำนแกะสลัก นั่นก็คือ นำเอำลูกมะเกลือท่ีใช้ในกำรย้อมผ้ำ มำย้อมสีไม้ซ่ึงก็ให้ สี
ท่ีเป็นธรรมชำติและไมม่ ีสำรพิษตกคำ้ งเป็นอนั ตรำย ต่อมนษุ ย์ และสงิ่ แวดล้อม

และปัญสหุดำทขำ้ ยอนง้ีพชว้ำกงเรไทำหยวใังนวป่ำจัจะจเุบปัน็นหแนลึ่งะในรผ่วู้คมนกทันี่ อไดvน้เุรกักิดคษว์ชำ้ำมงรไักทยหใวหงแ้อหยนู่คู่กแับละคนตรไทะหยนอักีกถนึงำคนวำเทม่สำนำคำัญน
ตำมท่ีสล่ำบ้ำนจ๊ำงนกั ทกุ คนหวงั ไว้

บรรนานุกรม

16

บรรนานกุ รม

มวิ เซียมมทยยมลนน์.com ประวตั คิ วำมเป็นมำ เข้ำถึงท์จ้ ำก :

https://www.museumthailand.com/th/museum/baanjangnak

(วันย่ีสืบค้น 1 ธันวำคม 2565)

รูปภำพ บำ้ นจำ๊ งนัก Baan Jang Nak เข้ำถงึ ท์้จำก :
https://www.facebook.com/baanjangnakchiangmai

(วนั ย่สี บื คน้ 1 ธนั วำคม2565)

v