Türk-İslam Medeniyeti
Harezmi kimdir? Harezmi 780 yılında Özbekistan’ın Karizmi kentinde dünyaya gelmiştir. Tam ismi Ebu Abdullah Muhammed bin Musa El-Harezmi’dir. Kendisini matematik tarihinin en büyük bilim adamı olarak tanımlayabiliriz. Çünkü cebirin ve algoritmanın kurucusudur. Kendisi aynı zamanda astronomi ve coğrafyayla da ilgilenmiştir
Eserleri
- Doğrusal ve ikinci dereceden denklemleri çözmeye yönelik sistematik yaklaşımıyla cebrin ortaya çıkmasını sağlayan kitabının başlığı şöyledir: ‘’ Tamlama ve Dengeleme ile Hesaplama Üzerine Özlü Kitap ‘’ - 820 yılında Harezmi tarafından yazılmış olan ‘’ Hint Rakamlarıyla Hesaplama Üzerine ‘’ isimli kitap Hint-Arap rakam sisteminin Orta Doğu ve Avrupa’ya yayılmasının ana sebebidir. - Bir diğer kitabının ismi de ‘’ Kitab surat al-ard ( Dünya’nın görünüşü; Coğrafya olarak tercüme edildi), Batlamyus’un Coğrafyası’ndaki yerlerin koordinatlarını temel almakla birlikte, Akdeniz, Asya ve Afrika için var olan değerleri geliştirerek sunmuştur. - 12. yy’da eserlerinin Latince çevirileri vasıtasıyla Avrupa’ya yayılmasıyla birlikte Avrupa’da matematiğin gelişmesinde büyük etki bir etkisi olmuştur.
Hesab-ül Cebir vel-Mukabele adlı kitabı, matematik tarihinde, birinci ve ikinci denklemlerin sistematik çözümlerinin yer aldığı ilk eserdir. Bu nedenle Harezmi ‘’ Cebirin babası’’ olarak bilinir. Cebir sözcüğü Harezmi’nin kitabındaki ikinci dereceden denklemleri çözme yöntemlerinden biri olan ‘’el-cebr’’den gelmektedir. -Harezmi 0’ı ve x bilinmeyenini kullanan ilk kişidir. -İkinci dereceye kadar polinom denklemlerinin çözülmesinin kapsamlı bir hesabını yapmıştır ve ‘’indirgeme’’ ve ‘’dengeleme’’ temel metotlarını ele almıştır.
Aritmetik Hakkındaki Çalışmaları Harezmi’nin ikinci temel çalışması orijinal Arapçası kaybolmuş fakat Latince tercümesi günümüze ulaşmış olan aritmetik konusu üzerineydi. Bu tercüme büyük olasılıkla 12.yy’da, aynı zamanda 1126 yılında astronomik tabloların da çevirisini yapmış olan Adelard of Bath tarafından yapıldı. Orijinal başlığı büyük ihtimalle ‘’Kitab al-Jam’ wat-Tafriq bi-Hisab al-Hind’’ (Hint Hesaplamasına göre Ekleme ve Çıkarma Kitabı). Aritmetik çalışmaları, Hint matematiği ile geliştirilen Hint-Arap rakamlarını Batı dünyasına tanıtmakla sorumludur. ‘’Algoritma’’ terimi, kendisi tarafından geliştirilen Hint-Arap rakamlarıyla aritmetik gerçekleştirme tekniğinden üretilmiştir.
Astronomi Zij el-Sindhind (Siddahanta’nın astronomik tabloları) adlı eseri, takvimsel ve astronomik hesaplamalara dayanan, içerisinde bir sinus değeri tablosu ile birlikte 116 adet takvimsel, astronomik ve astrolojik veriyi barındıran, yaklaşık 37 bölümden oluşan bir çalışmadır. Çalışmada Güneş’in, Ay’ın ve o dönemde bilinen beş gezegenin hareketlerini gösteren tablolar içerir.
Coğrafya 833 yılında bitirdiği Kitab uurat el-Ard (Dünya’nın Tanımının Kitabı). Bu çalışma Batlamyus’un 2. yy’da yazdığı Coğrafya’sının yeniden düzenlenmesi olup genel bir bilgilendirme ile birlikte şehirlere ait 2402 adet koordinat listesini ve coğrafi özellikleri içermektedir.
