การละเล่นพื้นบ้านของภาคเหนือ

การละเล่น ล่ พื้นบ้าน ของภาคเหนือ

คำ นำ หนังสืออิเล็กทรอนิกส์ (E-Book) นี้ จัดทำ ขึ้นเพื่อ ให้ผู้อ่านได้ทราบความรู้เรู้กี่ยวกับการละเล่นพื้นบ้าน ของภาคเหนือ ผู้จัดทำ หวังเป็นอย่างยิ่งว่าหนังสืออิเล็กทรอนิกส์ (E-Book) เล่มนี้จะเป็นประโยชน์สำ หรับรัคนที่สนใจ เกี่ยวกับการละเล่นพื้นบ้านของภาคเหนือและได้ ประโยชน์จากหนังสือ E-Book เล่มนี้ไม่มากก็น้อย ผู้จัดทำ ก

สารบัญ เรื่อง ข หน้า คำ นำ สารบัญ การละเล่นพื้นบ้าน ของภาคเหนือ บรรณานุกรม ก ข 1 เตย หรือรืกลิ่น ม้าจกคอก โพงพาง อีหึ่ม หมากล้อกลิ้ง บ่าขี้เบ้าทราย รำ โทนวง รำ กลองยาว ไก่ชนมะม่วง ปั่นหนังว้อง 2 3 5 6 7 8 10 11 12 13 14

การละเล่นพื้น บ้านภาคเหนือ 1

1.เตย หรือ รื หลิ่น จังหวัด: ตาก สถานที่เล่น: ลานกว้าง ที่โล่งแจ้ง จำ นวนผู้เล่น: 6-12คน ขีดเส้นเป็นตารางจำ นวนเท่ากับผู้เล่น (สมมติว่ามี ๖ คน) แล้วแบ่งผู้เล่นออก เป็น ๒ ฝ่าย ฝ่ายหนึ่งยืนประจำ เส้น (ตามขวาง) อีกฝ่ายจะวิ่งผ่านแต่ละเส้น ไปโดยไม่ให้เจ้าของเส้นแตะได้ เมื่อเริ่มเล่นคนที่ยืนประจำ เส้นแรก พูดว่า ไหล หรือรืหลิ่น ฝ่ายตรงข้ามก็เริ่มวิ่งผ่านเส้นแรกไปจนถึงเส้นสุดท้ายแล้ววิ่ง กลับ ถ้าวิ่งกลับถึงเส้นแรกโดยไม่ถูกฝ่ายตรงข้ามแตะได้ก็พูดว่า เตย ก็จะ เป็นฝ่ายชนะ วิธีเล่น โอกาส: เป็นการละเล่นพื้นบ้านที่เด็ก ๆ เล่นกันโดย ทั่วไป 2

จังหวัด: กำ แพงเพชร 2.ม้าจกคอก จำ นวนผู้เล่น: 3 คนขึ้นไป อุปกรณ์ 1.ไม้กลมขนาดกำ รอบ ยาวประมาณ 5 ศอก จำ นวน 2 ท่อน 2.ขอนไม้สูงประมาณ 1 คืบ ยาวประมาณ 1-2 ศอก จำ นวน 2 ท่อน สถานที่เล่น: เล่นบริเริวณที่เป็นลานกว้าง วิธีเล่น 1.แบ่งผู้เล่นออกเป็น 2 ฝ่าย ฝ่ายแรกมี 2 คน สำ หรับรัถือท่อนไม้ที่วางขนาน บนขอนไม้ แล้วกระทบกันเป็นจังหวะ ส่วนฝ่ายที่ 2 มี 2 คนขึ้นไป สำ หรับรั เป็นผู้เต้น 2.ให้ผู้เล่นเข้าไปอยู่ระหว่างคาน ผู้ถือไม้คานทั้งคู่ก็ทำ สัญญาณ โดยยกคานไม้ ทั้งคู่กระแทกลงบนไม้หมอน ระหว่างที่เคาะจังหวะอยู่นั้นผู้เล่นต้องเต้นไป ด้วย เมื่อให้สัญญาณเคาะ 3 ครั้งแล้ว ครั้งที่ 4 ผู้ถือจะเอาคานทั้งสองเข้าชิด กัน ผู้เต้นจะต้องกระโดดให้สูงกว่าครั้งแรกของจังหวะและแยกขาออกให้พ้น ไม้ ถ้าถูกหนีบเรียรีกว่า ม้าขำ คอก หรือรืม้าติดคอก คู่ที่ถูกไม้หนีบจะต้องออก ไปเปลี่ยนให้ผู้ที่ถือคานอยู่เดิมนั้นเข้ามาเต้น ในระหว่างคานนั้นบ้าง 3

