ระบำข้าวเม่าทอด

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม คำนำ หนังสือเล่มนี้จัดทำขึ้นเพื่อเป็นเอกสารประกอบการสอนการแสดงนาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำ ข้าวเม่าทอด ซึ่งผู้จัดทำได้คิดค้นขึ้นเพื่อนำมาใช้จัดการเรียนการสอนให้กับนักเรียนโรงเรียนชุมชน 3 บ้านเนินกุ่ม (ประชานุกูล) ในรายวิชาเพิ่มเติม ศ 22204 เนินกุ่มบ้านเรา 4 รวมถึงร่วมเป็นส่วนหนึ่งในการ อนุรักษ์วัฒนธรรมไทยและสืบสานภูมิปัญญาท้องถิ่นให้อยู่คู่กับชุมชนเนินกุ่มตลอดไป และเพื่อนำไปใช้เผยแพร่ ให้กับผู้ที่สนใจได้รู้จักและนำไปประยุกต์ใช้ในการคิดท่ารำหรือการแสดงอื่นๆ รวมถึงนำไปใช้ประโยชน์ ด้านอื่นๆ ผู้จัดทำหวังเป็นอย่างยิ่งว่าหนังสือเล่มนี้จะเป็นประโยชน์ให้กับผู้ที่สนใจในศิลปวัฒนธรรมไทยได้ไม่มาก ก็น้อย ภัทธิรา คล้ายพร้อม

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม สารบัญ หน้า คู่มือการใช้งานหนังสืออิเล็กทรอนิกส์ 1 แบบประเมินผลการเรียนรู้ก่อนเรียน 2 ที่มาของการคิดค้นการแสดงนาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด 6 นาฏยศัพท์ 7 ประเภทของนาฏยศัพท์ 7 ประเภทของนาฏยศัพท์ (ตามลักษณะการใช้ร่างกาย) 7 นาฏยศัพท์ท่าการใช้มือ 11 นาฏยศัพท์ท่าการใช้เท้า 16 ภาษาท่าร่ำที่แสดงกิริยาอาการ 19 การแสดงนาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด 27 แบบประเมินผลการเรียนรู้หลังเรียน 42 เฉลยแบบประเมินผลการเรียนรู้ก่อนเรียน - หลังเรียน 46 แหล่งที่มาของข้อมูล 47

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม คู่มือการใช้งานหนังสืออิเล็กทรอนิกส์ นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด หนังสืออิเล็กทรอนิกส์เล่มนี้จัดทำขึ้นเพื่อนำมาใช้เป็นแนวทางในการจัดการเรียนการสอนนาฏศิลป์ สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด ซึ่งคิดค้นมาเพื่อนำมาใช้ในการเรียนรายวิชาเพิ่มเติม ศ 22204 เนินกุ่ม บ้านเรา 4 และเป็นการแสดงพื้นบ้านของโรงเรียนชุมชน 3 บ้านเนินกุ่ม (ประชานุกูล) ในการร่วมอนุรักษ์ วัฒนธรรมไทยและสืบสานภูมิปัญญาท้องถิ่นของชุมชนเนินกุ่ม หนังสือเล่มนี้ประกอบไปด้วยแบบประเมินผลการเรียนรู้ก่อนเรียน - หลังเรียน ที่มาของการแสดง นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด ความรู้เกี่ยวกับนาฏยศัพท์ ประเภทของนาฏยศัพท์ นาฏยศัพท์การ ใช้มือ นาฏยศัพท์การใช้เท้า นาฏยศัพท์แสดงกิริยาอาการ โดยมีรูปภาพประกอบเพื่อให้เห็นและเข้าใจมาก ยิ่งขึ้น ผลการเรียนรู้ 1. นักเรียนสามารถทำการแสดงนาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอดได้ 2. นักเรียนสามารถร้องเพลงพวงมาลัยข้าวเม่าทอดได้ 3. นำเพลงพวงมาลัยมาเป็นส่วนหนึ่งในการแสดงระบำข้าวเม่าทอด 4. นำการแสดงระบำข้าวเม่าทอดมาเป็นแนวทางในการประยุกต์ใช้ให้เกิดประโยชน์ในด้านการ แสดง / การประกอบท่ารำ หรือในด้านอื่นๆ 5. ร่วมอนุรักษ์และสืบสานภูมิปัญญาท้องถิ่นในรูปแบบงานนาฏศิลป์ ขั้นตอนการใช้งาน 1. ศึกษารายละเอียดคู่มือให้เข้าใจก่อนการใช้งาน 2. ศึกษาผลการเรียนรู้ที่ได้รับเมื่อเรียนจบ 3. ทำแบบประเมินผลการเรียนรู้ก่อนเรียน 4. ศึกษาเนื้อหาเกี่ยวกับนาฏยศัพท์ และการแสดงนาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด 5. ทำแบบประเมินผลการเรียนรู้หลังเรียน 6. เปรียบเทียบผลการเรียนรู้ก่อนเรียนและหลังเรียน เพื่อทราบถึงความก้าวหน้าทางการเรียน กิจกรรมการเรียนรู้ระหว่างเรียน 1. ความหมายท่ารำ (20 คะแนน) 2. การแสดงนาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด (20 คะแนน) 3. การสร้างสรรค์งานกลุ่ม (20 คะแนน) 4. เพลงพวงมาลัยข้าวเม่าทอด (20 คะแนน) หมายเหตุสามารถศึกษาเนื้อหาเกี่ยวกับนาฏยศัพท์ และการแสดงนาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำ ข้าวเม่าทอดซ้ำๆ ได้จนกว่าจะเข้าใจ 1

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม แบบประเมินผลการเรียนรู้ก่อนเรียน การแสดงนาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด คำชี้แจง ให้นักเรียนทำเครื่องหมาย × ทับคำตอบที่ถูกต้องที่สุดเพียงคำตอบเดียว (ข้อละ 1 คะแนน) 1. นาฏศิลป์สร้างสรรค์ คืออะไร ก. การร่ายรำตามจังหวะเพลง ข. การเพิ่มเติมท่ารำจากเดิมที่มีอยู่ ค. การเพิ่มเติมความแปลกใหม่ของท่ารำและการเปลี่ยนแปลงเพลงรำ ง. การประดิษฐ์ท่ารำตามจินตนาการของผู้สร้างสรรค์งานให้สอดคล้องกับทำนองเพลง 2. นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด ต้องการสื่อถึงสิ่งใด ก. ความสามัคคีของชุมชน ข. ขั้นตอน / วิธีการทำข้าวเม่าทอด ค. การเที่ยวงานประเพณีบุญเดือนสิบ ง. ความเป็นมาของการทำข้าวเม่าทอด 3. ข้อใดคือจุดมุ่งหมายของการคิดค้นการแสดงนาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด ก. เพื่อให้เกิดความสนุกสนาน ข. เพื่อสืบทอดประเพณีงานบุญเดือนสิบ ค. เพื่อหากิจกรรมให้คนในชุมชนทำร่วมกัน ง. เพื่อนำมาใช้ในการจัดการเรียนการสอนและเป็นส่วนหนึ่งในการอนุรักษ์วัฒนธรรมและภูมิปัญญา ท้องถิ่น 4. การทำข้าวเม่าทอดของชุมชนเนินกุ่มจะทำขึ้นช่วงเวลาใด ก. ขึ้นปีใหม่ ข. ออกพรรษา ค. ประเพณีบุญเดือนสิบ ง. เข้าพรรษา 5. ข้อใดคือสาเหตุของการบริจาควัตถุดิบสำหรับทำข้าวเม่าทอดของวัดเนินกุ่ม ก. นำมาถวายให้หลวงพ่อปั้น ข. นำมาช่วยเหลือชาวบ้าน ค. ทำให้สุขภาพแข็งแรง ง. ทำให้ค้าขายเจริญรุ่งเรือง 6. ข้อใดคือความหมายของการจีบ ก. การตั้งปลายนิ้วทั้ง 4 นิ้ว ได้แก่ นิ้วชี้ นิ้วกลาง นิ้วนาง และนิ้วก้อย เรียงชิดติดกัน ส่วนนิ้วหัวแม่มือ หักเข้าฝ่ามือ ข. การตั้งปลายนิ้วทั้ง 4 นิ้ว ได้แก่ นิ้วชี้ นิ้วกลาง นิ้วนาง และนิ้วก้อย เรียงชิดติดกัน ส่วนนิ้วหัวแม่มือ หักเข้าข้อมือ ค. การใช้นิ้วมือจรดเข้าหากัน โดยงอนิ้วหัวแม่มือเล็กน้อย แล้วใช้ปลายนิ้วหัวแม่มือจรดกับข้อที่สอง ของนิ้วชี้ ส่วนนิ้วกลาง นิ้วนาง นิ้วก้อย กรีดออกไปให้ตึงคล้ายพัด ง. การใช้นิ้วมือจรดเข้าหากัน โดยงอนิ้วหัวแม่มือเล็กน้อย แล้วใช้ปลายนิ้วหัวแม่มือจรดกับข้อที่หนึ่ง ของนิ้วชี้ ส่วนนิ้วกลาง นิ้วนาง นิ้วก้อย กรีดออกไปให้ตึงคล้ายพัด 2

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม 7. ข้อใดคือความหมายของการตั้งวง ก. การตั้งปลายนิ้วทั้ง 4 นิ้ว ได้แก่ นิ้วชี้ นิ้วกลาง นิ้วนาง และนิ้วก้อย เรียงชิดติดกัน ส่วนนิ้วหัวแม่มือ หักเข้าข้อมือ ข. การตั้งปลายนิ้วทั้ง 4 นิ้ว ได้แก่ นิ้วชี้ นิ้วกลาง นิ้วนาง และนิ้วก้อย เรียงชิดติดกัน ส่วนนิ้วหัวแม่มือ หักเข้าฝ่ามือ ค. การใช้นิ้วมือจรดเข้าหากัน โดยงอนิ้วหัวแม่มือเล็กน้อย แล้วใช้ปลายนิ้วหัวแม่มือจรดกับข้อที่สอง ของนิ้วชี้ ส่วนนิ้วกลาง นิ้วนาง นิ้วก้อย กรีดออกไปให้ตึงคล้ายพัด ง. การใช้นิ้วมือจรดเข้าหากัน โดยงอนิ้วหัวแม่มือเล็กน้อย แล้วใช้ปลายนิ้วหัวแม่มือจรดกับข้อที่หนึ่ง ของนิ้วชี้ ส่วนนิ้วกลาง นิ้วนาง นิ้วก้อย กรีดออกไปให้ตึงคล้ายพัด 8. ข้อใดไม่ใช่ประเภทของการจีบ ก. จีบคว่ำ ข. จีบปรกข้าง ค. จีบข้างเอว ง. จีบชายพก 9. ข้อใดไม่ใช่ส่วนหนึ่งของท่ารำในการแสดงนาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด ก. ข. ค. ง. 10. จากรูป ข้อใดคือความหมายของท่ารำ ก. กวนข้าวเม่า ข. ทอดข้าวเม่า ค. ตำข้าวเม่า ง. โม่แป้ง 3