İbn-i Sina Diğer ismiyle ‘’Avicenna’’ Buhara/Özbekistan’da doğup, 980-1037 yıllarında arasında yaşamıştır. İslam’ın Altın Çağı döneminin en önemli doktorlarından, astronomlarından, düşünürlerinden, yazarlarından ve bilginlerinden biri olarak kabul edilen polimat ve ‘’polimerik erken tıbbın babası’’ olarak bilinen hekimdir.
Yaklaşık 200 kadar kitap yazmıştır. Tıp alanında 7 yüzyıl boyunca temel kaynak eser olarak süregelen El Kanun fi’t Tıb (Tıbbın Kanunu) adlı kitabı ile ünlenmiştir.
Eserleri
Kitabü’ş-Şifa İyileştirme anlamına gelen eseridir. Başta mantık, matematik, fizik ve metafizik olmak üzere tüm bilim dalları hakkında yazmıştır ve 11 cilttir. Eser mantıkla temellenen felsefi araştırma tabiat felsefesi ve matematik ilimleriyle bilimsel boyutlar kazanır, metafizikle taçlanır, peygamberliğin ispatı meselesiyle son bulur.
el-İşarat ve'l-Tembihat Fizik, metafizik ve ahlak şeklinde 3 bölümden, her biri 10 bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde mantığın tanımı, amacı, kavram ve önermelerin çeşitleri, kıyas ve kıyas türleri gibi konular incelenmektedir. İkinci bölümde cisim ve cisimlerle ilgili hususlar, insani nefsin varlığı, nefsin güçleri, bilgi, irade ve eylem arasındaki ilişkiler gibi konular ele alınmaktadır. Üçüncü bölümde metafizik bilginin imkanı, varlık, Tanrı, Tanrı-alem ilişkisi, varlıkların Tanrı’dan suduru … gibi konular ele alınmıştır.
Biruni Orta Asya’da Harezm’de dünyaya geldi. 973-1048 yılları arasında yaşadı. 180’e yakın eseri vardır. Astronomi ve matematik yoğunluklu yazmıştır.
Matematik Trigonometrik fonksiyonlarda yarıçapın bir birim olarak kabul edilmesini öneren ilk kişi olup sinüs ve kosinüs gibi fonksiyonlara sekant, kosekant ve kotanjant fonksiyonlarını ilave etmiştir.
El-Asarü’l-Bakıye 1000 yılında tamamladığı ilk büyük eseridir. Kitap Asyalı milletler hakkında bilgi verip, onların takvimlerini, hukuk ve dinlerini, matematiksel, astronomik ve tarihsel bilgilerini kronolojik anlatırken farklı kültürel ve medeniyetler arasında karşılaştırmalar da yapmaktadır. https://tr.wikipedia.org/wiki/El-Âsârü%27l-Bâkıye
el-Kanunü’l Mes’üdi Gazneli Sultan Mesud’a sunulan kitap astronomi, trigonometri, astroloji, jeodezi, meteoroloji, coğrafya, peygamberler tarihi ve bir ölçüde hükümdarlar tarihi muhtevalı bir ansiklopedi niteliğindedir ve 11 ana bölüm içerisinde yer alan 142 alt bölümden oluşmuştur.
Uluğ Bey 1394-1449 yıllarında yaşamıştır. Timur İmparatorluğunun 4. sultanı Türk matematikçi ve astronomi bilginidir. Azerbaycan’da dünyaya gelmiştir. Semerkant’ta bir medrese ve bir rasathane yaptırmıştır. Rasathanede bir oda yaptırarak içerisine gök cisimlerinin resimleriyle süsletmiştir. Rasathanenin yapımında hiçbir harcamadan kaçınmamıştır. 12 yılda bitirilmiştir.
https://tr.wikipedia.org/wiki/Hârizmî https://islamansiklopedisi.org.tr/el-isarat-vet-tenbihat https://tr.wikipedia.org/wiki/İbn-i_Sina https://tr.wikipedia.org/wiki/Bîrûnî https://islamansiklopedisi.org.tr/el-kanunul-mesudi