งานวิจัย

๒.สรุปความเป็นมาและและความสำคัญของรูปฏิมากรรมเกี่ยวกับนิทานชาดกได้ ๓.มีความคิดอย่างเป็นขั้นตอน ๔.แก้ปัญหาเฉพาะหน้าได้อย่างเป็นระบบ ด้านทักษะความสัมพันธ์ระหว่างบุคคลและความรับผิดชอบ ๑.มีความเชื่อมั่นและกล้าที่จะตั้งคำถาม ๒.มีความร่วมมือและรับผิดชอบงานร่วมกันเป็นกลุ่ม ๓.มีส่วนร่วมในการวางแผนการทำงานอย่างเป็นระบบ ๔.รู้จักหน้าที่และตระหนักในหน้าที่ตนได้รับมอบหมาย ด้านทักษะในการวิเคราะห์เชิงตัวเลข การสื่อสารและการใช้เทคโนโลยีสารสนเทศ ๑.วางแผนการปฏิบัติงานกลุ่มและปฏิบัติงานที่ได้รับมอบหมายจนสำเร็จและครบถ้วน ๒.สื่อสารถ่ายทอดความรู้ที่ได้รับอย่างเข้าใจง่ายและเป็นระบบ ๒. สถานที่ ห้องแสดงรูประติมากรรมเกี่ยวกับชาดก ๓. วิธีดำเนินกิจกรรม ประกอบด้วยขั้นตอนต่างๆ ดังนี้ แนวคิดในการแสวงหาความรู้ให้นักศึกษาได้ฝึกกระบวนการพหูสูต คือ ฟัง คิด ถาม จด ขั้นนำเสนอความรู้ (ฟังและคิด)(๒๐ นาที) ๓. ๑. วิทยากรบรรยายประวัติความเป็นมา จุดมุ่งหมาย ความสำคัญของนิทานชาดก ขั้นตั้งคำถามซักถามข้อสงสัย(๑๐นาที) ๓.๒.นักศึกษาตั้งคำถามซักถามข้อสงสัยเกี่ยวกับรูปประติมากรรมเกี่ยวกับชาดกจากวิทยากร ขั้นสรุปจดบันทึกความรู้(๑๐นาที) ๓.๓. นักศึกษาค้นหาข้อมูลจากนิทรรศการและสรุปความรู้ที่ได้รับจดบันทึกลงใบกิจกรรมเป็น รายบุคคล ๔. การวัดผลประเมินผล การวัดผล การประเมินผล เครื่องมือที่ใช้วัด ๑. สังเกตจากการทำกิจกรรมก ๑.นักศึกษาแต่ละกลุ่มได้รับคะแนนจากการประเมินไม่ต่ำกว่า ระดับ ๓๑. แบบประเมินการปฏิบัติกิจกรรมแต่ละฐาน ๒. ตรวจใบงาน ๒.นักศึกษาทำบงานได้ถูกต้องไม่ต่ำกว่า ๗๐ % ๒. ใบงาน ๓. ตรวจแบบทดสอบรายบุคคล ๓. นักศึกษาทำแบบทดสอบได้ถูกต้องไม่ต่ำกว่า ๘๐ % ๓. แบบทดสอบ ใบงาน ฐานการเรียนรู้ที่๔ ชาดกที่ปรากฎในประติมากรรมสมัยทวารวดี(๔๐ นาที) กลุ่มที่............................ชื่อ..............................สกุล.........................หมู่เรียน..............

คำชี้แจง ๑.ให้นักศึกษาฟังคำบรรยายของวิทยากรอย่างตั้งใจและคิดตามคำบรรยาย(๑๕นาที) ๒.เมื่อฟังบรรยายจบแล้วให้นักศึกษาตั้งคำถามซักถามข้อมูลเกี่ยวกับชาดกและรูปประติมากรรมเกี่ยวกับ ชาดก(๑๐นาที) ๓.ให้นักศึกษาสรุปข้อมูลที่ได้รับจาการฟังและการซักถาม การค้นหาข้อมูลจากนิทรรศการโดยบันทึก ข้อมูลลงในใบงาน(๑๕นาที) 1.สรุปความหมาย ความเป็นมาและความสำคัญของนิทานชาดก ............................................................................................................................. ...................................... ................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................. ...................................... ............................................................................................................................. ...................................... ................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................. ...................................... ............................................................................................................................. ...................................... ................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................. ...................................... ................................................................................................................................................. .................. ................................................................................................................. .................................................. 2. สรุปจุดมุ่งหมายในการสร้างรูปประติมากรรมเกี่ยวกับชาดก ............................................................................................................................. ...................................... ................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................. ...................................... ............................................................................................................................. ...................................... ................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................. ...................................... ............................................................................................................................. ...................................... ................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................. ...................................... 3.. สรุปอธิบายชาดกเรื่องสำคัญที่พบในรูปประมากรรมในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติพระปฐมเจดีย์ ............................................................................................................................. ...................................... ...................................................................................................................................................................

............................................................................................................................. ...................................... ................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................. ...................................... .................................................................................................................................................... ............... .................................................................................................................... ............................................... ............................................................................................................................. ...................................... 4.สรุปแนวคิดในการสร้างรูปประติมากรรมเกี่ยวกับชาดก ............................................................................................................................. ...................................... ................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................. ...................................... ................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................. ...................................... .................................................................................................................................................... ............... .................................................................................................................... ............................................... ............................................................................................................................. ...................................... กิจกรรมที่ ๒ วิเคราะห์และสังเคราะห์องค์ความรู้ที่ได้จากการเรียนรู้ทั้ง๔ ฐาน แยกกลุ่มวิเคราะห์และสังเคราะห์องค์ความรู้ที่ได้จากการเรียนรู้ทั้ง ๔ ฐาน(๖๐นาที) ๑. เนื้อหา - วิเคราะห์ความสำคัญของพิพิธภัณฑ์สถานแห่งชาติพระปฐมเจดีย์ - วิเคราะห์ลักษณะของพุทธศาสนาสมัยทวารวดี - วิเคราะห์หลักธรรมและชาดกที่สะท้อนโดยโบราณวัตถุชิ้นสำคัญ ๒. จุดประสงค์การเรียนรู้ ด้านคุณธรรม นักศึกษาสามารถ ๑. มีความตรงต่อเวลา ๒.รู้จักระเบียบวินัยในการทำงานร่วมกับผู้อื่น ๓. รับฟังความคิดเห็นของผู้อื่น ๔. มีความสนใจใฝ่รู้ มีแรงจูงใจใฝ่สัมฤทธิ์ ๕. เกิดความภาคภูมิใจในประวัติศาสตร์นครปฐม ด้านความรู้