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม 11. จากรูป ข้อใดคือความหมายของท่ารำ ก. ผสมส่วนผสม ข. ขูดมะพร้าว ค. ปั้นข้าวเม่า ง. ทอดข้าวเม่า 12. จากรูป ข้อใดคือความหมายของท่ารำ ก. ทอดข้าวเม่า ข. ปลอกกล้วย ค. ปั้นข้าวเม่า ง. ขูดมะพร้าว 13. จากรูป ข้อใดคือความหมายของท่ารำ ก. ปลอกกล้วย ข. ผสมส่วนผสม ค. ปั้นข้าวเม่า ง. ทอดฝอยข้าวเม่า 14. จากรูป ข้อใดคือความหมายของท่ารำ ก. ปลอกกล้วย ข. ทอดข้าวเม่า ค. ปั้นข้าวเม่า ง. ทอดฝอยข้าวเม่า 15. จากรูป ข้อใดคือความหมายของท่ารำ ก. ชวนมารับประทานข้าวเม่า ข. ผสมส่วนผสม ค. ปั้นข้าวเม่า ง. ทอดฝอยข้าวเม่า 16. จากรูป ข้อใดคือความหมายของท่ารำ ก. ชวนมารับประทานข้าวเม่า ข. ผสมส่วนผสม ค. ปั้นข้าวเม่า ง. ทอดฝอยข้าวเม่า 4

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม 17. ข้อใดคืออุปกรณ์ที่ใช้ประกอบการแสดงนาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด ก. ตะกร้า ข. กระด้ง ค. ถาด ง. ตะแกรง 18. ข้อใดคือลักษณะของการแต่งกายการของแสดงนาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด ก. โจงกระเบนกับผ้าสไบ ข. โจงกระเบนกับเสื้อแขนกระบอก ค. ซิ่นสั้นกับผ้าสไบ ง. ซิ่นสั้นกับเสื้อแขนกระบอก 19. ดนตรีที่ใช้ประกอบการแสดงนาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด คือดนตรีประเภทใด ก. กลองยาว ข. เพลงจ๊อย ค. เซิ้ง ง. รองเง็ง 20. สิ่งที่คิดค้นขึ้นมาเพื่อนำมาประกอบการแสดงนาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด คืออะไร ก. เพลงเซิ้ง ข. เพลงพวงมาลัย ค. เพลงยาว ง. เพลงฉ่อย 5

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม ที่มาของการคิดค้นนาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โรงเรียนชุมชน 3 บ้านเนินกุ่ม (ประชานุกูล) เป็นโรงเรียนที่อยู่ในชุมชนบ้านเนินกุ่ม ซึ่งมีวัดเนินกุ่มเป็น ศูนย์รวมจิตใจ ทุกๆ ปี วัดเนินกุ่มจะมีการจัดงานประเพณีบุญเดือนสิบซึ่งถือเป็นประเพณีที่สำคัญของตำบล เนินกุ่ม ในงานประเพณีบุญเดือนสิบจะมีการปิดทองหลวงพ่อปั้น แข่งขันเรือบก ลิ้มรสข้าวเม่าทอด “หลวงพ่อ ปั้น” เป็นอดีตเจ้าอาวาสวัดเนินกุ่มที่สร้างวัดเนินกุ่มขึ้นมา แล้วมีเหตุการณ์เกิดขึ้นหลายเหตุการณ์ที่ทำให้ ชาวบ้านต่างศรัทธา เลื่อมใส เช่น มีวาจาสิทธิ์ สามารถดลจิตดลใจคนให้เมตตาตนได้เป็นต้น งานประเพณี เดือนสิบถือได้ว่าเป็นอัตลักษณ์ของชาวบ้านเนินกุ่ม กิจกรรมที่สำคัญอย่างหนึ่งของงานประเพณีบุญเดือนสิบคือ “การทำข้าวเม่าทอด” ในการทำข้าวเม่าทอดขายของวัดเนินกุ่ม ชาวบ้านและร้านค้าในชุมชนจะเป็นผู้นำวัสดุ ต่างๆ ในการนำข้าวเม่าทอดมาบริจาคให้กับทางวัด (ถวายให้หลวงพ่อปั้น) ไม่ว่าจะเป็นมะพร้าว น้ำตาล ข้าวเม่า น้ำมัน รวมทั้งยังช่วยกันลงมือทำข้าวเม่าทอดขายให้กับทางวัดเพื่อนำเงินรายได้ทั้งหมดทำบุญบริจาค ให้วัด ไม่ว่าขูดมะพร้าว กวนข้าวเม่า พอกกล้วย ทอดข้าวเม่า ชาวบ้านทุกคนร่วมใจกันทำโดยไม่เห็นแก่เหน็ด เหนื่อย ข้าวเม่าทอดของวัดเนินกุ่มเป็นที่เลื่องลือ เพราะรสชาติอร่อย ราคาย่อมเยา และที่สำคัญชาวบ้าน ต้องการซื้อเพื่อทำบุญกับวัด และเชื่อกันว่าเป็นข้าวเม่าของหลวงพ่อปั้น ถ้าได้รับประทานจะเกิดสิริมงคล ไม่ เจ็บไข้ ได้ป่วย ร่างกายแข็งแรง ทุกคนต่างต้องการรับประทาน จึงทำให้สร้างรายได้ให้กับทางวัดเป็นอย่างมาก รายได้จากการขายข้าวเม่าของวัดเนินกุ่มทุกปีเมื่อหักต้นทุนแล้วจะมีรายได้หลักแสนบาท จากการที่โรงเรียนได้ร่วมแสดงในพิธีเปิดงานประเพณีบุญเดือนสิบทุกปี จึงทำให้เล็งเห็นความสำคัญ ของงานประเพณีบุญเดือนสิบและอยากเป็นส่วนหนึ่งในการร่วมกันอนุรักษ์วัฒนธรรมท้องถิ่นและภูมิปัญญา ท้องถิ่นให้อยู่คู่กับชุมชนตลอดไป จึงมีความคิดที่จะสร้างงานนาฏศิลป์ออกมาเพื่อถ่ายทอดขั้นตอน/วิธีการทำ ข้าวเม่าทอด นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด เป็นการแสดงพื้นบ้านที่คิดค้นขึ้นมาให้สอดคล้องกับ ขั้นตอนการทำข้าวเม่าทอด ซึ่งเป็นภูมิปัญญาท้องถิ่นของชาวบ้านเนินกุ่มที่มีมาตั้งแต่รุ่นปู่ ยา ตา ยาย และ เพื่อนำมาใช้ในการจัดการเรียนการสอนให้นักเรียนในโรงเรียนได้เรียนรู้และร่วมกันอนุรักษ์ สืบสานภูมิปัญญา ท้องถิ่นของชุมชนเนินกุ่ม ให้อยู่คู่กับชุมชนเนินกุ่ม นอกจากนี้ยังคิดค้นขึ้นมาเพื่อให้นักเรียนเกิดความ สนุกสนานและจดจำขั้นตอนในการทำข้าวเม่าทอดได้ง่ายขึ้น โดยมีการคิดท่าทางประกอบการแสดงระบำ ข้าวเม่าทอดแล้วนำมาใช้สอนนักเรียน รวมถึงเผยแพร่ให้กับชุมชนเนินกุ่ม ท้องถิ่นอำเภอบางกระทุ่ม และ จังหวัดพิษณุโลก รวมไปถึงเผยแพร่ให้กับบุคคลทั่วไปได้รู้จักระบำข้าวเม่าทอด ใช้เป็นแนวทางในการนำไป ประยุกต์ใช้ประกอบการรำอื่นๆ หรือนำไปประยุกต์ใช้ประโยชน์ในด้านอื่นๆ รวมถึงมีการออกแบบเครื่องแต่ง กายสำหรับการแสดงระบำข้าวเม่าทอด เพื่อสร้างเอกลักษณ์ให้กับโรงเรียนโดยคำนึงถึงการอนุรักษ์ ศิลปวัฒนธรรมท้องถิ่นและสืบสานศิลปวัฒนธรรมท้องถิ่นให้อยู่คู่กับชุมชนเนินกุ่ม โดยในการแสดงระบำ ข้าวเม่าทอดนั้นเลือกใช้ดนตรีประเภทเซิ้งมาประกอบการรำเพื่อความสนุกสนานและมีการแต่งเพลงพวงมาลัย สำหรับใช้ในการนำเสนอก่อนการแสดงเพื่อสร้างความน่าสนใจให้กับการแสดงระบำข้าวเม่าทอด 6