โอกาส: การเล่นม้าจกคอกนิยมเล่นในวันขึ้นปีใหม่ (สงกรานต์) ของล้านนา 4

3.โพงพาง จังหวัด: ตาก จำ นวนผู้เล่น: ไม่จำ กัดจำ นวน สถานที่เล่น: สนาม,ลานกว้าง อุปกรณ์: ผ้าปิดตา วิธีเล่น ยิ้งฉุบกันว่าใครจะเป็นผู้แพ้ต้องปิดตาเป็นโพงพางตาบอด ผู้เล่น คนอื่นๆจับมือเป็นวงกลมร้อร้งเพลง “โพงพางเอ๋ย โพงพางตาบอด รอดเข้ารอดออก โพงพางตาบอด ปล่อยลูกช้างเข้าในวง” ขณะเดินวนรอบๆโพงพางตาบอดร้อร้งเพลง1-3จบ แล้วนั่งลงโพงพาง จะเดินมาคลำ คนอื่นๆ ซึ่งต้องพยายามหนี และจะต้องเงียบสนิท หากโพงพางจำ เสียงหัวเราะ รูปลักษณะได้จะเรียรีกชื่อ ถ้าเรียรีกคน ถูกต้องออกมาปิดตาเป็นโพงพางต่อไป ถ้าไม่ถูกก็ต้องเป็นโพงพาง ต่อไปอีกเรื่อยๆ โอกาส: เป็นการละเล่นพื้นบ้านที่เด็กๆเล่นกัน โดยทั่วไป 5

4.อีหึ่ม จังหวัด: ตาก จำ นวนผู้เล่น: 4คนขึ้นไป/เป็นคู่ สถานที่เล่น: สนาม,ลานกว้าง อุปกรณ์ วิธีเล่น โอกาส: เป็นการละเล่นพื้นบ้านที่เด็กๆเล่นกัน โดยทั่วไป ไม้ยาวประมาณ ๕๐ เซ็นติเมตร และไม้ยาวประมาณ ๒๐ เซ็นติเมตร เรียรีกว่า ลูก อาจใช้ตะเกียบแทนก็ได้ แบ่งผู้เล่นเป็น ๒ ฝ่าย ๆ ละเท่ากัน เป่ายิงฉุบกันใครชนะเล่นก่อน ขุดหลุมน้อย ๆ เอาลูกพาดกลางหลุมไว้ใช้ไม้ยาว ๕๐ เซ็นติเมตร (ไม้วุด) งัดไม้ที่เป็นลูกหรือรืที่ยาว ๒๐ เซ็นติเมตรไปให้ไกลที่สุด แล้ววางไม้วุดปากหลุม ให้อีกฝ่ายที่ไม่ได้งัดโดยไม้ที่วุดไปให้มาถูกที่ พาดไว้บนปากหลุม ถ้าวุดไม่ถูกก็ให้วุดไม้อีกครั้งรั้จนกว่าจะถูก ถ้าถูกให้ ผู้ที่เป็นฝ่ายโยนไม้มาปากหลุมแทน 6