๑. ประมวลองค์ความรู้เกี่ยวกับพุทธศาสนาสมัยทวารวดี ด้านทักษะทางปัญญา ๑.วิเคราะห์ความสำคัญของพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระปฐมเจดีย์ต่อการเป็นแหล่งเรียนรู้ ๒.วิเคราะห์ความสำคัญของพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระปฐมเจดีย์ต่อการศึกษาและสืบทอด พุทธศาสนาสมัยทวารวดี ๓.วิเคราะห์วิถีชีวิตของชาวพุทธสมัยทวารวดีที่ปรากฏในโบราณวัตถุในพิพิธภัณฑสถาน แห่งชาติ พระปฐมเจดีย์ ๔.วิเคราะห์ความเชื่อมโยงสัมพันธ์ขององค์ความรู้ทางพุทธศาสนาที่ปรากฎในฐานศิลาจำหลัก ภาพพุทธประวัติตอนแสดงธรรมธรรมจักร จารึกคาถาเยธัมมาฯและ ภาพปูปั้นเล่าเรื่องชาดก พร้อมทั้ง วิเคราะห์มูลเหตุในการสร้าง ด้านทักษะความสัมพันธ์ระหว่างบุคคลและความรับผิดชอบ ๑. มีความเชื่อมั่นและกล้าแสดงความคิดเห็น ๒. มีความร่วมมือและรับผิดชอบงานร่วมกันเป็นกลุ่ม ๓. มีส่วนร่วมในการวางแผนการทำงานอย่างเป็นระบบ ๔. รู้จักหน้าที่และตระหนักในหน้าที่ตนได้รับมอบหมาย ด้านทักษะในการวิเคราะห์เชิงตัวเลข การสื่อสารและการใช้เทคโนโลยีสารสนเทศ ๑. วางแผนการปฏิบัติงานกลุ่มและปฏิบัติงานที่ได้รับมอบหมายจนสำเร็จและครบถ้วน ๒. สื่อสารถ่ายทอดความรู้ที่ได้รับอย่างเข้าใจง่ายและเป็นระบบ ๓. สถานที่ บริเวณสนามรอบพิพิธภัณฑ์ ๔. วิธีดำเนินกิจกรรม ประกอบด้วยขั้นตอนต่างๆ ดังนี้ แนวคิดในการสังเคราะห์และวิเคราะห์องค์ความรู้ใช้หลักกระบวนการคิดแนวพุทธที่เรียกว่าโยนิโส มนสิการใช้เวลา ๖๐ นาที ๑. ให้นักศึกษาเข้ากลุ่มร่วมกันวิเคราะห์และสังเคราะห์องค์ความรู้ที่ได้รับจากฐานการเรียนรู้ทั้ง ๒. โดยการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ (๓๐นาที) ๓. ร่วมอภิปรายและตอบคำถามตามใบงาน(๓๐ นาที) ๔. การวัดผลประเมินผล การวัดผล การประเมินผล เครื่องมือที่ใช้วัด ๑. สังเกตจากการทำกิจกรรมกลุ่ม ๑.นักศึกษาแต่ละกลุ่มได้รับคะแนนจากการประเมินไม่ต่ำ กว่า ระดับ ๓ ๑. แบบประเมินการปฏิบัติกิจกรรมแต่ละฐาน ๒. ตรวจใบงาน ๒.นักศึกษาทำใบงานได้ถูกต้องไม่ต่ำกว่า ๗๐ % ๒. ใบงาน

๓. ตรวจแบบทดสอบรายบุคคล ๓. นักศึกษาทำแบบทดสอบได้ถูกต้องไม่ต่ำกว่า ๘๐ % ๓. แบบทดสอบ ใบงาน การคิดวิเคราะห์และสังเคราะห์องค์ความรู้(โยนิโสมนสิการ)(๖๐นาที) กลุ่มที่......................ชื่อ..............................สกุล.........................หมู่เรียน....................... .. คำชี้แจง ๑. ให้นักศึกษาเข้ากลุ่มร่วมกันวิเคราะห์และสังเคราะห์องค์ความรู้ที่ได้รับจากฐานการเรียนรู้ทั้ง ๔โดย การแลกเปลี่ยนเรียนรู้ร่วมกัน(๓๐นาที) ๒. ร่วมอภิปรายและตอบคำถามตามใบงาน(๓๐ นาที) 1. พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระปฐมเจดีย์ มีความสำคัญต่อการเป็นแหล่งเรียนรู้อย่างไรบ้าง ............................................................................................................................. ...................................... .......................................................................................................................................... ......................... ....................................................................................................... ............................................................ ............................................................................................................................. ...................................... .............................................................................................................................................................. ..... ............................................................................................................................. ...................................... ............................................................................................................................. ...................................... ................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................. ...................................... ............................................................................................................................. ...................................... ................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................. ...................................... 2. พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระปฐมเจดีย์ มีความสำคัญต่อการศึกษาและสืบทอดพุทธศาสนาอย่างไร บ้าง ............................................................................................................................. ...................................... .................................................................................................................................... ............................... ................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................. ...................................... ........................................................................................................................................................ ........... ........................................................................................................................ ........................................... ............................................................................................................................. ...................................... ...................................................................................................................................................................

............................................................................................................................. ...................................... ................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................. ...................................... .................................................................................................................................................... ............... .................................................................................................................... ............................................... ............................................................................................................................. ...................................... ................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................. ...................................... ............................................................................................................................. ...................................... ................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................. ...................................... ............................................................................................................................. ...................................... ................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................. ...................................... 3. โบราณวัตถุที่ปรากฏในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระปฐมเจดีย์อธิบายวิถีชีวิตของชาวพุทธในสมัย ทวารวดีได้อย่างไรบ้าง ............................................................................................................................. ...................................... ................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................. ...................................... .................................................................................................................................................... ............... .................................................................................................................... ............................................... ............................................................................................................................. ...................................... ................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................. ...................................... ............................................................................................................................. ...................................... ................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................. ...................................... ............................................................................................................................. ...................................... ................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................. ...................................... ................................................................................................................................................... ................