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม นาฏยศัพท์ "นาฏย“ (นาด-ตะ-ยะ) หมายถึง การร่ายรำ การฟ้อนรำ การแสดงละคร "ศัพท์" หมายถึง เสียง คำ คำยากที่ต้องแปล นาฏยศัพท์ (นาด-ตะ-ยะ-สับ) หมายถึง ศัพท์หรือคำที่ใช้เกี่ยวกับลักษณะท่ารำ และท่าใช้ในการ ฝึกหัดเพื่อแสดงโขน ละคร เป็นคำที่ใช้กัน และเข้าใจในวงการนาฏศิลป์ไทย สามารถสื่อความหมายกันได้ทุก ฝ่ายในการแสดงต่างๆ ประภทของนาฏยศัพท์ นาฏยศัพท์แบ่งออกเป็น 3 ประเภท คือ 1. นามศัพท์ นามศัพท์ หมายถึง ศัพท์ที่เรียกชื่อท่ารำ หรือชื่อท่าที่บอกอาการ กระทำของผู้นั้น เช่น วง จีบ สลัดมือ คลายมือ กรายมือ ฉายมือ ปาดมือ กระทบ กระดก ยกเท้า ก้าวเท้า ประเท้า ตบเท้า กระทุ้ง กะเทาะ จรดเท้า แตะเท้า ซอยเท้า ขยั่นเท้า ฉายเท้า สะดุดเท้า รวมเท้า โย้ตัว ยักตัว ตีไหล่ กล่อมไหล่ 2. กิริยาศัพท์ กิริยาศัพท์ หมายถึง ศัพท์ที่ใช้เรียกในการปฏิบัติบอกอาการกิริยาซึ่งแบ่งออกเป็น ศัพท์เสริม หมายถึง ศัพท์ที่ใช้เรียกเพื่อปรับปรุงท่าทีให้ถูกต้องสวยงาม เช่น กันวง ลดวง ส่งมือ ดึงมือ หักข้อ หลบศอก เปิดคาง กดคาง ทรงตัว เผ่นตัว ดึงไหล่ กดไหล่ ดึงเอว กดเกลียวข้าง ทับตัว หลบเข่า ถีบเข่า แข็งเข่า กันเข่า เปิดส้น ชักส้น ศัพท์เสื่อม หมายถึง ศัพท์ที่ใช้เรียกชื่อท่ารำหรือท่วงทีของผู้รำที่ไม่ถูกต้องตามมาตรฐาน เพื่อให้ผู้รำรู้ตัว และแก้ไขท่าทีของตนให้ดีขึ้น เช่น วงล้า วงคว่ำ วงเหยียด วงหัก วงล้น วงแอ้ คอดื่ม คางไก่ ฟาดคอ คอหัก เกร็งคอ หอบไหล่ ทรุดตัว ขย่มตัว เหลี่ยมล้า รำแอ้ รำลน รำเลื้อย รำล้ำจังหวะ รำหน่วงจังหวะ 3. นาฏยศัพท์เบ็ดเตล็ด นาฏยศัพท์เบ็ดเตล็ด หมายถึง ศัพท์ต่างๆที่ใช้เรียกในภาษานาฏศิลป์นอกเหนือไปจากนามศัพท์ และ กิริยาศัพท์ เช่น จีบยาว จีบสั้น ลักคอ เดินมือ เอียงทางวง คืนตัว อ่อนเหลี่ยม เหลี่ยมล่าง แม่ทา ท่า-ที ขึ้นท่า ยืนเข่า ทลายท่า นายโรง พระใหญ่ - พระน้อย นางกษัตริย์ นางตลาด ผู้เมีย ยืนเครื่อง ศัพท์แทน ประเภทของนาฏยศัพท์ (ตามลักษณะการใช้ร่างกาย) 1. การใช้ศีรษะ เอียงศีรษะ หรือ อ่อนศีรษะ คือ กิริยาที่จะต้องใช้ร่างกายตั้งแต่ช่วงเอว ไหล่ ขึ้นมา กล่าวคือ เมื่อจะ เอียงศีรษะก็จะต้องเริ่มกดเอว กดไหล่ ข้างเดียวกันกับศีรษะที่เอียง เพื่อเน้นให้เห็นเส้นสรีระของร่างกายเป็น เส้นโค้ง หากเอียงแต่ศีรษะเพียงอย่างเดียว ท่ารำจะดูแข็ง และเหมือนคนรำคอฟาด (คือ รำคอพับไปมาเหมือน เด็กอนุบาลรำ) การเอียงนั้นจะต้องได้สัดส่วนที่พองาม ตัวนางจะกดลำตัวและการเอียงมากกว่าตัวพระ ตัวพระ นั้นการเอียงนี้จะใช้เพียงแง่ศีรษะ (คือ ให้ความรู้สึกว่าเอียงเพียงเล็กน้อย) เท่านั้น อนึ่ง นอกจากการเอียง ตามปกติ (กดไหล่ไหน เอียงไหล่นั้น) แล้ว ยังมีการเอียงศีรษะอีกแบบหนึ่งที่ขืนธรรมชาติ แต่ในการำชั้นสูง จะต้องปฏิบัติให้ได้ดีและมีความสัมพันธ์สอดคล้องกับท่ามือและเท้าด้วย การเอียงแบบขืนธรรมชาตินี้ก็คือการ “ลักคอ” เมื่อเรากดไหล่ใบหน้าและแง่ศีรษะจะเอียงไปในทิศทางตรงข้ามกับไหล่ที่กด (ฝึกฝนให้ชำนาญ ด้วยการถองสะเอว) การลักคอให้ได้ดีเป็นเสน่ห์ของการรำ บางคนทำมากก็ดูลุกลน บางคนทำน้อยมากจน 7

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม เกือบแยกแยะไม่ได้ ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับประเภทของละครที่เล่นด้วยว่าเป็นละครนอกหรือละครใน พลังในการใช้ท่า รำเหล่านี้จะแตกต่างกัน กล่อมหน้า คือ กิริยาที่ปฏิบัติควบคู่ไปกับการกล่อมไหล่ โดยการเบือนหน้าไปทางซ้ายและขวาให้ สัมพันธ์กับไหล่ที่กล่อมไปด้วย ลักษณะนี้จะคล้ายกับการใช้คางวาดเป็นรูปเลข 8 แนวนอนในอากาศ 2. การใช้ไหล่ ไหล่ผึ่งไหล่ หรือ ตึงไหล่ คือ การดันไหล่ให้ผายออกได้แนวประมาณ 180 องศา และจะต้องดัน หน้าอกให้แอ่นขึ้น เพื่อให้ดูสง่ามากยิ่งขึ้น (โดยเฉพาะตัวพระ ในอดีตเมื่อรัดเครื่องจะไม่ใส่นวมอกอย่างปัจจุบัน การดันหน้าอกและรูปร่างจึงมีความสำคัญ และเห็นได้ชัดเจนมาก) จึงมีคำใช้ประกอบเมื่อสอนรำว่า “อกผาย ไหล่ผึ่ง อกตึงไหล่ตั้ง” นอกจากนี้การผึ่งไหล่หรือตึงไหล่ ยังเป็นส่วนประกอบหลักในองค์ 5 เมื่อหัดรำละคร อัน ประกอบด้วย ตึงตัว ตึงเอว ตึงมือ ตึงไหล่ และเงยหน้า (ศิลปะละครรำหรือคู่มือนาฏศิลป์ไทย, 2498) กดไหล่คือ การเอียงข้างใดข้างหนึ่ง โดยจะต้องกดมาตั้งแต่ลำตัว (ฝึกหัดด้วยการถองสะเอว) เมื่อกด เอวแล้ว ไหล่ก็จะลดลงตาม การกดไหล่นี้ต้องในระดับระนาบ คือ เมื่อกดลงแล้วไม่ล้ำไปด้านหน้าหรือเบี่ยงไป ด้านหลัง (เทียบความรู้สึกกับตาชั่ง ที่เมื่อข้างหนึ่งลดลง อีกข้างหนึ่งจะสูงขึ้น) ข้อพึงระวังอีกอย่างหนึ่งที่มักจะ เป็นปัญหาให้กับผู้รำในปัจจุบัน คือ เมื่อกดไหล่ลงข้างหนึ่งแล้วจะยกไหล่อีกข้างโดยเจตนา ดูคล้ายหุ่นกระบอก พม่าที่ยกไหล่กระโดดไปมา พึงกดไหล่โดยผ่อนตามธรรมชาติจะดีกว่ากล่อมไหล่ คือ กิริยาต่อเนื่องจากการกด ไหล่ เมื่อกดไหล่ลงแล้วหมุนไหล่ไปข้างหน้าแต่น้อยแล้วกลับมากดอีกข้างหนึ่ง ทำให้ต่อเนื่อง (เป็นที) อย่างช้า ใช้ในการรำทั่วไป เพื่อเชื่อมท่าหนึ่งไปอีกท่าหนึ่งให้ต่อเนื่องกลมกลืนกัน ตีไหล่คือ กิริยาต่อเนื่องจากการกดไหล่ (คล้ายกล่อมไหล่ แต่ปฏิบัติชัดเจนกว่า) เมื่อกดไหล่ลงแล้วดัน ไหล่นั้นไปด้านหลัง (ลักษณะคล้ายการวาดด้วยไหล่ทั้งสอง) ปฏิบัติต่อเนื่อง ใช้ในการรำของตัวละครที่เป็นมอญ ลาว พม่า ในละครพันทางโดยมาก (เช่น ในรำพลายชุมพล ระบำลพบุรี เป็นต้น) 3. การใช้ลำตัว ทรงตัว คือ การตั้งลำตัวให้ตรง ไม่โอนเอนไปด้านหน้า (รำหน้าคว่ำ) หรือไปด้านหลัง (รำหน้าหงาย) การทรงตัวนี้ต้องดันหลังให้ตึง ยกอกขึ้นเล็กหน้า แต่ต้องไม่ให้หน้าท้องยืนล้ำออกมามาก ต้องเกร็งหน้าท้องไว้ ด้วยเสมอฉอ้อนตัวโดยมากใช้กับตัวนาง เป็นการถ่ายน้ำหนักตัวลงบนเท้าหน้า พร้อมกับโน้มลำตัวไปด้านหน้า เล็กน้อย แล้วจึงถ่ายน้ำหนักตัวคืน ทำให้ท่ารำดูน่วมและมีท่วงที ยักตัว หรือ ยักเอว คือ การกดกล้ามเนื้อเอวสลับกันซ้าย-ขวาอย่างต่อเนื่อง ปรากฏในท่ารำเพลงเร็ว ที่ท่องจังหวะการนับว่า “ตุ๊บ-ทิง-ทิง” กระทบจังหวะมี 2 แบบ คือ นั่งกระทบ กระทำเมื่อนั่งคุกเข่าหรือนั่งพับ เพียบ โดยยกก้นขึ้นเล็กน้อย แล้วทิ้งน้ำหนักตัวลงบนเท้าแต่เบา ใช้มากเมื่อต้องรำตีบทที่นั่งรำ หรือรำบทนั่ง เมืองในเพลงช้าปี่เป็นต้น การกระทบก้นให้ได้จังหวะที่คม ต้องเกร็งหน้าขาด้วยยืนกระทบ แบ่งเป็น กระทบเข่า และกระทบส้น กระทบเข่า กระทำเมื่อยกเท้าหรือกระดกโดยการห่มเข่าลงในจังหวะสั้นๆ ครั้งหนึ่งก่อนจะก้าว ขาลงเหลี่ยม (หรือก้าวหน้า ก้าวข้าง) ส่วนกระทบส้น นั้นปรากฏในแม่ท่ายักษ์และลิง ปฏิบัติโดยยกขาข้างหนึ่ง ไว้ ใช้ขาข้างที่ยืนรับน้ำหนัก เผยอส้นเท้าขึ้นเล็กน้อย แล้วตบเท้าลงเต็มเท้าก่อนที่จะก้าวขาที่ยกลงเหลี่ยม ตัวพระมีใช้การกระทบส้นนี้บ้าง ปรากฏในเพลงหน้าพาทย์คุกพาทย์ หรือรัวสามลา เป็นต้น สะดุ้งตัวลักษณะตรงข้ามกับกระทบจังหวะ คือ การยืนตัวขึ้นเหมือนกิริยาสะดุ้ง ตามจังหวะเพลง บางครั้งก็ใช้สลับกับการกระทบจังหวะ เรียกว่า “ยืด-ยุบ” บางครั้งใช้ร่วมกับการลักคอและเล่นมือ เรียก “เยื้องตัว” ปรากฏในท่ารำเพลงเร็วทิ้งน้ำหนัก หรือ ทิ้งตัว คือ การถ่ายน้ำหนักตัวไปในทิศทางของท่าหรือ 8