5.หมากล้อกลิ้ง จังหวัด: แม่ฮ่องสอน สถานที่เล่น: สนาม,ลานกว้าง อุปกรณ์ วิธีเล่น โอกาส: ไม่จำ กัดเวลาแน่นอน เล่นทั่วไปทุก วัน สามารถนำ หมากล้อกลิ้งติดตัวไปเล่นได้ ทุกที่ หมากล้อกลิ้ง นิยมเล่นคนเดียวหรือรืเป็นกลุ่ม โดยนำ หมากล้อกลิ้งมาวิ่งเล่นกัน ไปตามท้องถนนหรือรืลานบ้าน ลานวัดอาจมีการแข่งขันว่าใครจะวิ่ง เร็วร็กว่ากัน 7

6.บ่าขี้เบ้าทราย จังหวัด: น่าน สถานที่เล่น: สนาม,ลานกว้าง อุปกรณ์ วิธีเล่น 1.กองทราย 2.ลูกขี้เบ้าทราย ลูกขี้เบ้าทำ มาจากทรายที่ละเอียดพอควร หากเป็นทราย หยาบมักจะไม่ค่อยแข็งแรงเท่าที่ควร ลูกขี้เบ้ามี 1.เล่นแบบ 2 ลูก คือ ในกองทรายให้ขุดหลุมลงไปให้มีทางยาวเป็น หนึ่งทาง ให้ตรงกลางหลุมลึกกว่าตรงปลายหลุม แล้วให้ลูกขี้เบ้าของ เด็กสองคนมาชนกัน หากใครเป็นฝ่ายแตกฝ่ายนั้นเป็นฝ่ายแพ้ไปทำ มาเล่นใหม่ 2.เล่นแบบ 4 ลูก คือ การเล่นแบบที่ 1 แต่มีลูกขี้เบ้าทรายมากกว่า 2 นี้ ผู้เล่นต้องขุดหลุมเป็นทางมากกว่า 1 ทางขึ้นไป เช่น เล่นแบบ 4 ลูก ผู้เล่นก็มี 4 คน ลูกขี้เบ้าคนละลูก ขุดหลุมทรายออกให้เป็นรูป กากบาท ให้ตรงกลางหลุมลึกกว่าตรงปลายหลุม แล้วผู้เล่นก็นำ ลูกขี้ เบ้าทั้ง 4 คน นำ เอามาวางบนปากหลุม ทุกคนก็ปล่อยลงไปพร้อร้มกัน ดูว่าลูกใครแตกน้อยที่สุดผู้นั้นก็ชนะ 8

โอกาส ลูกขี้เบ้าทำ มาจากทราย ฉะนั้นการเล่นลูกขี้เบ้าก็จะต้องเล่นในที่ที่มีทราย เวลาเด็กไปเล่นกันในวัดก็มักจะพบเด็กเล่นลูกขี้เบ้ากัน แต่พอระยะหลัง ๆ กองทรายที่จะให้เด็กเล่นกันหาไม่ค่อยได้ลูกขี้เบ้าจึงหาดูได้ยากขึ้น จึงมักจะเล่นกันในช่วงสงกรานต์ที่มีการขนทรายเข้าวัด 9

7.ไก่ชนมะม่วง จังหวัด: เชียงใหม่ อุปกรณ์ วิธีเล่น 1.ลูกมะม่วงขนาดหัวแม่มือ เส้นผ่าศูนย์กลาง 1 นิ้ว หรือรืขนาดมือกำ ได้รอบ 2.เชือกสำ หรับรัร้อร้ยมะม่วง 3.ไม้ไผ่สำ หรับรัทำ เดือย การเล่นไก่ชนมะม่วงจะแบ่งผู้เล่นออกเป็น 2 ฝ่าย กี่คนก็ได้แต่แข่งขันกัน ทีละคู่ โดยมีวิธีการเล่นดังนี้ 1.ใช้วิธีเสี่ยงว่าใครจะเป็นผู้เริ่มต้นสับไก่มะม่วงก่อน หรือรืจะใช้วิธีตกลงกัน โดยกำ หนดให้คนที่มีมะม่วงขนาดเล็กรับรัก่อน 2.เจ้าของไก่มะม่วงจะต้องดึงเชือกให้ตึง ห้ามหย่อน ผลัดกันสับคนละครั้งรั้ สับกันไปจนกระทั่งมะม่วงแตก ก็จะใช้ไม้ไผ่เย็บจนเย็บไม่ได้ถือว่าแพ้ หรือรืเชือกขาดก็ถือว่าแพ้เช่นกัน โอกาส: เป็นการละเล่นที่เล่นได้ทุกโอกาสในฤดูที่ มะม่วงเริ่มออกผล 10