............................................................................................................................. ...................................... ................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................. ...................................... .................................................................................................................................................... ............... .................................................................................................................... ............................................... ............................................................................................................................. ...................................... ................................................................................................................................................................... 4. ให้นักศึกษาวิเคราะห์ความเชื่อมโยงสัมพันธ์ขององค์ความรู้ทางพุทธศาสนาที่ปรากฎในฐานศิลา จำหลักภาพพุทธประวัติตอนแสดงธรรมธรรมจักร จารึกคาถาเยธัมมาฯและ ภาพปูปั้นเล่าเรื่องชาดก พร้อมทั้งวิเคราะห์มูลเหตุในการสร้าง ................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................. ...................................... ............................................................................................................................. ...................................... ................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................. ...................................... ............................................................................................................................... .................................... ............................................................................................... .................................................................... ............................................................................................................................. ...................................... ...................................................................................................................................................... ............. ...................................................................................................................... ............................................. ............................................................................................................................. ...................................... ................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................. ...................................... ............................................................................................................................. ...................................... ................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................. ...................................... .............................................................................................................................. ..................................... ................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................. ...................................... ..................................................................................................................................................... .............. ..................................................................................................................... ..............................................

............................................................................................................................. ...................................... ................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................. ...................................... กิจกรรมที่ ๓ วางแผนการจัดทำชิ้นงานและนำเสนอแนวทางการอนุรักษ์พิพิธภัณฑ์และสืบทอดพระพุทธศาสนาสมัย ทวารวดีแยกกลุ่มวางแผนการจัดทำชิ้นงานและนำเสนอแนวทางการอนุรักษ์โบราณวัตถุใน พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระปฐมเจดีย์และสืบทอดพระพุทธศาสนา สมัยทวารวดี(๖๐นาที) ๑. เนื้อหา - วางแผนการจัดทำชิ้นงาน - นำเสนอแนวทางการอนุรักษ์โบราณวัตถุในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระปฐมเจดีย์และสืบ ทอดพระพุทธศาสนาสมัยทวารวดี ๒. จุดประสงค์การเรียนรู้ ด้านคุณธรรม นักศึกษาสามารถ ๑. มีความตรงต่อเวลา ๒.รู้จักระเบียบวินัยในการทำงานร่วมกับผู้อื่น ๓. รับฟังความคิดเห็นของผู้อื่น ๔. มีความสนใจใฝ่รู้ มีแรงจูงใจใฝ่สัมฤทธิ์ ๕. เกิดความภาคภูมิใจในประวัติศาสตร์นครปฐม ด้านความรู้ ๑. แนวทางการอนุรักษ์และสืบทอด ด้านทักษะทางปัญญา ๑.ความคิดเชิงปัญญาปฏิบัติ ๒. ความคิดสร้างสรรค์ ด้านทักษะความสัมพันธ์ระหว่างบุคคลและความรับผิดชอบ ๑. มีความเชื่อมั่นและกล้าแสดงความคิดเห็น ๒. มีความร่วมมือและรับผิดชอบงานร่วมกันเป็นกลุ่ม ๓. มีส่วนร่วมในการวางแผนการทำงานอย่างเป็นระบบ ๔. รู้จักหน้าที่และตระหนักในหน้าที่ตนได้รับมอบหมาย ด้านทักษะในการวิเคราะห์เชิงตัวเลข การสื่อสารและการใช้เทคโนโลยีสารสนเทศ ๑. วางแผนการปฏิบัติงานกลุ่มและปฏิบัติงานที่ได้รับมอบหมายจนสำเร็จและครบถ้วน ๒. สื่อสารถ่ายทอดความรู้ที่ได้รับอย่างเข้าใจง่ายและเป็นระบบ

๓. สถานที่ บริเวณสนามรอบพิพิธภัณฑ์ ๔. วิธีดำเนินกิจกรรม ประกอบด้วยขั้นตอนต่างๆ ดังนี้ วางแผนการจัดทำชิ้นงานและนำเสนอแนวทางการอนุรักษ์โบราณวัตถุในพิพิธภัณฑสถาน แห่งชาติ พระปฐมเจดีย์และสืบทอดพระพุทธศาสนาสมัยทวารวดี ๔.๑. ให้นักศึกษาเข้ากลุ่มร่วมกันวางแผนการจัดทำชิ้นงาน (๓๐นาที) ๔.๒. ร่วมอภิปรายและหาแนวทางสืบทอดพระพุทธศาสนาสมัยทวารวดีบันทึกลงใบงาน(๓๐ นาที) ๕. การวัดผลประเมินผล การวัดผล การประเมินผล เครื่องมือที่ใช้วัด ๑. สังเกตจากการทำกิจกรรมกลุ่ม ๑.นักศึกษาแต่ละกลุ่มได้รับคะแนนจากการประเมินไม่ต่ำ กว่า ระดับ ๓ ๑. แบบประเมินการปฏิบัติกิจกรรมแต่ละฐาน ๒. ตรวจใบงาน ๒.นักศึกษาทำใบงานได้ถูกต้องไม่ต่ำกว่า ๗๐ % ๒. ใบงาน ๓. ตรวจแบบทดสอบรายบุคคล ๓. นักศึกษาทำแบบทดสอบได้ถูกต้องไม่ต่ำกว่า ๘๐ % ๓. แบบทดสอบ ใบงานวางแผนการจัดทำชิ้นงานและนำเสนอแนวทางการอนุรักษ์พิพิธภัณฑ์และสืบทอด พระพุทธศาสนาสมัยทวารวดี (๖๐นาที) กลุ่มที่................................ชื่อ..............................สกุล.........................หมู่เรียน............. . คำชี้แจง ๑. ให้นักศึกษาเข้ากลุ่มร่วมกันวางแผนการจัดทำชิ้นงาน (๓๐นาที) ๒. ร่วมอภิปรายและหาแนวทางสืบทอดพระพุทธศาสนาสมัยทวารวดีบันทึกลงใบงาน(๓๐ นาที) 1. สรุปผลการประชุมกลุ่มวางแผนการจัดทำชิ้นงานเพื่ออนุรักษ์โบราณวัตถุในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระปฐมเจดีย์ ............................................................................................................................. ...................................... ............................................................................................................................. ...................................... ................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................. ...................................... .......................................................................................................................................... ......................... .......................................................................................................... ......................................................... ............................................................................................................................. ...................................... ................................................................................................................................................................. .. ............................................................................................................................. ......................................