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม ตามเท้าที่ก้าว บางครั้งอาจให้น้ำหนักตัวอยู่ที่ศูนย์กลางพอดี การถ่ายน้ำหนักในการรำไทยนั้นจะสังเกตเห็นได้ ว่าจะต้องมีการถ่ายเทน้ำหนักตัวตลอดเวลา เพื่อรักษาสมดุลของท่า หากยืนก็จะไม่ถ่ายน้ำหนักลงบนเท้าทั้ง สองอย่างเท่ากัน (มีบางท่า เช่น การยืนผสมเท้าเต็มเท่านั้น) มักจะทิ้งน้ำหนักลงที่เท้าหน้าที่ก้าวไปด้านหน้า หรือเท้าที่ไขว้อยู่ด้านหน้าเป็นส่วนมาก เมื่อถ่ายน้ำหนักไปที่เท้าหน้าแล้ว เท้าที่วางด้านหลังจะไม่มีน้ำหนัก คง วางไว้ตามตำแหน่งที่ถูกต้อง หรือเปิดส้นเท้าขึ้นเท่านั้น ในบางท่าจะมีการถ่านน้ำหนักตัวไปด้านหลังสลับกัน ด้วย เช่น เมื่อนั่งรำจะมีการถ่ายน้ำหนักตัวหน้า-หลังนี้มาก การทิ้งน้ำหนักจึงเป็นทีอย่างหนึ่งต้องปฏิบัติให้พอดี และต่อเนื่องอย่างกลมกลืนจึงจะดูคล่องแคล่วกล่อมตัวพบมากในท่ารำตัวนาง คือ เมื่อสะดุ้งตัวตามจังหวะ เพลงจะต้องกล่อมไหล่และกล่อมตัว ลักษณะคล้ายการตีไหล่เป็นเลขแปดนอนไปด้วย พบในท่ารำเพลงเร็วของ ตัวนาง 4. การใช้มือและแขน ในละครรำของไทยมีการเคลื่อนไหวมือและท่อนแขนเป็นหลัก ท่าต่างๆ นั้น สันนิษฐานว่าน่าจะได้รับ อิทธิพลจากท่ารำในนาฏยศิลป์อินเดีย ที่เรียกว่า “มุทรา” ที่กำหนดชื่อเรียกไว้โดยเฉพาะ ท่ามือแบบต่างๆ เมื่อ นำมาจัดวางตามตำแหน่งจึงเกิดเป็นแม่ท่าต่างๆ ที่มีชื่อเรียกเฉพาะอีกเช่นกัน ท่ามือในนาฏศิลป์ไทย จะใช้คำ ว่า “จีบ” และ “วง” เป็นหลัก ดังจะได้อธิบายวิธีปฏิบัติดังนี้ วง หรือ ตั้งวง คือ ช่วงท่อนแขนและมือที่กางออก ข้อมือหักหงายให้อ่อนโค้งเข้าหาลำแขน การจะตั้ง วงให้ได้สัดส่วนที่งามนั้น มิได้ขึ้นอยู่กับการมีนิ้วมือที่เรียวโค้งไปด้านหลังได้มากๆ แต่อย่างเดียว ขึ้นอยู่กับองศา ระหว่างท่อนแขนบนล่าง และท่อนแขนล่างกับข้อมือประกอบด้วย เพราะความหมายของ “วง” นั้น คือเป็น ส่วนของเส้นโค้ง การตั้งวงจึงต้องทอดแขนแลให้เห็นเป็นเส้นโค้งที่มีสัดส่วนสวยงามตามแบบฉบับของแต่ละบท เช่น พระ นาง ยักษ์ ลิง เป็นต้น ดังนั้น ระดับแขนระหว่างตัวละครต่างๆ จึงแตกต่างกัน กล่าวโดยรวมคือ ตัวยักษ์จะมีวงกว้างที่สุด รองมาคือ ลิง พระ และนาง ในเรื่องของระดับวงนี้ ควรได้รับการแนะนำจาก ผู้เชี่ยวชาญเพื่อจับท่าให้ได้ตามมาตรฐาน ซึ่งสามารถแบ่งย่อยเป็นระดับต่างๆ ดังนี้ วงสูงหรือวงบน ตัวพระ กันวงออกข้างลำตัว เฉียงมาทางด้านหน้าเล็กน้อย (แนวเดียวกันกับหน้าขาที่ เปิดออก) ยกขึ้นให้ปลายมืออยู่ในระดับแง่ศีรษะ ตัวนาง จะกันวงเฉียงมาด้านหน้ามากกว่าตัวพระเล็กน้อย และลดระดับวงให้อยู่ที่ระดับหางคิ้ว วงกลางทั้งตัวพระและตัวนาง ลดระดับวงลงให้สูงเพียงระดับหัวไหล่ วงต่ำหรือวงล่างมือที่ตั้งวงอยู่บริเวณหัวเข็มขัดหรือชายพก ตัวพระจะกันกว้างออกไปอีกเล็กน้อยวง หน้าทอดลำแขนให้โค้งไปด้านหน้า ปลายมือชี้เข้าระดับปาก เช่นเดียวกันทั้งตัวพระและนางวงหงาย หรือ วง บัวบานเป็นวงพิเศษที่มีลักษณะไม่เป็นเส้นโค้ง กล่าวคือท่อนแขนบนและล่างและข้อมือหักเป็นมุม ฝ่ามือที่ตั้งวง จะหงายขึ้น ปลายนิ้วจะชี้ออกด้านข้าง (เช่น ท่าพรหมสี่หน้า) หรือตกลงด้านล่าง (เช่น ท่านางนอน) จีบ คือ การจรดปลายนิ้วหัวแม่มือที่ข้อแรกของปลายนิ้วชี้ นิ้วที่เหลือทั้งสามกรีดออกไปด้านหลังมือให้ มากที่สุด ที่สำคัญคือ จะต้องหักข้อมือเข้าหาลำแขนให้ได้มากที่สุด ท่าจีบแบ่งเป็น จีบหงาย คือ การจีบที่หงาย ฝ่ามือขึ้น ปลายนิ้วที่จีบชี้ขึ้น จีบคว่ำ คือ การจีบที่คว่ำมือลง ปลายนิ้วที่จีบชี้ลงเบื้องล่างจีบปรกหน้าหรือจีบ ตลบหน้า คือ การจีบที่อยู่ระดับใบหน้า หันปลายนิ้วที่จีบชี้ที่บริเวณดวงตาจีบปรกข้างลักษณะคล้ายวงบัวบาน ระดับสูง แต่หักข้อมือที่จีบเข้าหาแง่ศีรษะ จีบหลังหรือจีบส่งหลัง คือ การทอดแขนไปด้านหลังให้ตึง มือที่จีบ พลิกหงายขึ้นด้านบน การจีบส่งหลังจะต้องเหยียดออกไปด้านหลังให้สุดและปลายนิ้วที่จีบจะไม่ชี้เข้ามาที่ก้น โดยเด็ดขาดล่อแก้วเป็นลักษณะมือพิเศษ โดยใช้ปลายนิ้วกลางขัดที่ข้อแรกของนิ้วหัวแม่มือเป็นรูปวงกลม นิ้ว เหลือเหยียดออกไปด้านหลัง พร้อมหักข้อมือเข้าลำแขนนอกจากนี้ยังมีท่ามือรูปแบบต่างๆ ที่ใช้เฉพาะการรำแต่ 9