8.รำ โทนวง จังหวัด: นครสวรรค์ อุปกรณ์ วิธีเล่น โอกาส: เล่นงานชุมนุมรื่นเริงริต่างๆ หรือรืงาน นักขัตฤกษ์ เช่น วันสงกรานต์ โทน ฉิ่ง ฉาบ กรับรั แบ่งผู้เล่นออกเป็น 2 ฝ่าย คือ ฝ่ายชายและฝ่ายหญิง เมื่อนักดนตรีขึ้รี ขึ้น เพลงแล้วฝ่ายชายจะไปโค้งฝ่ายหญิงให้ออกมารำ การรำ นั้นก็จะรำ เป็น วงกลมเป็นคู่ ๆ แล้วแสดงท่ารำ ไปตามจังหวะของเพลงและเนื้อร้อร้งเมื่อจบ เพลงหนึ่งแล้วนักดนตรีก็รี ก็จะขึ้นเพลงต่อไป 11

9.รำ กลองยาว จังหวัด: นครสวรรค์ อุปกรณ์ วิธีเล่น กลองยาวและฆ้อง ตีกลองยาวและฆ้องตามจังหวะ ผู้ที่รำ จะรำ ตามเสียง ดนตรีด้รี ด้วยท่ารำ ที่สวยงามต่าง ๆและจะจบลงด้วย การต่อตัวขึ้นไปร่าร่ยรำ บนกลองยาว โอกาส: เล่นในงานรื่นเริงริต่าง ๆ และงานทำ บุญ ปีใหม่ 12

10.ปั่นหนังว้อง จังหวัด: กำ แพงเพชร อุปกรณ์ วิธีเล่น ยางรัดรัของจำ นวนมากน้อย เท่าที่หาได้ โอกาส: เป็นการละเล่นที่ใช้เล่นในยามว่าง กติกาการเล่น หากผู้เล่นฝ่ายใดสามารถคลายยางรัดรัของออกจากกันเป็นเส้นปกติ ได้ ก็จะได้ยางรัดรันั้นเป็นกรรมสิทธิ์ เริ่มจากการนำ ยางรัดรัของมาคนละเส้น ประกบกันแล้วให้ฝ่ายหนึ่ง ใช้ส้นมือถูยางรัดรัของ ที่ประกบกันนั้นโดยแรงให้ยางรัดรัทั้งสองเส้น บิดตัวพันกันจนแน่น แล้วให้อีกฝ่ายหนึ่งพยายามแกะให้คลายออก จากกัน ถ้าทำ ได้สำ เร็จร็จะได้ยางรัดรัของไปเป็นของตน ถ้าทำ ไม่สำ เร็จร็ จะต้องให้อีกฝ่ายหนึ่งทำ แทน ผลัดกันเช่นนี้ไปจนกว่าจะมีผู้ทำ สำ เร็จร็ เมื่อเสร็จร็แล้วก็เริ่มต้นใหม่ไปเรื่อยๆ 13

14 บรรณานุกรม พันธลักษณ์,นภัสนันท์ พุ่มสุโข. (2548). การละเล่น พื้นบ้าน 4 ภาค: ภาคเหนือ. สืบค้น 28 มกราคม 2567, จากhttps://library.tcdc.or.th/record/view/b000049 97 WordPress. (2014)). การละเล่นพื้นบ้านของภาค เหนือ. สืบค้น 28 มกราคม 2567, จากhttps://suttinee2541.wordpress.com ไพรถ เลิศพิริยริกมล. (ม.ป.ป.) การละเล่นของไทย ในภาคเหนือ. สืบค้น 28 มกราคม 2567, จากhttps://www.finearts.go.th/chiangmailibrary/vi ew/