............................................................................................................................. ...................................... ................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................. ...................................... .................................................................................................................................................... ............... .................................................................................................................... ............................................... ............................................................................................................................. ...................................... ................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................. ...................................... 2. สรุปผลการประชุมกลุ่มเพื่อหาแนวทางสืบทอดพุทธศาสนาสมัยทวารวดี ………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………………………………………………………………

ประวัติศาสตร์ เจาะที่มาชื่อ “ทวารวดี” ผ่านข้อสังเกตและโบราณวัตถุสมัยพุทธศตวรรษที่ 12 “ทวารวดี” เป็นชื่อเมืองที่ปรากฏอยู่ในพระไตรปิฎกส่วนที่เป็นพระสูตร แปลว่าเมืองที่ประกอบไปด้วย ประตูและรั้ว ทั้งยังถือเป็น “นามมงคล” เพราะเป็นชื่อเมืองของพระกฤษณะ พื้นที่ดังกล่าวเรียกได้ว่า เป็นที่สนใจของนักวิชาการมากหน้าหลายตา แม้ว่าหลายเรื่องจะได้ข้อสรุปไปแล้วบ้าง เช่น ช่วงเวลาการ เกิดและล่มสลาย แต่ก็ยังมีรายละเอียดเล็กน้อยหลายอย่างที่ไม่สามารถสรุปได้ ด้วยความพิเศษดังกล่าว จึงทำให้มีการสืบเสาะหาเกี่ยวกับที่มาและเรื่องราวของทวารดีมาโดยตลอด หนึ่งในนั้นคือชื่อทวารวดี คาดกันว่าชื่อทวารวดีมาจากการเทียบเสียงในเอกสารจีน โดยนักวิชาการ ตะวันตกอย่าง “แซมมวล บีล” ได้วิเคราะห์และเสนอความคิดของตนเองจากการอ้างอิงบัน ทึกของ พระภิกษุชาวจีนนาม “เสวียนจั้ง” (เหี้ยนจั้ง) ที่ปรากฏชื่อ “แคว้นโตโลโปตี” (Tolopoti) และบันทึก ของหลวงจีนอี้จิงที่บันทึกถึง “แคว้นตุยโหโปตี้” บีลได้นำหลักฐานสองชิ้นนี้มาวิเคราะห์ และมีความเห็นว่าคำดังกล่าวมื่อถอดเสียงเป็นภาษาสันสกฤตจะ ได้เป็นทวารวดี เมื่อมีการคาดการณ์เช่นนี้ นักวิชาการชาวฝรั่งเศสอย่าง “ปอล โปลิโยต์” ก็ได้วิเคราะห์ ผ่านจดหมายเหตุจีนสมัยราชวงศ์ถังที่มีการพูดถึงคำว่า “โถ-โล-โป-ตี” และหนังสือประวัติศาสตร์ใหม่ สมัยราชวงศ์ถังที่ปรากฏคำว่า “ฉวนโลโปตี” เห็นพ้องว่า 2 คำนี้ตรงกับภาษาสันสกฤตว่าทวารวดีเช่นกัน อย่างไรก็ตามชื่อทวารวดียังเป็นข้อสันนิษฐานของนักวิชาการชาวตะวันตกที่ทำได้เพียงเทียบคำจาก เอกสารจีนกับคำในภาษาสันสกฤตเท่านั้น กระทั่งมีการค้นพบหลักฐานใหม่เกี่ยวกับชื่อเมืองทวารวดีในเหรียญเงินที่โบราณสถานเนินหิน จังหวัด นครปฐม เมื่อ พ.ศ. 2486 ปรากฏข้อความอักษรปัลลวะ ภาษาสันสฤต ที่อยู่ในช่วงพุทธศตวรรษที่ 12 ว่า ศฺรีทฺวารวตีศฺวรปุณฺยะ ซึ่ง ศาสตราจารย์ยอร์ช เซเดส์ นักประวัติศาสตร์ชาวฝรั่งเศสที่เชี่ยวชาญด้าน ประวัติศาสตร์และโบราณคดีเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ได้แปลความหมายว่า บุญกุศลของพระราชาแห่ง ทวารวดี ก่อนที่ต่อมา ชะเอม แก้วคล้าย นักอ่านจารึกประจำกองหอสมุดแห่งชาติ จะแยกศัพท์ออกเป็น ศรี+ทวารวดี+อิศวร+ปุณยะ มีความหมายว่า พระเจ้าทวารวดีผู้ยิ่งใหญ่ หรือ พระเจ้าทวารวดีผู้มีบุญอัน ประเสริฐ ขณะเดียวกันก็มีการค้นพบหลักฐานแบบเดียวกันที่โบราณสถานคอกช้างดิน จังหวัด สุพรรณบุรี ที่ช่วยชี้ถึงทวารวดี เพราะหลังจากวิเคราะห์และตีความก็ได้ความหมายว่า การบูณย์ของพระ เจ้าศรีทวารวดี นี่จึงเป็นเครื่องยืนยันได้ว่าการเทียบเคียงก่อนหน้าตรงกับหลักฐานที่พบ และสมัยนั้นก็ เรียกเมืองดังกล่าวว่าทวารวดี การสํารวจทางโบราณคดีที่ผ่านมาได้พบหลักฐานแหล่งโบราณคดี สมัยทวารวดีประมาณ ๑๐๖ แหล่ง ราว ๗๐ แหล่ง อยู่ในเขตที่ราบลุ่ม ภาคกลางตามน้ำเจ้าพระยา และภาคตะวันออก ส่วนที่เหลือ อยู่ใน ภาค อีสานประมาณ ๓๐ แหล่ง นอกเหนือจากนั้นอยู่ในเขตภาคเหนือ ๒ - ๓ แหล่ง ส่วนใหญ่ตั้งอยู่ บริเวณที่ราบลุ่มใกล้ความสามัญ สามารถติดต่อกับ ชุมชนอื่นได้สะดวก โดยเริ่มจากบริเวณเมืองท่าใกล้