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม ละชุดหรือกับบางท่า เช่น ท่ามือของยักษ์และลิงที่มีลักษณะเฉพาะ มือของสัตว์ต่างๆ เช่น กวาง ม้า ปลา มือ ของระบำโบราณคดีที่ปฏิบัติให้เหมือนกับเทวรูปที่ภาพจำหลัก ซึ่งจะไม่ขอนำมากล่าวรวมไว้ ณ ที่นี้ 5. การใช้ขาและเท้า เท้าประ คือ อาการของเท้าข้างใดข้างหนึ่ง ใช้จมูกเท้าตบพื้นเบาๆ แล้วยกขึ้น โดยให้อีกเท้าหนึ่งยืนย่อ เข่ารับน้ำหนักตัว การประเท้าของตัวพระและตัวนางจะแตกต่างกันตรงที่ตัวพระต้องแยกหรือแบะเข่าออกให้ ได้เหลี่ยม แล้วจึงประ เท้าที่ประแล้วยกขึ้นสูงระดับกลางน่องของขาที่ยืนรับน้ำหนัก ปลายเท้าชี้ออกด้านข้าง ส่วนตัวนางไม่แบะเข่า ยืนให้เท้าที่จะเตรียมประเหลื่อมจากเท้าที่รับน้ำหนักไปข้างหน้าประมาณครึ่งเท้า เมื่อ ประแล้วยกเท้าขึ้นสูงระดับครึ่งน่อง ปลายเท้าชี้ออกด้านหน้า ถ้าจะให้ดูงามยิ่งขึ้นจะต้องกระดกปลายนิ้วเท้าให้ งอนขึ้นเล็กน้อยทั้งตัวพระและตัวนาง ก้าวเท้า คือ การวางเท้าที่ยกลงสู่พื้น โดยวางส้นเท้าลงก่อน แล้วจึงตามด้วยปลายเท้า ทิ้งน้ำหนักตัว ลงไปยังเท้าที่ก้าวให้หมด การก้าวเท้ามี 2 วิธี คือ ก้าวหน้า หมายถึง การก้าวเท้าไปข้างหน้า ตัวพระจะต้องแบะเข้าออกให้ได้เหลี่ยมปลายเท้าที่ก้าวจะ เฉียงไปทางด้านข้างเล็กน้อย กะให้ส้นเท้าหน้าอยู่ในแนวกันกับหัวแม่เท้าหลัง ห่างกันประมาณหนึ่งคืบ เท้าหลัง เปิดส้นเท้า สำหรับตัวนางไม่แบะเข่า และก้าวเท้าให้ปลายเท้าชี้ค่อนไปทางด้านหน้า ห่างจากส้นเท้าหลังที่เปิด ส้นเท้าขึ้นประมาณหนึ่งคืบ ก้าวข้าง หมายถึง การก้าวเท้าเฉียงไปทางด้านข้างของเท้าที่ยก จะเป็นเท้าข้างใดก็ได้ ในขณะที่ลำตัว อยู่ด้านหน้า ตัวพระจะก้าวเฉียงออกจากด้านข้างให้มากกว่าก้าวหน้า สำหรับตัวนางก้าวข้างจะต้องกะปลาย เท้ากับส้นเท้าหลังให้อยู่ในแนวเฉียงห่างกันประมาณหนึ่งคืบ กระทุ้ง คือ อาการที่ใช้จมูกเท้าที่วางเปิดส้นเท้าอยู่ด้านหลัง (ปฏิบัติต่อเนื่องจากการก้าวหน้าหรือก้าว ข้าง) กระทุ้งลงกับพื้นเบาๆ กระดก คือ อาการปฏิบัติต่อเนื่องจากการกระทุ้ง โดยยืนขาเดียวย่อเข่าโดยใช้เท้าหน้าที่ยืนย่อเข่าอยู่ รับน้ำหนักตัว ถีบเข่าหรือส่งเข่าข้างที่ยกนั้นไปทางด้านหลัง แล้วหนีบน่องให้ชิดต้นขามากที่สุด (เท้าที่ยก จะต้องอยู่ใกล้ก้นให้ได้มากที่สุด) หักข้อเท้าลงให้ปลายเท้าตกลงเบื้องล่าง การกระดกอาจสืบเนื่องอาจทำ ต่อเนื่องจากกระทุ้งเท้าก็ได้หรือกระดกโดยไม่กระทุ้งก็ได้ ตัวพระเมื่อกระดกเท้าจะต้องกันเข่าหรือเปิดเข่าให้ขา กางออกจากขาที่ยืนรับน้ำหนักตัวอยู่ การกระดกนี้แบ่งได้เป็น 2 แบบ คือ กระดกหลัง คือ อาการของเท้าที่ กระดกไปข้างหลัง เมื่อมองจากด้านหน้าจะไม่เห็นเท้าหลังที่กระดกเลย กระดกเสี้ยว คือ อากรของเท้าที่ กระดกอยู่ด้านข้างของลำตัว โดยให้เท้าที่ยืนรับน้ำหนักหันปลายเท้าไปด้านข้าง ถัดเท้า คือ การใช้จมูกเท้าข้างใดข้างหนึ่ง ถัดหรือกับพื้นเบาๆ ให้เท้าลอยแล้วจึงวางลง โดยให้เท้าอีก ข้างหนึ่งย่ำอยู่กับที่ หรือก้าวเดิน เช่น การเดินโดยถัดเท้าขวา ในจังหวะหน้าทับเพลงเร็ว "ตุ๊บ ทิง ทิง" จะต้อง เริ่มก้าวเท้าซ้ายก่อน ในจังหวะตุ๊บ แล้วถัดเท้าขวาในจังหวะ ทิง (แรก) แล้ววางเท้าขวาลงในจังหวะ ทิง (ที่ 2) เป็นต้น การถัดเท้าสามารถถัดได้ทั้งเท้าซ้ายและเท้าขวา ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับความเหมาสมของแต่ละกระบวนท่ารำ ซอยเท้า คือ การย่ำเท้าถี่ๆ ของเท้าที่อยู่เสมอกัน ให้ตัวเคลื่อนไปในทิศทางต่างๆหรืออยู่กับที่ ขยั่นเท้า คือ การย่ำเท้าถี่ๆ ของเท้าที่อยู่เสมอกัน หรือไว้กัน ให้เคลื่อนตัวไปในข้างหน้าหรือด้านข้าง ฉายเท้า คือ การใช้เท้าข้างใดข้างหนึ่งยืนเป็นหลัก ส่วนเท้าอีกข้างหนึ่งใช้จมูกเท้าจรดพื้นปิดส้นเท้าขึ้น แล้วฉายหรือลากจมูกเท้าไปด้านข้าง ในลักษณะครึ่งวงกลม สะดุดเท้า คือ การใช้เท้าข้างหนึ่งยืนเป็นหลัก ส่วนเท้าอีกข้างหนึ่งนั้นไสเท้าออกไปด้านหน้าหรือ ด้านข้างอย่างแรง พร้อมทิ้งน้ำหนักตัวไปด้วย 10

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม จรดเท้า คือ กิริยาที่จมูกเท้าแตะลงบนพื้น โดยส้นเท้าจะลอยขึ้นจากพื้นเล็กน้อย สามารถปฏิบัติได้ทั้ง ในขณะที่ขาที่ยืนน้ำหนักเหยียดตรงหรือย่อลง สูดเท้า คือ การใช้จมูกเท้าไสไปด้านหน้าเบาๆ แล้วชักกลับ ทำสลับกันระหว่างเท้าทั้งสองข้างหรือสูด ด้วยเท้าข้างเดียวถี่ๆ ก็ได้ เดาะเท้า คือ กิริยาที่ยกเท้าข้างใดข้างหนึ่งให้ลอยพ้นจากพื้นเล็กน้อย แล้วใช้จมูกเท้าตบลงบนพื้น เบาๆ แล้วยกขึ้นทันที ปฏิบัติตามจังหวะเพลง (เช่น ในกระบวนท่ารำเพลงเร็ว) หรือจะเดาะถี่ๆ ก็ได้ (ตามแต่ ละกระบวนท่ารำ) นาฏยศัพท์ท่าการใช้มือ จีบ คือ การใช้นิ้วมือจรดเข้าหากัน โดยงอนิ้วหัวแม่มือเล็กน้อย แล้วใช้ปลายนิ้ว หัวแม่มือจรดกับข้อที่ หนึ่งของนิ้วชี้ ส่วนนิ้วกลาง นิ้วนาง นิ้วก้อย กรีดออกไปให้ตึงคล้ายพัด การจีบต้องหักข้อมือเข้าหาท้องแขน เสมอ จีบหงาย คือ การจีบโดยหงายมือจีบขึ้น ให้นิ้วชี้ขึ้นข้างบน หักข้อมือเข้าหา ท้องแขน 11

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม จีบคว่ำ คือ การจีบโดยคว่ำมือจีบขึ้นให้นิ้วชี้ลงด้านล่าง หักข้อมือเข้าหา ท้องแขน จีบปรกหน้า เป็นลักษณะการจีบหงายอยู่ด้านหน้าระดับอก แล้วยกลำแขนท่อนล่างขึ้น ให้ปลายนิ้วชี้ ชี้เขาหาใบหน้า ในระดับสายตา จีบปรกข้าง เป็นลักษณะการจีบหงายอยู่ด้านข้างระดับไหล่ แล้วยกท่อนแขนล่างตั้งฉากกับศีรษะ ให้ปลายนิ้วชี้ชี้เข้าหาศีรษะในระดับศีรษะ 12

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม จีบล่าง หรือจีบชายพก เป็นลักษณะการจีบตะแคงมืออยู่ด้านหน้า ระดับสะดือหรือหัวเข็มขัด จีบส่งหลัง เป็นลักษณะการจีบคว่ำแล้วส่งลำแขนไปด้านหลังให้ตึง จีบล่อแก้ว เป็นการจีบโดยใช้นิ้วหัวแม่มือกดลงบนนิ้วกลาง (ตรงเล็บ) เกร็งนิ้วให้เป็นวงกลม (สมมติ เหมือนมีลูกแก้วอยู่ ในมือ) นิ้วที่เหลือกรีดตึง 13

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม การตั้งวง คือ การตั้งปลายนิ้วทั้ง 4 นิ้ว ได้แก่ นิ้วชี้ นิ้วกลาง นิ้วนาง และนิ้วก้อย เรียงชิดติดกัน ส่วน นิ้วหัวแม่มือหักเข้าฝ่ามือ ตั้งวงบน เป็นการตั้งวงให้ปลายนิ้วอยู่ในระดับศีรษะ (ถ้าเป็นตัวนางอยู่ระดับคิ้ว โดยให้ลำแขนค่อน มาทางด้านหน้าเล็กน้อย ผู้หญิง เรียกว่า ตัวนาง ส่วนผู้ชายเรียกว่า ตัวพระ ต้องคอยย้ำเตือนเด็กให้ลำแขนได้ รูปโค้ง เพราะเด็กจะหักลำแขนเข้าหาตัวมากเกินไป) ตั้งวงกลาง เป็นการตั้งวงให้ปลายนิ้วอยู่ระดับไหล่ทั้งตัวพระและตัวนาง แต่ตัวนางให้ลำแขนมา ด้านหน้าเล็กน้อยเช่นเดียวกับตั้งวงบน 14

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม ตั้งวงล่าง เป็นการตั้งวงให้ปลายนิ้วอยู่ระดับสะดือหรือหัวเข็มขัด โดยให้มือออกห่างจากลำตัวเล็กน้อย ตั้งวงหน้า เป็นการตั้งวงให้ปลายนิ้วอยู่ระดับปาก (ต้องระวังท่านี้เด็กชอบหักแขนมากเกินไปหรือไม่ก็ แขนตึงเกินไป) วงบัวบาน เป็นการตั้งวงโดยยกแขนระดับแง่ศีรษะ ให้ข้อศอกสูงเสมอไหล่ พร้อมทั้งหักข้อแขนท่อน ล่าง พับเข้าหาล าตัว ในลักษณะตั้งฉาก หงาย ท้องแขนขึ้น แบหงายฝ่ามือออก ปลายนิ้วชี้ไปด้านหนา 15

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม นาฏยศัพท์ท่าการใช้เท้า ยืนเหลื่อมเท้า คือ การยืนโดยให้เท้าข้างใดข้าง หนึ่งเหลื่อมขึ้นมาด้านหน้า เท้าอีกข้างเล็กน้อย เชิดนิ้วเท้าข้างที่เหลื่อมขึ้น ตึงเข่าทั้งสองข้าง (ตัวพระ แยกเท้าที่เหลื่อมออกไปด้านข้างเล็กน้อย) ประเท้า ปฏิบัติต่อเนื่องจากยืนเหลื่อมเท้า โดยย่อเข่าทั้งสองข้างแล้วใช้จมูกเท้าข้างที่เหลื่อมตบกับพื้น เบาๆ (เปิดแค่จมูกเท้า ส้นเท้าติดกับพื้น) 16

