ผีตาโขน เป็นเทศกาลศักดิ์สิทธิ์ในจังหวัดเลย ซึ่งจัดขึ้นในวันที่ 15 ของเดือน 6 ของทุกปีที่อำ เภอด่านซ้าย ซึ่งมี บรรยากาศเต็มไปด้วยความ สนุกสนานและรื่น รื่ เริง ริ และเป็นที่ รู้จักอย่างแพร่หลายในเมืองไทย
การละเล่นผีตาโขน เป็น ป็ งานประเพณีที่ ณี มี ที่ ม มี าอย่า ย่ งยาวนาน แต่ ไม่มี ม่ ห มี ลัก ลั ฐานปรากฎแน่ชัด ชั ว่า ว่ จัด จั ขึ้น ขึ้ ตั้ง ตั้ แต่ ยุค ยุ ใด ซึ่ง ซึ่ ชาวบ้า บ้ นในพื้น พื้ ที่ไที่ ด้ปด้ ฏิบั ฏิ ติ บั แ ติ ละ สืบ สื ทอดต่อ ต่ กัน กั มาจากบรรพบุรุ บุ ษ รุ จึง จึ ทำ ให้ งานประเพณีผีต ผี าโขน เป็น ป็ ประเพณีที่เ ที่ ป็น ป็ เอกลัก ลั ษณ์ประจำ จัง จั หวัด วั เลย โดยเป็น ป็ การ นำ โดยนำ งานบุญบุ หลวง หรือ รื บุญบุ ผะเหวด งานบุญบุ บั้ง บั้ไฟ งานบุญบุ ซำ ฮะ (สะเดาะเคราะห์ บ้า บ้ นเมือ มื ง) และการละเล่น ล่ ผีต ผี าโขนมารวม เป็น ป็ งานเดีย ดี วกัน กั เพื่อ พื่ เป็น ป็ การบูช บู าอารัก รั ษ์ หลัก ลั เมือ มื ง และพิธี พิ ก ธี ารบวงสรวงดวง วิญ วิ ญาณอัน อั ศัก ศั ดิ์สิ ดิ์ ท สิ ธิ์
ที่ม ที่ าของผีต ผี าโขน ต้นกำ เนิดของ ผีตาโขน นั้น เดิมมีชื่อ เรีย รี กว่า ว่ ผีตามคน เป็นเทศกาลที่ได้รับ อิทธิพลมาจาก มหาเวสสันดรชาดก ชาดกในพระพุทธศาสนา มีตำ นานว่า ว่ เมื่อครั้งพระเวสสันดร และนา งมัทรี จะเดินทางออกจากป่ากลับเข้า สู่เมือง มีผีป่าและสัตว์ต่ ว์ ต่ างๆ ที่รักพระ เวสสันดรและนางมัทรี พากันแฝงตน มากับชาวบ้านเพื่อมาส่งทั้งสองพระ องค์กลับสู่เมืองด่วยความอาลัย นั่น คือที่มาของ “ผีตามคน” หรือ รื “ผีตา ขน” จนกลายมาเป็น “ผีตาโขน” ใน ปัจจุบันนั่นเอง
ปู่เยอ-ย่าเยอ ตำ นาน ต้น กำ เนิดผีตาขน นอกจากนี้ ยังมีตำ นานที่กล่าวถึง บรรพบุรุษต้นกำ เนิดผีตาขน คือ ปู่เยอ-ย่า เยอ ตำ นานเล่าว่า ว่ ณ เมืองแถน มีเครือ รื เขา กาดยักษ์เครือ รื หนึ่ง ขึ้นไปถึงสวรรค์ชั้นฟ้า ปกคลุมลงมาบนพื้นดินทำ ให้บดบังแสงสว่าง จากดวงอาทิตย์ บ้านเมืองมีบรรยากาศสลัว มืดมิดและหนาวเย็น ประชาชนเดือดร้อนทำ มาหากินไม่ได้ วัน วั หนึ่งมีผู้เฒ่าสองผัวเมีย ชื่อ ปู่เยอย่าเยอ มาขออาสาตัดเครือ รื เขากาดยักษ์นั้น พระยาขุนบูลมจึงถามว่า ว่ หากสามารถตัด เครือ รื เขากาดยักษ์ได้ ต้องการอะไรเป็นรางวัล เฒ่าทั้งสองตอบว่า ว่ ไม่ขอรับของรางวัลใดๆ ทั้งสิ้น ขอเพียงหากทั้งสองตายขอให้ทุกคน อย่าลืมชื่อของทั้งสองและขอให้เคารพสักการ บูชาด้วย
กำ หนดการในงานประเพณีบุญ หลวง และงานผีตาโขน จะมีหลักๆ 3 วันด้วยกันคือ วันที่ 1 เป็น เทศกาลผีตาโขน ซึ่งเรีย รี กวันนี้ ว่า วันรวม หรือ รื วันโฮม จะมี พิธีเบิกพระ อุปคุต พิธีการบวชพราหมณ์ เพื่อเชิญพระอุปคุต พิธีแห่จากวัด วั โพนชัย ไปริม ริฝั่งแผ่น้ำ หมันเพื่อเชิญพระอุปคุต พิธีงมพระอุปคุตจากแม่น้ำ หมันอัญเชิญขึ้น ประดิษฐานหออุปคุต วัด วั โพนชัย พิธีเบิกพระอุปคุต พร้อมยิงปืนทั้ง 4 ทิศ พิธีบายศรีสู่ รีสู่ขวัญ วั เจ้าพ่อกวนและเจ้าแม่นาง เทียม
วันที่ 2 เป็น วันแห่พระเวสสันดร เข้าเมือง หรือ รื ขบวนแห่ผีตาโขน พิธีสู่ขวัญพระเวส อัญเชิญพระเวสเข้า เมือง ขบวนแห่พระเวสเข้าเมือง (ขบวนแห่ผีตา โขน) เจ้าพ่อกวนและคณะ นำ ขบวนแห่ไปวัด โพนชัยแห่รอบโบสถ์ 3 รอบ เจ้าพ่อกวนและคณะจุดบั้งไฟขอฝน คณะผู้เล่นบุญนำ หน้ากากผีตาโขนน้อย และผีตาโขนใหญ่ทิ้งลงแม่น้ำ หมัน
วันที่ 3 เป็น วันฟังเทศน์มหาชาติ 13 กัณฑ์ พิธีสวดมาลัยหมื่นมาลัยแสน ในการฟังเทศมหาชาติ พิธีสวดชำ ฮะเพื่อขอขมาลาโทษสะเดาะ เคราะห์รับโชค นำ อาหารหวานใส่กระทง เพื่อให้ทานสะเดาะเคราะห์ และสืบชะตาบ้านเมือง พ่อแสนท้าพิธี “จำ เนื้อจำ คิง" เพื่อการ สะเดาะเคราะห์ นำ เครื่อ รื่ งสะเดาะเคราะห์ทิ้งลงแม่น้ำ หมัน พิธีคารวะองค์องค์พระใหญ่ โดยเจ้าพ่อกวนและคณะ เป็นอันเสร็จพิธี นายชนันนัทธ์ โฉมอุดม เลขที่1 นายอัครพล พึ่งศรน้อย เลขที่ 4