ชายฝั่งทะเล หรือตาม เส้นทางการค้าในสมัยโบราณ การสํารวจทางโบราณคดีที่ผ่านมาได้พบหลักฐาน แหล่งโบราณคดี สมัยทวารวดีประมาณ ๑๐๖ แหล่ง ราว ๗๐ แหล่ง อยู่ในเขตที่ราบลุ่ม ภาคกลางตาม น้ำเจ้าพระยา และภาคตะวันออก ส่วนที่เหลือ อยู่ในภาค อีสานประมาณ ๓๐ แหล่ง นอกเหนือจากนั้น อยู่ในเขตภาคเหนือ ๒ - ๓ แหล่ง ส่วนใหญ่ตั้งอยู่บริเวณที่ราบลุ่มใกล้ความสามัญ สามารถติดต่อกับ ชุมชนอื่นได้สะดวก โดยเริ่มจากบริเวณเมืองท่าใกล้ชายฝั่งทะเล หรือตาม เส้นทางการค้าในสมัยโบราณ ผังของเมืองโบราณ เมืองโบราณในสมัยทวารวดีมีแผนผังไม่เป็นรูปทรงเรขาคณิต มีทั้งที่ เป็นรูปวงกลม วงรี และ เกือบเป็นสี่เหลี่ยมผืนผ้า ขึ้นอยู่กับภูมิประเทศ ตัว เมืองด้านหนึ่งมักตั้งอยู่ติดกับลําน้ํา มีคูน้ําและคันดิน ล้อมรอบ โดยทั่วไป มีเพียงชั้นเดียว อาจใช้ประโยชน์เพื่อการป้องกันอุทกภัย การสาธารณูปโภค หรือ การป้องกันศัตรู ไม่พบหลักฐานสิ่งก่อสร้างที่เป็นที่อยู่อาศัย ส่วนใหญ่ เป็นฐานเจดีย์ หรืออาคารขนาด เล็กก่อด้วยอิฐ ทั้งภายในและนอกเขตกําแพง เมือง แสดงให้เห็นว่าชุมชนโบราณนั้นอยู่กระจายกัน ออกไปมิได้อยู่อาศัย เฉพาะภายในเขตกําแพงเมือง

สถาปัตยกรรมสมัยทวารวดี สถาปัตยกรรมในสมัยทวารวดี ล้วนแล้วแต่เป็นศาสนาสถานทั้งสิ้น อาจ จําแนกได้ ออกเป็น ๒ ประเภท คือ ศาสนาสถานที่อยู่ในถ้า และศาสนาสถาน กลางแจ้ง ศาสนาสถานที่อยู่ในถ้า การใช้ถ้าเป็น ศาสนาสถานน่าจะเกิดจากความ ต้องการใช้พื้นที่ธรรมชาติประกอบพิธีกรรมทางศาสนา ด้วยการสร้าง ประติมากรรมรูปเคารพไว้ภายใน หรือสลักเป็นภาพนูนตํ่าไว้บนผนังถ้า ก็ ถือว่าเป็นศาสนาสถานได้ หรือ อาจได้รับคติสืบทอดมาจากกลุ่มชนสมัยก่อน ประวัติศาสตร์ตอนปลายที่ใช้ถ้าประกอบพิธีกรรม หรือ ได้รับอิทธิพล มาจากการใช้ถ้าเป็นศาสนาสถานของอินเดียที่เรียกว่า “เจติยสถาน” เป็น ถ้าที่เจาะเข้าไป โดยฝีมือมนุษย์ ตั้งแต่สมัยอินเดียโบราณ ราวพุทธศตวรรษ ที่ ๓ - ๖ และเป็นที่รู้จักกันโดยทั่วไปในสมัย คุปตะ เช่น ถ้าตา ถ้า เอลโลรา เป็นต้น ศาสนาสถานที่อยู่ในถ้าสมัยทวารวดีในภาคกลางมีอยู่หลาย แห่ง ด้วยกัน อาทิ ถ้า เขางู จังหวัดราชบุรี ถ้าพระโพธิสัตว์ จังหวัดสระบุรี ถ้าเขาถมอรัตน์ จังหวัดเพชรบูรณ์ และถ้าคูหาสวรรค์ จังหวัดสุราษฎร์ธานี ในภาคใต้ เป็นต้น

ศาสนาสถานกลางแจ้ง คือสถาปัตยกรรมที่พบอยู่โดยทั่วไป ทุกเมือง โบราณในสมัยทวารวดี ส่วนใหญ่ สร้างขึ้นเนื่องในศาสนาพุทธ เหลือเพียง ส่วนฐานเท่านั้น อาจเป็นส่วนฐานของสถูปหรือเจดีย์ ส่วนใหญ่มี แผนผังรูป สี่เหลี่ยมจัตุรัส และสี่เหลี่ยมผืนผ้า ที่มีรูปแบบพิเศษแตกต่างออกไปพบ บ้างเป็นจํานวนน้อย ได้แก่ ผังแปดเหลี่ยม และผังกลม อาณาเขตและที่ตั้งศูนย์กลาง อาณาเขตและที่ตั้งศูนย์กลางอาณาจักรทวารวดี สันนิษฐานว่า ศูนย์กลางของมอญคือเมืองสะเทิมหรือสุธรรมวดี ตำนานของเผ่าต้องซู่ ซึ่งเป็นกะเหรี่ยง พวกหนึ่งเขียนไว้ว่า “สะเทิมเป็นเมืองโบราณของต้องซู่ คำว่า สะเทิม มาจากคำว่า สะทูในภาษาต้องซู่