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม ยกเท้า ปฏิบัติต่อเนื่องจากประเท้า โดยยกเท้าข้างที่ประขึ้นมา ย่อเข่าเล็กน้อย หลังตรง กดหน้าทับ (ตัวนาง ยกเท้าขึ้นมาด้านหน้าส้นเท้าระดับครึ่งหน้าแข้ง เชิดนิ้วเท้าขึ้น ตัวพระ ยกเท้าขึ้นแยกขาไปด้านข้าง เชิดนิ้วเท้าขึ้น) ก้าวเท้า เป็นการก้าวเท้าข้างใดข้างหนึ่งไปข้างหน้าย่อเข่าลงเล็กน้อย โดยให้น้ำหนักตัวอยู่ที่เท้าหน้า เปิดส้นเท้าหลัง (ตัวพระกันเข่าออกเล็กน้อยพองาม) 17

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม กระทุ้งเท้า เป็นการใช้จมูกเท้าที่อยู่ด้านหลัง ยกขึ้นแล้วกระทบลงกับพื้นเบาๆ โดยจะปฏิบัติต่อด้วย การกระดกเท้า กระดกเท้า เป็นการยกเท้าที่อยู่ด้านหลังขึ้น ส่งเข่าไปด้านหลัง หนีบน่องติดกับ โคนขา หักข้อเท้าลง ย่อเข่าข้างที่ยืนเล็กน้อย 18

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม ภาษาท่าร่ำที่แสดงกิริยาอาการ ท่าอาย (ใช้มือข้างใดข้างหนึ่งวางแตะแก้ม มืออีกข้างหนึ่ง ตัวนางจีบหลัง ตัวพระเท้าสะเอว) ท่าป้องปาก หมายถึง พูดกระซิบ พูดคนเดียวไม่ให้ผู้อื่นได้ยิน (ใช้ฝ่ามือข้างใดข้างหนึ่งป้องปากอีก มือ หนึ่งตัวนางจีบหงายชายพก ตัวพระเท้าสะเอว) 19

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม ท่าดมหรือหอม (ใช้มือใดมือหนึ่งจีบมาที่จมูก อีกมือหนึ่งตัวนางจีบหลัง ตัวพระเท้าสะเอว) ท่าตายหรือมลายสูญ หมายถึง ตาย ฉิบหาย หมดสูญ ไม่มี เปล่าประโยชน์(มือทั้งสองจีบคว่ำ คลาย จีบออกหงายฝ่ามือ แขนตึง ศีรษะเอียงขวา) 20

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม ท่ายิ้ม (มือซ้ายตั้งวงปาดมือมาจีบที่ปาก มือขวาตัวนางจีบหลัง ศีรษะเอียงขวา ตัวพระเท้า สะเอว ศีรษะเอียงซ้าย) ท่าโศกา ร้องไห้ (ตัวนาง ใช้มือใดมือหนึ่งจีบปรกข้าง ถ้าใช้มือขวาจีบปรกข้างมือซ้ายจีบหลังศีรษะ เอียงขวาหรือเอียงทางมือจีบ ตัวพระ ใช้มือใดมือหนึ่งจีบปรกข้างถ้าใช้มือขวาจีบปรกข้างมือซ้ายเท้าสะเอว ศีรษะเอียงขวาหรือเอียงทางมือจีบ) 21

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม ท่าเสียดสี(มือใดมือหนึ่งจีบตะแคงระดับต่ำ อีกมือหนึ่งของตัวนางจีบหลัง ตัวพระเท้าสะเอว ศีรษะ เอียงขวา มือจีบตะแคง) ท่าร้อยดอกไม้(มือใดมือหนึ่งจีบตะแคงระดับต่ำ อีกมือหนึ่งของตัวนางจีบหลัง ตัวพระเท้า สะเอว ศีรษะเอียงขวา มือจีบตะแคง) 22

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม ท่าชี้บุคคล (มือใดมือหนึ่งชี้ใช้กับผู้แสดงเสมอกันหรือต่ำกว่าอีกมือหนึ่ง ตัวนางจีบหลัง ตัวพระเท้า สะเอว ศีรษะเอียงทางมือชี้) ท่าที่โน่น (มือใดมือหนึ่งชี้สูงระดับไหล่อีกมือหนึ่งตัวนางจีบหลัง ตัวพระเท้าสะเอว) 23

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม ท่าที่นี่ (มือใดมือหนึ่งชี้ลงต่ำ อีกมือหนึ่งตัวนางจีบหลัง ตัวพระเท้าสะเอว) ท่าวนเวียน เดิน ไปไกล หมายถึง เดิน ไปไกล วนเวียน หนทางไกล (มือใดมือหนึ่งชี้ม้วนมือลงต่ำแล้ว ช้อนขึ้นไปข้างหน้า อีกมือหนึ่งตัวนางจีบหลัง ตัวพระเท้าสะเอว ศีรษะเอียงด้านตรงข้ามมือชี้) 24

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม ท่าได้ยิน รู้ ฟัง หมายถึง ได้ยิน รู้ ฟัง ไพเราะ (มือใดมือหนึ่งชี้ที่หูอีกมือหนึ่งตัวนางจีบหลัง ตัวพระ เท้าสะเอว) ท่าเห็น ประจักษ์(มือใดมือหนึ่งชี้ที่ตา อีกมือหนึ่งตัวนางจีบหลัง ตัวพระเท้าสะเอว ศีรษะเอียงตรง ข้ามกับมือชี้) 25

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม ท่าพูด กิน (มือใดมือหนึ่งชี้ที่ปาก อีกมือหนึ่งตัวนางจีบหลัง ตัวพระเท้าสะเอว) ท่าล้อมวง หมายถึง ล้อมวง เขตขัณฑ์ (มือทั้งสองชี้ระดับสะโพก หมุนข้อมือให้ปลายนิ้วมือวนไปข้างๆ แต่ละข้างอ้อมเป็นวงไปข้างหน้า ปลายนิ้วชี้ระดับแง่ศีรษะ) 26

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม การแสดงนาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด แสดงนาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด เป็นการแสดงพื้นบ้านที่คิดค้นขึ้นมาเพื่อร่วมอนุรักษ์ ศิลปวัฒนธรรมไทยและภูมิปัญญาท้องถิ่นของชุมชนเนินกุ่มให้นักเรียนโรงเรียนชุมชน 3 บ้านเนินกุ่ม (ประชานุกูล) ได้เรียนรู้ถึงขั้นตอนการทำข้าวเม่าทอดเพื่อสืบสานให้อยู่คู่กับชุมชนเนินกุ่ม โดยนำดนตรีประเภท เซิ้งเข้ามาประกอบท่าทาง มีท่าทางในการรำดังนี้ ท่าที่ 1 เชิญชวนให้ทุกคนมาร่วมทำข้าวเม่าทอด มือซ้ายท้าวเอว มือขวาแบมือให้นิ้วทั้ง 4 ชิดติดกัน หักข้อมือขึ้นลง (ทำมือคล้ายการกวักมือ) ย่ำเท้า ขวาสลับเท้าซ้าย ท่าที่ 2 ขูดมะพร้าว แบมือทั้ง 2 ข้าง ให้นิ้วทั้ง 4 ชิดติดกัน งุ้มปล้ายนิ้วมือเล็กน้อย (คล้ายกับการจับกะลามะพร้าว) หักข้อมือขึ้นลง ย่ำเท้าขวาสลับเท้าซ้าย 27

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม ท่าที่ 3 ผสมส่วนผสมในการทำข้าวเม่าทอดเข้าด้วยกัน มือทั้ง 2 ข้าง จีบคว่ำไว้ข้างเอวโดยให้มือทั้ง 2 ข้างห่างกันเล็กน้อย ค่อยๆ เปลี่ยนมือเป็นจีบหงายแล้ว คลายจีบด้านหน้า ค่อยๆเปลี่ยนเป็นจีบคว่ำข้างเอวอีกด้าน (ทำจีบคว่ำจีบหงายข้างเอวสลับไปมา) ย่ำเท้าขวา สลับเท้าซ้าย 28

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม ท่าที่ 4 กวนหน้ากระฉีกข้าวเม่า กำมือทั้ง 2 ข้าง ให้มือซ้ายอยู่ระดับอก มือขวาอยู่ระดับเอว มือทั้งสองข้างห่างจากลำตัวเล็กน้อย วนมือทั้งสองข้างเป็นวง (คล้ายการจับไม้พายกวนขนม) ย่ำเท้าขวาสลับเท้าซ้าย ท่าที่ 5 ท่าปลอกกล้วย มือซ้ายกำระดับสะดือ มือขวาจีบคว่ำบนมือซ้าย ค่อยๆ จีบหงายแล้วแบมือออก ค่อยๆ จีบคว่ำบนมือ ขวาที่กำ จากนั้นค่อยๆ จีบหงายแล้วแบมือออก (ทำสลับไปมา) ย่ำเท้าขวาสลับเท้าซ้าย 29

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม ท่าที่ 6 ท่าปั้นข้าวเม่า แบมือทั้ง 2 ข้าง ให้นิ้วทั้ง 4 ชิดติดกัน หงายมือซ้าย และคว่ำมือขวา โดยให้มือทั้ง 2 ข้างห่างกัน เล็กน้อย วนมือขวาให้เป็นวง (คล้ายการปั้น) ย่ำเท้าขวาสลับเท้าซ้าย ท่าที่ 7 ทอดข้าวเม่า มือซ้ายท้าวเอวหรือจับกระด้งที่ใส่ข้าวเม่า มือขวาจีบคว่ำบนมือที่ท้าวเอวหรือบนกระด้ง ค่อยๆ จีบ หงายแล้วคลายจีบออกทางด้านนขวาให้ความสูงของมืออยู่ระดับเอว (คล้ายการหยิบของใส่กระทะ) ย่ำเท้าขวา สลับเท้าซ้าย 30

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม ท่าที่ 8 ทอดฝอยข้าวเม่า มือซ้ายท้าวเอวหรือจับกระด้ง มือขวาจีบคว่ำระดับสายตา สลัดข้อมือไปมา ย่ำเท้าซ้ายสลับเท้าขวา 31

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม ท่าที่ 9 ตักฝอยวางบนข้าวเม่า มือซ้ายท้าวเอวหรือจับกระด้งหนีบไว้ข้างเอวซ้าย มือขวาแบออกระดับเอวหักข้อมือให้นิ้วทั้งสี่ชี้ลงพื้น ค่อยๆ เปลี่ยนเป็นจีบคว่ำ ค่อยๆ เปลี่ยนเป็นจีบหงายแล้วคลายจีบออก จากนั้นวาดมือกลับมาจีบคว่ำบนมือที่ ท้าวเอวหรือบนกระด้ง ย่ำเท้าขวาสลับเท้าซ้าย 32