แปลว่า ศิลาแลงเพราะมีศิลาชนิดนี้มากที่ภูเขาใกล้เมืองสะทู แต่ตำนานเขียนเพี้ยนเป็นสะเทิมอาณาจักร ทวารวดีมีอาณาเขตและที่ตั้ง ตั้งแต่บริเวณเมืองสะเทิมในพม่า มาถึงประเทศไทยปัจจุบันคือ ภาคกลาง ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ และภาคเหนือที่ลำพูนในปัจจุบันศูนย์กลางของอาณาจักร ในระยะแรก สันนิษฐานว่าตั้งอยู่ที่เมืองอู่ทองจังหวัดสุพรรณบุรี ต่อมาอาจย้ายไปอยู่ที่เมืองนครปฐม หรือไม่ก็อยู่ที่ เมืองคูบัว ในเขตจังหวัดราชบุรีในปัจจุบัน เนื่องจากบริเวณทั้ง 3 แห่ง ดังกล่าว มีร่องรอยเมืองโบราณ ศิลปวัตถุ และโบราณสถานแบบทวารวดีเป็นจำนวนมากเหมือนๆกัน แต่ก็ยังสรุปไม่ได้แน่นอนโดย พิจารณาดังนี้ 1.เมืองนครปฐมโบราณ (เมืองพระประโทน หรือเมืองนครชัยศรี ได้รับการสันนิษฐานว่าน่าจะเคยเป็น ราชธานีของอาณาจักรทวาราวดีเจริญรุ่งเรืองขึ้นราวพุทธศตวรรษที่ 12 โดยพิจารณาจากการค้นพบ เหรียญเงินถึง 2 เหรียญ ที่มีจารึกว่า ศรีทวารวดีศวรปุณยะ ซึ่งแปลว่า บุญของผู้เป็นเจ้าแห่งทวารวดี เมืองนครปฐมโบราณจึงน่าจะมีความสำคัญมากกว่าเมืองอื่นๆ คำว่า ทวารวดี ที่ปรากฏสืบมา อยู่ใน สร้อยนามของเมืองหลวงเก่าของไทยในสมัยหลัง เช่น กรุงเทพทวารวดีศรีอยุธยา ผังเมืองนครปฐม โบราณที่มีขนาดใหญ่ที่สุดในประเทศไทย การพบจารึกภาษามอญที่เก่าที่สุดโบราณสถาน โบราณวัตถุที่ พบอย่างมากมาย และโบราณสถานแต่ละแห่งล้วนมีขนาดใหญ่ 2. เมืองอู่ทอง สันนิษฐานว่าเมืองอู่ทอง น่าจะเป็นเมืองหลวงหรือราชธานีอย่างน้อยช่วงระยะเวลาหนึ่ง โดยพิจารณาจากการพบเหรียญเงินที่มีจารึกว่า ศรีทวารวดี ศวรปุณยะ จำนวน 2เหรียญ ที่อำเภออู่ทอง จังหวัดสุพรรณบุรี เป็นแห่งเดียวที่พบจารึกกล่าวถึงพระนามกษัตริย์ คือ พระเจ้าหรรษวรมัน จารึกอยู่ บนแผ่นทองแดง กำหนดอายุจากตัวอักษรประมาณพุทธศตวรรษที่ 13-14 เมืองอู่ทองจึงน่าจะเป็นเมือง หลวงของกษัตริย์พระองค์นี้โบราณสถานโบราณวัตถุภายในเมืองและบริเวณใกล้เคียงที่พบอย่าง หนาแน่น โดยเฉพาะโบราณวัตถุสมัยแรกกับอิทธิพลอินเดีย เช่น ลูกปัดรูปแบบต่างๆ เหรียญโบราณ เป็นเมืองที่มีความเจริญมานานไม่ขาดสาย ตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศึาสตร์ และเจริญสืบเนื่องต่อกันมาถึง สมัยฟูนัน พุทธศตวรรษที่ 6-9 อาจเป็นเมืองหลวงของฟูนันด้วยจนถึงสมัยทวาราวดี 3. เมืองลพบุรี โดยพิจารณาจากเหรียญเงินมีจารึกเป็นภาษาสันสกฤตว่า ลวปุระ (หรือละโว้ ชื่อเดิมของ เมืองลพบุรี) ที่เมืองอู่ทอง จังหวัดสุพรรณบุรี พบโบราณสถานโบราณวัตถุเป็นจำนวนมาก

อาณาเขต ภาพที่ 12 แผนที่อาณาเขตทวารวดี ที่มา : https://thawarawadeekingdom.blogspot.com/2013/07/blog-post_5691.html ประวัติศาสตร์ ข้อสันนิษฐาน “รัฐทวารวดี” ล่มสลาย เพราะกัมพูชานำ “กลียุค” มาสู่ชาวรามัญ นักดนตรีสตรี ศิลปะทวารวดี อายุราวพุทธศตวรรษที่ 13-14 หรือประมาณ 1200-1300 ปีมาแล้ว ปูนปั้น สูง 63 เซนติเมตร พบที่เมืองโบราณคูบัว อำเภอเมืองราชบุรี จังหวัดราชบุรี (ภาพจาก กลุ่มเผยแพร่ฯ กรม ศิลปากร) การสลายตัวของ “รัฐทวารวดี” เป็นเรื่องที่สร้างความฉงนสงสัยและถือเป็นคำถามใหญ่ สำหรับนักวิชาการด้านประวัติศาสตร์และโบราณคดีเสมอมา ต่อประเด็นนี้นั้น มีข้อสันนิษฐานอยู่ 2 แนวคิดหลักๆ คือ แนวคิดแรก รัฐทวารวดี ต้องล่มสลายไปเพราะการรุกรานของอาณาจักรพุกาม ซึ่งถือ เป็นแนวคิดเก่า (ดำรงราชานุภาพ, 2510) และไม่ได้รับการยอมรับแล้วในปัจจุบัน ส่วนแนวคิดที่ 2 เชื่อ ว่าเป็นผลมาจากการรุกรานของกัมพูชา (เขมร) ซึ่งแนวคิดหลังนี้ได้รับความเชื่อถือมากในปัจจุบัน อย่างไรก็ดี หลังจากการสลายตัวของรัฐทวารวดีแล้ว ไม่มีใครทราบว่าประชากรในรัฐทวารวดีที่พูดภาษา มอญโบราณนั้นหนีไปไหน มีนักวิชาการบางคนสันนิษฐานว่า บางส่วนอาจหนีไปในเขตเมืองมอญของ พม่าเช่นที่หงสาวดี ในขณะที่บางส่วนอาจอพยพหนีขึ้นไปอยู่บนภูเขาในเขตรอยต่อระหว่างภาคกลางกับ อีสาน ธิดา สาระยา นักประวัติศาสตร์ผู้เชี่ยวชาญประวัติศาสตร์ทวารวดี ได้ตั้งสมมติฐานว่า เป็นไปได้ว่า ชาวทวารวดีอาจเผชิญกับความเปลี่ยนแปลงอันเนื่องมาจากการเข้ามาของวัฒนธรรมต่างแบบ คนต่าง ถิ่น ซึ่งในบรรดากลุ่มคนพวกนี้ บ้างก็สามารถประสมกลมกลืน บ้างก็ต้อง “ล่าถอย” อยู่เฉพาะกลุ่มของ ตนเอง จนกลายเป็นคนส่วนน้อยที่หลงเหลืออยู่ดังพวกชาวเนียะกุร ซึ่งได้ถอยร่นไปอยู่บริเวณป่าเขาใน แถบจังหวัดเพชรบูรณ์ ชัยภูมิ และนครราชสีมา ซึ่งถือเป็น “ทำเลที่เป็นแผ่นดินไม่มีเจ้าของ” (no man’s land) (ธิดา สาระยา, 2532 : 177-179) ซึ่งในเบื้องต้นนี้ ขอสันนิษฐานว่าสาเหตุของการ “ล่า ถอย” ของชาวเนียะกุรเกิดจากการเข้ามาของอาณาจักรกัมพูชา