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม ท่าที่ 10 เชิญชวนรับประทานข้าวเม่าทอด มือซ้ายท้าวเอวหรือจับกระด้งที่ใส่ข้าวเม่า มือขวาแบออกให้นิ้วทั้ง 4 ชิดติดกัน หักข้อมือขึ้น ลง (ทำมือคล้ายการกวักมือ) ค่อยๆ วาดมือมาจีบที่ปาก ย่ำเท้าขวาสลับเท้าซ้าย อุปกรณ์ที่ใช้ในการแสดงระบำข้าวเม่าทอด คือ กระด้งที่นำข้าวเม่าทอดซึ่งเป็นภูมิปัญญาของท้องถิ่น มาใส่ไว้ในกระด้ง ในการแสดงระบำข้าวเม่าทอดได้นำเพลงพวงมาลัยข้าวเม่าทอดมาเป็นส่วนหนึ่งของการแสดงโดย นำมาร้องเพื่อเรียกให้นางรำออกมารำ 33

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม เพลงพวงมาลัยประกอบการแสดงนาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด อนุรักษ์ภูมิปัญญาท้องถิ่น (เนื้อเพลงโดย นางภัทธิรา คล้ายพร้อม) *เอ้อระเหยลอยมา พวกเรานั้นหนา รีบมาเร็วไว (ซ้ำ *) พวกเรานักเรียนเนินกุ่ม ชาวบางกระทุ่มน่ารักสดใส วันนี้ดีใจหนักหนา พวกเราได้มา อนุรักษ์ภูมิปัญญาไทย ภูมิปัญญาเนินกุ่มบ้านฉัน เลื่องชื่อลือลั่นผู้คนขานไข ขนมข้าวเม่าทอด อร่อยสุดยอดเลยอย่าบอกใคร เชิญมาชิมข้าวเม่าบ้านฉัน ความอร่อยนั้นไม่แพ้ผู้ใด พวกเราร่วมกันอนุรักษ์ ให้ประจักษ์กับบุคคลทั่วไป สืบสานภูมิปัญญาบ้านฉัน ให้คนอื่นนั้นรับรู้เอาไว้ ตอนนี้ถึงเวลาแล้ว ขอเชิญทุกท่านรับชมเร็วไว ระบำข้าวเม่าทอด ท่ารำคิดให้สอดคล้องศิลปะไทย **พวงเจ้าเอ๋ยมาลัยนางรำขวัญใจออกมาไวเอย (ซ้ำ **) เพลงพวงมาลัยประกอบการแสดงนาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด งานประเพณีบุญเดือนสิบ (เนื้อเพลงโดย นางภัทธิรา คล้ายพร้อม) *เอ้อระเหยลอยมา พวกเรานั้นหนา รีบมาเร็วไว (ซ้ำ *) พวกเรานักเรียนเนินกุ่ม ชาวบางกระทุ่มน่ารักสดใส วันนี้ดีใจหนักหนาพวกเราได้มาร่วมงานยิ่งใหญ่ งานบุญเดือนสิบบ้านเราที่ใครใครเขาเลื่องลือไปไกล บ้านเรามีหลวงพ่อปั้นชาวเนินกุ่มนั้นศรัทธาเลื่อมใส มีการแข่งขันเรือบกไม้ไผ่ผันผกทำลำเรือไป เชิญมาชิมข้าวเม่าทอดอร่อยสุดยอดเลยอย่าบอกใคร เทพีเรือบกบ้านฉันสาวเนินกุ่มนั้นเธอสวยสดใส บางกระทุ่มโดดเด่นกล้วยตากหวานฉ่ำมากผู้คนขานไข วิถีและวัฒนธรรมเกษตรกรรมทำกันส่วนใหญ่ พวกเราร่วมกันอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรมไทย ตอนนี้ถึงเวลาแล้วขอเชิญทุกท่านรับชมเร็วไว ระบำข้าวเม่าทอดสืบสานต่อยอดพร้อมเพรียงร่วมใจ **พวงเจ้าเอ๋ยมาลัยนางรำขวัญใจออกมาไวเอย (ซ้ำ **) 34

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม เพลงพวงมาลัยประกอบการแสดงนาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด งานแข่งขันศิลปหัตถกรรมนักเรียน (เนื้อเพลงโดย นางภัทธิรา คล้ายพร้อม) * เอ้อระเหยลอยมา พวกเรานั้นหนารีบมาเร็วไว (ซ้ำ *) พวกเรานักเรียนเนินกุ่ม ชาวบางกระทุ่มน่ารักสดใส วันนี้ดีใจหนักหนาพวกเราได้มาร่วมงานชิงชัย งานแข่งขันศิลปหัตถกรรมบางกระทุ่ม 1 นั้นไม่แพ้ผู้ใด ท่าตาล ท่ายาง ทุ่งน้อย วังสาร บุใหญ่ กรุงศรี ร่วมใจ อีกทั้ง ประชา บึงลำ ราษฎร์สโมสรคนงาม หนองสระพัง นั่นไง หนองกลด ดงหมี วัดตายม รัฐราษฎร์ และแหลมพระธาตุ ต่างมารวมใจ นักเรียนของบางกระทุ่ม มีความภาคภูมิไม่แพ้อำเภอไหน ความสามารถทางวิชาการ อีกทั้งศิลปะก็ไม่ยอมใคร วันนี้พวกเราขอร่วม อนุรักษ์ศิลปะและหัตถกรรมไทย เชิญกันมาร่วมแข่งขันทางวิชาการและความสามารถทั่วไป ตอนนี้ถึงเวลาเปิดงานขอเชิญทุกท่านรับชมเร็วไว ระบำข้าวเม่าทอดสืบสานต่อยอดพร้อมเพรียงร่วมใจ ** พวงเจ้าเอ๋ยมาลัยนางรำขวัญใจออกมาไวเอย (ซ้ำ **) เพลงพวงมาลัยประกอบการแสดงนาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด งานวันของดีเมืองกล้วยตาก (เนื้อเพลงโดย นางภัทธิรา คล้ายพร้อม) * เอ้อระเหยลอยมา พวกเรานั้นหนารีบมาเร็วไว (ซ้ำ *) พวกเรานักเรียนเนินกุ่ม ชาวบางกระทุ่มน่ารักสดใส วันนี้ดีใจหนักหนาพวกเราได้มาร่วมงานยิ่งใหญ่ งานของดีเมืองกล้วยตากที่คนส่วนมากเลื่องลือไปไกล หลวงปู่หรั่งท่านก็ศักดิ์สิทธิ์ เรือบกช่างคิดไม่มีที่ไหน ผลิตภัณฑ์ของเราขึ้นชื่อสิ่งนั้นคือกล้วยตากนั่นไง มาตรฐานสมุนไพรหลายชนิดคุณหมอช่างคิดรักษาโรคได้ นายอำเภอของบางกระทุ่มท่านดูสุขุมพัฒนาก้าวไกล ผู้ว่ามาเป็นประธานทุกคนเบิกบานยิ้มแย้มแจ่มใส วัดตายม บ้านไร่ สนามคลี ไผ่ล้อมคนดีมีอัธยาศัย โคกสลุด ท่าตาล ป่าหมาก เนินกุ่มมีมากที่เขามาร่วมใจ เชิญกันมาเที่ยวงานกล้วยตาก ของดีมีมาก นางงามไม่แพ้ที่ไหน การแสดงร่วมอนุรักษ์ ทำให้ประจักษ์ภูมิปัญญาไทย ตอนนี้ถึงเวลาเปิดงานขอเชิญทุกท่านรับชมเร็วไว ระบำข้าวเม่าทอดสืบสานต่อยอดพร้อมเพรียงร่วมใจ ** พวงเจ้าเอ๋ยมาลัยนางรำขวัญใจออกมาไวเอย (ซ้ำ **) 35

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม การแต่งกายของการแสดงระบำข้าวเม่าทอด แต่งกายด้วยเสื้อแขนกระบอก นุ่งผ้าซิ่นสั้น มีผ้าสไบ พาดบ่า (คล้ายการแต่งกายในการเซิ้ง) 36

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม นำการแสดงนาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด เผยแพร่ในชุมชน นำนักเรียนร่วมแสดงนาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด เพื่อเป็นส่วนหนึ่งในการร่วมอนุรักษ์ ศิลปวัฒนธรรมและสืบสานภูมิปัญญาท้องถิ่นในพิธีเปิดงานประเพณีบุญเดือนสิบ ปี 2565 Link การแสดง https://www.facebook.com/100057067286134/videos/1062524674416820 37

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม นำการแสดงนาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด เผยแพร่ให้กับโรงเรียนในเครือข่าย นำนักเรียนร่วมแสดงในพิธีเปิดการแข่งขันศิลปหัตถกรรมนักเรียนครั้งที่ 70 เครือข่ายพัฒนา การศึกษาบางกระทุ่ม 1 ซึ่งมีรองผู้อำนวยการสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาพิษณุโลก เขต 2 เป็น ประธานในการเปิดงาน Link การแสดง https://www.youtube.com/watch?v=zCu1W7AwxKU&t=168s 38

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม นำการแสดงนาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด เผยแพร่ให้กับอำเภอบางกระทุ่ม นำนักเรียนร่วมแสดงในพิธีเปิดงานวันของดีเมืองกล้วยตาก ประจำปี 2565 ซึ่งเป็นงานประจำปีของ อำเภอบางกระทุ่ม โดยมีนายภูษิต สมจิตต์ ผู้ว่าราชการจังหวัดพิษณุโลกเป็นประธานในพิธีเปิดงาน Link การแสดง https://youtu.be/z6r--fBFShI 39

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม นำการแสดงนาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด เผยแพร่ให้กับผู้อำนวยการ สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาพิษณุโลก เขต 2 และกรรมการสถานศึกษา นำนักเรียนร่วมแสดงในการประเมินผู้อำนวยการโรงเรียน โดยมี ดร.ผกาภรณ์ พลายสังข์ ผู้อำนวยการ สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาพิษณุโลก เขต 2 เป็นประธานกรรมการในการประเมิน Link การแสดง https://youtu.be/Ca_NLyrhVok 40

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม นำการแสดงนาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด เผยแพร่ให้กับผู้ที่สนใจผ่านยูทูป ช่อง KruNui เผยแพร่การสอนท่ารำ การนำการแสดงนาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด ไปแสดงในงาน ต่างๆ ผ่านยูทูปช่อง KruNui เพื่อให้บุคคลที่สนใจสามารถเข้าไปรับชม หรือนำท่ารำไปประยุกต์ใช้ประกอบกับ การรำอื่นๆ Link การเข้าชมช่องยูทูป https://www.youtube.com/channel/UCS_lVZ2AIGPEPqN8iDY0MoQ 41

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม แบบประเมินผลการเรียนรู้หลังเรียน การแสดงนาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด คำชี้แจง ให้นักเรียนทำเครื่องหมาย × ทับคำตอบที่ถูกต้องที่สุดเพียงคำตอบเดียว (ข้อละ 1 คะแนน) 1. ข้อใดคือความหมายของการจีบ ก. การตั้งปลายนิ้วทั้ง 4 นิ้ว ได้แก่ นิ้วชี้ นิ้วกลาง นิ้วนาง และนิ้วก้อย เรียงชิดติดกัน ส่วนนิ้วหัวแม่มือ หักเข้าฝ่ามือ ข. การตั้งปลายนิ้วทั้ง 4 นิ้ว ได้แก่ นิ้วชี้ นิ้วกลาง นิ้วนาง และนิ้วก้อย เรียงชิดติดกัน ส่วนนิ้วหัวแม่มือ หักเข้าข้อมือ ค. การใช้นิ้วมือจรดเข้าหากัน โดยงอนิ้วหัวแม่มือเล็กน้อย แล้วใช้ปลายนิ้วหัวแม่มือจรดกับข้อที่สอง ของนิ้วชี้ ส่วนนิ้วกลาง นิ้วนาง นิ้วก้อย กรีดออกไปให้ตึงคล้ายพัด ง. การใช้นิ้วมือจรดเข้าหากัน โดยงอนิ้วหัวแม่มือเล็กน้อย แล้วใช้ปลายนิ้วหัวแม่มือจรดกับข้อที่หนึ่ง ของนิ้วชี้ ส่วนนิ้วกลาง นิ้วนาง นิ้วก้อย กรีดออกไปให้ตึงคล้ายพัด 2. ข้อใดคือความหมายของการตั้งวง ก. การตั้งปลายนิ้วทั้ง 4 นิ้ว ได้แก่ นิ้วชี้ นิ้วกลาง นิ้วนาง และนิ้วก้อย เรียงชิดติดกัน ส่วนนิ้วหัวแม่มือ หักเข้าข้อมือ ข. การตั้งปลายนิ้วทั้ง 4 นิ้ว ได้แก่ นิ้วชี้ นิ้วกลาง นิ้วนาง และนิ้วก้อย เรียงชิดติดกัน ส่วนนิ้วหัวแม่มือ หักเข้าฝ่ามือ ค. การใช้นิ้วมือจรดเข้าหากัน โดยงอนิ้วหัวแม่มือเล็กน้อย แล้วใช้ปลายนิ้วหัวแม่มือจรดกับข้อที่สอง ของนิ้วชี้ ส่วนนิ้วกลาง นิ้วนาง นิ้วก้อย กรีดออกไปให้ตึงคล้ายพัด ง. การใช้นิ้วมือจรดเข้าหากัน โดยงอนิ้วหัวแม่มือเล็กน้อย แล้วใช้ปลายนิ้วหัวแม่มือจรดกับข้อที่หนึ่ง ของนิ้วชี้ ส่วนนิ้วกลาง นิ้วนาง นิ้วก้อย กรีดออกไปให้ตึงคล้ายพัด 3. นาฏศิลป์สร้างสรรค์ คืออะไร ก. การร่ายรำตามจังหวะเพลง ข. การเพิ่มเติมท่ารำจากเดิมที่มีอยู่ ค. การเพิ่มเติมความแปลกใหม่ของท่ารำและการเปลี่ยนแปลงเพลงรำ ง. การประดิษฐ์ท่ารำตามจินตนาการของผู้สร้างสรรค์งานให้สอดคล้องกับทำนองเพลง 4. ข้อใดคือจุดมุ่งหมายของการคิดค้นการแสดงนาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด ก. เพื่อให้เกิดความสนุกสนาน ข. เพื่อสืบทอดประเพณีงานบุญเดือนสิบ ค. เพื่อหากิจกรรมให้คนในชุมชนทำร่วมกัน ง. เพื่อนำมาใช้ในการจัดการเรียนการสอนและเป็นส่วนหนึ่งในการอนุรักษ์วัฒนธรรมและภูมิปัญญา ท้องถิ่น 5. การทำข้าวเม่าทอดของชุมชนเนินกุ่มจะทำขึ้นช่วงเวลาใด ก. ขึ้นปีใหม่ ข. ออกพรรษา ค. ประเพณีบุญเดือนสิบ ง. เข้าพรรษา 42

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม 6. นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด ต้องการสื่อถึงสิ่งใด ก. ความสามัคคีของชุมชน ข. ขั้นตอน / วิธีการทำข้าวเม่าทอด ค. การเที่ยวงานประเพณีบุญเดือนสิบ ง. ความเป็นมาของการทำข้าวเม่าทอด 7. ข้อใดคือสาเหตุของการบริจาควัตถุดิบสำหรับทำข้าวเม่าทอดของวัดเนินกุ่ม ก. นำมาถวายให้หลวงพ่อปั้น ข. นำมาช่วยเหลือชาวบ้าน ค. ทำให้สุขภาพแข็งแรง ง. ทำให้ค้าขายเจริญรุ่งเรือง 8. ข้อใดไม่ใช่ประเภทของการจีบ ก. จีบคว่ำ ข. จีบปรกข้าง ค. จีบข้างเอว ง. จีบชายพก 9. ข้อใดคือลักษณะของการแต่งกายการของแสดงนาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด ก. โจงกระเบนกับผ้าสไบ ข. โจงกระเบนกับเสื้อแขนกระบอก ค. ซิ่นสั้นกับผ้าสไบ ง. ซิ่นสั้นกับเสื้อแขนกระบอก 10. ดนตรีที่ใช้ประกอบการแสดงนาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด คือดนตรีประเภทใด ก. เพลงยาว ข. เพลงจ๊อย ค. เซิ้ง ง. รองเง็ง 11. ข้อใดคืออุปกรณ์ที่ใช้ประกอบการแสดงนาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด ก. ตะกร้า ข. กระด้ง ค. ถาด ง. ตะแกรง 12. สิ่งที่คิดค้นขึ้นมาเพื่อนำมาประกอบการแสดงนาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด คืออะไร ก. เพลงเซิ้ง ข. เพลงพวงมาลัย ค. เพลงยาว ง. เพลงฉ่อย 13. ข้อใดไม่ใช่ส่วนหนึ่งของท่ารำในการแสดงนาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด ก. ข. ค. ง. 43

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม 14. จากรูป ข้อใดคือความหมายของท่ารำ ก. กวนข้าวเม่า ข. ทอดข้าวเม่า ค. ตำข้าวเม่า ง. โม่แป้ง 15. จากรูป ข้อใดคือความหมายของท่ารำ ก. ผสมส่วนผสม ข. ขูดมะพร้าว ค. ปั้นข้าวเม่า ง. ทอดข้าวเม่า 16. จากรูป ข้อใดคือความหมายของท่ารำ ก. ทอดข้าวเม่า ข. ปลอกกล้วย ค. ปั้นข้าวเม่า ง. ขูดมะพร้าว 17. จากรูป ข้อใดคือความหมายของท่ารำ ก. ปลอกกล้วย ข. ผสมส่วนผสม ค. ปั้นข้าวเม่า ง. ทอดฝอยข้าวเม่า 18. จากรูป ข้อใดคือความหมายของท่ารำ ก. ปลอกกล้วย ข. ทอดข้าวเม่า ค. ปั้นข้าวเม่า ง. ทอดฝอยข้าวเม่า 44

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม 19. จากรูป ข้อใดคือความหมายของท่ารำ ก. ชวนมารับประทานข้าวเม่า ข. ผสมส่วนผสม ค. ปั้นข้าวเม่า ง. ทอดฝอยข้าวเม่า 20. จากรูป ข้อใดคือความหมายของท่ารำ ก. ชวนมารับประทานข้าวเม่า ข. ผสมส่วนผสม ค. ปั้นข้าวเม่า ง. ทอดฝอยข้าวเม่า 45

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม เฉลยแบบทดสอบก่อนเรียน ข้อ คำตอบ ข้อ คำตอบ 1 ง 11 ข 2 ข 12 ค 3 ง 13 ก 4 ค 14 ข 5 ก 15 ง 6 ง 16 ก 7 ก 17 ข 8 ค 18 ง 9 ค 19 ค 10 ก 20 ข เฉลยแบบทดสอบหลังเรียน ข้อ คำตอบ ข้อ คำตอบ 1 ง 11 ข 2 ก 12 ข 3 ง 13 ค 4 ง 14 ก 5 ค 15 ข 6 ข 16 ค 7 ก 17 ก 8 ค 18 ข 9 ง 19 ง 10 ค 20 ก 46

นาฏศิลป์สร้างสรรค์ ชุด ระบำข้าวเม่าทอด โดย...นางภัทธิรา คล้ายพร้อม แหล่งที่มาของข้อมูล สัมภาษณ์ พระครูพิทักษ์ ประสาทกิจ, เจ้าอาวาสวัดเนินกุ่ม, 5 พฤษภาคม 2565. สัมภาษณ์ นายฉลอม เม่นชาวนา, ภูมิปัญญาท้องถิ่นเนินกุ่ม, 5 พฤษภาคม 2565. สัมภาษณ์ นางถวิล ทองรุ่ง, ภูมิปัญญาท้องถิ่นเนินกุ่ม, 5 พฤษภาคม 2565. สุกัญญา ผิวขำ. มปป. นาฏยศัพท์. (ออนไลน์). แหล่งที่มา : http://www.satreephuket.ac.th/teacher_ media/kru_sukanya_pewkhum/04_nattayasup.pdf. สืบค้น 10 พฤษภาคม 2565. สุจิรา ขวัญเมือง. มปป. นาฏยศัพท์. (ออนไลน์). แหล่งที่มา : https://www.gotoknow.org/posts/ 118858. สืบค้น 10 พฤษภาคม 2565. อัษฎา จรัลชล. มปป. ภาษาท่ารำที่แสดงกิริยาอาการ. (ออนไลน์). แหล่งที่มา : http://sites.google.com/site /natsilp9999/bht-thi-2-tha-ra/phasa-tha-ra-tha-saedny-kiriya-xakar. สืบค้น 9 พฤษภาคม 2565. 47