ถึงแม้ว่าจะมีความเป็นไปได้ที่เดิมชาวญัฮกุรจะเป็นประชากรในรัฐทวารวดี หรืออย่างน้อยก็มี ความสัมพันธ์อย่างใกล้ชิดกับกลุ่มคนที่พูดมอญโบราณสมัยทวารวดี แต่ที่ผ่านมาก็ยังไม่เคยมีการสำรวจ แหล่งโบราณคดีในพื้นที่ที่ชาวญัฮกุรอยู่อาศัยอย่างจริงจัง และเก็บข้อมูลประเภทนิทานตำนานท้องถิ่น เพื่อหาความเชื่อมโยงดังกล่าว ที่สำคัญจากข้อสันนิษฐานของธิดาข้างต้นนั้น ทำให้เกิดคำถามว่า ชาว เนียะกุรหรือชาวญัฮกุรนั้นเป็นกลุ่มคนที่ล่าถอยไปอยู่ตามป่าเขาเข้าไปในแผ่นดินที่ไม่มีเจ้าของจริง หรือไม่ ดังนั้น บทความนี้จึงมีเป้าหมายหลักเพื่อพิสูจน์ข้อสมมติฐานข้างต้นของ ธิดา สาระยา และ เชื่อมโยงสู่ความเข้าใจถึงการเสื่อมถอยอำนาจของรัฐทวารวดีรัฐทวารวดีล่มสลายลง เพราะพุกาม หรือ กัมพูชา ในที่นี้ผู้เขียนใคร่ขอนำเสนอถึงสาเหตุของการสลายตัวของรัฐทวารวดีเสียก่อน เท่าที่มีหลักฐาน ณ ขณะนี้ มีความเป็นไปได้อย่างสูงว่ารัฐทวารวดีคงสลายตัวจากปัญหาสงครามกับอาณาจักรกัมพูชา มากกว่าอาณาจักรพุกาม อย่างไรก็ดีอาจมีสาเหตุอื่นอีกที่เป็นปัจจัยต่อความอ่อนแอของรัฐทวารวดี เช่น รูปแบบรัฐของทวารวดีที่เป็นแบบสหพันธรัฐ หรือนครรัฐ จึงรวมตัวกันอย่างหลวมๆ ในขณะที่กัมพูชา เป็นรัฐแบบรวมศูนย์ นอกจากนี้ยังอาจมีปัจจัยทางเศรษฐกิจเข้ามาเกี่ยวข้องอีกด้วย เหตุผลที่ทำให้นัก ประวัติศาสตร์และโบราณคดีหลายคนค่อนข้างมั่นใจว่า การรุกรานของอาณาจักรกัมพูชาเป็นสาเหตุ สำคัญต่อการล่มสลายของรัฐทวารวดีนั้น เป็นผลมาจากการค้นพบศิลาจารึกหลักหนึ่งมีชื่อว่า “จารึกโอ เสม็ช” (O Smach) (K. 1198 หรือ Ka. 3225) พบที่เสียมเรียบ เมื่อราว ค.ศ. 1994 โดยใช้อักษรเขมร โบราณ ภาษาเขมรและสันสกฤต ด้านภาษาเขมรได้รับการแปลแล้ว แต่ด้านภาษาสันสกฤตมีการแปล เฉพาะบางส่วนเท่านั้น โดยส่วนที่มีเนื้อหาเกี่ยวกับเมืองลวปุระหรือลพบุรี จะอยู่ในส่วนที่เป็นภาษา สันสกฤต ซึ่งมีนักวิชาการหลายคนได้ศึกษาไว้แล้ว (เช่น Pou, 2001 : 240-260; Giffiths, 2006; Lowman, 2011; Wongsathit, Katshima and Khotkanok, 2017; U-tain Wongsathit et al. 2017; ศานติ ภักดีคำ, 2556; กังวล คัชชิมา, 2557) จารึกหลักนี้ทำขึ้นเมื่อ พ.ศ. 1557 ในรัชสมัยพระ เจ้าสูรยวรมันที่ 1 (หรือสุริยวรมันที่ 1 ครองราชย์ พ.ศ. 1545-93) โดยผู้อุปถัมภ์การทำจารึกนี้มีชื่อว่า “พระกัมสเตงอัญศรีลักษมีปติวรมัน” ซึ่งเป็นทั้งเชื้อพระวงศ์ชั้นสูงและแม่ทัพคนสนิทของพระเจ้าสูรยวร มันที่ 1 ด้วย อีกทั้งพระองค์ยังสั่งให้สถาปนาศิวลึงค์ทองคำขึ้นยังพื้นโลก ถอดถอนพระพุทธรูปออก พร้อมทั้งกัลปนาสิ่งของและข้าทาส แต่ที่สำคัญ พระกัมสเตงอัญศรีลักษมีปติวรมันยังได้รับพระราช บัญชาให้ยกกองทัพมายึดครองเมืองลวปุระ (ลพบุรี) ใน พ.ศ. 1554 จากนั้นได้รับแต่งตั้งให้เป็น ผู้ปกครองชาว “รามัญ” (Ramanya) แห่งตะวันตก ความว่า “ในตอนแรกกองทัพได้รับมอบหมายจาก กษัตริย์ให้ไปเป็นผู้ปกครองชาวรามัญ (ramanya) กลุ่มชนผู้ซึ่งพบได้ในทิศตะวันตก” ชาวรามัญที่ว่านี้ คงจะเป็นชาวมอญ ซึ่งคำว่า “มอญ” นี้แผลงมาจากคำว่า “มัญ” นั่นเอง อย่างไรก็ดีสิ่งที่ต้องระวังใน เรื่องชื่อเรียกทางชาติพันธุ์นี้คือ ทั้งรามัญและมอญในอดีตอาจไม่ได้เป็นดังเช่นมอญปัจจุบันที่เรารู้จักกัน เพราะในรัฐๆ หนึ่งย่อมมีกลุ่มชาติพันธุ์ที่ต่างเชื้อสายและวัฒนธรรมอยู่ร่วมกัน เช่น เขมร ด้วยเหตุนี้เรา จึงไม่สามารถเรียกรัฐทวารวดีว่ารัฐมอญตามแนวคิดเชื้อชาตินิยมได้นั่นเอง หลังจากที่พ่ายแพ้ต่อกองทัพ

ของกัมพูชาแล้ว ในบรรทัดที่ 24 ของจารึกได้บันทึกว่า “ทหารฝ่ายยุทธการณ์, ซึ่งได้ปราบพวกชาว รามัญด้วยการใช้กำลังทหารและความชาญฉลาดด้านยุทธวิธี ซึ่งเป็นไปตามความปรารถนาของเจ้านาย ของพวกเขา [คือกษัตริย์], ซึ่ง [รามัญ] ถูกเก็บภาษีเป็นจำนวนมาก” (อ้างตาม Lowman, 2011 : 57- 58) จากข้อความในจารึกที่ระบุว่าชาวรามัญเป็นกลุ่มคนที่อยู่ทางทิศตะวันตกที่หมายถึงคนในเมืองละโว้ แล้ว อาจหมายรวมไปถึงเมืองต่างๆ ในกลุ่มเครือข่ายของรัฐทวารวดีที่คงใช้ภาษามอญเป็นภาษาหลักใน การสื่อสารกัน ดังนั้น คนในรัฐทวารวดีก็อาจจะเรียกได้ว่า “ชาวรามัญ” ซึ่งยังเป็นชื่อเรียกชาติพันธุ์ที่คน มอญทั้งในเขตพม่าและไทยยังคงใช้เรียกตนเองอยู่ควบคู่ไปกับคำว่า “มอญ” นอกจากนี้ ในจารึกหลัก เดียวกัน บรรทัดที่ 37 ยังได้กล่าวต่อไปอีกว่า “ด้วยความชั่วร้ายแห่งกลียุค, ลวปุระ (Lavabur) ได้ กลายเป็นป่าความงดงามของเมืองได้มลายไป, ความรุ่งเรืองทั้งหมดของเมืองได้ถูกทำลาย, อุดมไปด้วย สัตว์ป่า เช่น เสือ, ดูเลวร้ายราวกับพื้นที่เผาศพในป่าช้า” (อ้างตาม Lowman, 2011 : 58) ในโศลกถัด มาได้กล่าวว่า “กษัตริย์ทรงบัญชาให้ศรีลักษมีปติวรมันไปฟื้นฟูเมืองทางทิศตะวันตก ซึ่งถูกทิ้งร้างและ รกชัฏ–สูญหายอย่างสมบูรณ์เป็นเวลายาวนานระหว่างกลียุค, พื้นที่อยู่อาศัยถูกปกคลุมไปด้วยต้นไม้– อย่างที่เมืองนี้เคยเป็นมาก่อน, จงทำให้เมืองนี้กลับมาสมบูรณ์และเจริญรุ่งเรืองดังเก่า” (อ้างตาม Lowman, 2011 : 58) สรุปสั้นๆ จากข้อความข้างต้นคือ เมืองละโว้เคยเป็นเมืองที่รุ่งเรืองมาก่อน แต่ผลจาก “กลียุค” จึงทำให้ กลายเป็นป่ารกชัฏเต็มไปด้วยสิงสาราสัตว์ อย่างไรก็ดี “กลียุค” ที่ว่านี้คืออะไร แต่คงไม่ได้หมายถึง สงครามที่ก่อโดยพระเจ้าสูรยวรมันที่ 1 เพราะผู้จารึกคงไม่มองว่าสงครามครั้งนี้เป็นกลียุคเป็นแน่ ดังนั้น ถ้าพิจารณาจากจารึกบรรทัดที่ 24 จะพบว่าหลังการเข้ายึดเมืองละโว้แล้ว ประชาชนต้องเสียภาษีอย่าง หนัก ซึ่งตรงนี้เองน่าจะเป็นสิ่งที่เรียกว่าเป็น “กลียุค” และคงเป็นสาเหตุที่ทำให้ประชาชนอพยพหนีไป จากเมือง อีกปัจจัยหนึ่งที่น่าพิจารณาด้วยคือการก่อกบฏ ดร. กังวล คัชชิมา ผู้เชี่ยวชาญด้านจารึก ได้ สรุปบางส่วนของจารึกหลักนี้ไว้ด้วยว่า คนในตระกูลโวร่วมกับตระกูลตำปางได้พยายามตั้งตนเป็นศัตรู กับพระเจ้าสูรยวรมันที่ 1 พระองค์จึงได้สั่งให้ริบเอาที่ดินและสุขาวาสซึ่งเป็นของตาญตริ ผู้อยู่ในตระกูล โว แล้วพระราชทานให้แก่พระกัมสเตงอัญศรีลักษมีปติวรมันแทน พร้อมทั้งสั่งให้ตั้งศิวลึงค์ที่ปราสาท แทนที่พระพุทธรูปอีกด้วย (กังวล คัชชิมา, 2557 : 4) ดังนั้นกลียุคที่เกิดขึ้นนี้จึงอาจหมายถึงการก่อกบฏ ได้เช่นกัน นับจาก พ.ศ. 1554 อำนาจของอาณาจักรกัมพูชาได้สถาปนาอย่างมั่นคงแม้ว่าจะมีปัญหาเรื่อง กบฏและการหนีหายไปของประชากรเนื่องจากต้องจ่ายภาษีอย่างหนัก ประมาณ 10 ปีให้หลัง คือ นับ จาก พ.ศ. 1568 ดูเหมือนนโยบายทางศาสนาของกัมพูชาที่มีต่อเมืองละโว้นั้นจะยอมให้มีการนับถือ ศาสนาทั้งพุทธและพราหมณ์ได้ จารึกศาลสูง ภาษาเขมร (หลักที่ 1) (K. 410) จารึกขึ้นเมื่อ พ.ศ. 1568 ได้ระบุว่า ใน พ.ศ.1565 “พระบาทกัมรเตงกำตวนอัญศรีสุริยวรรมเทวะ” หรือพระเจ้าสูรยวรมันที่ 1 ได้ มีพระบัณฑูรตรัสให้พระนิยมให้ไปแจ้งแก่ “ดาบส” และ “พระภิกษุมหายาน” หรือผู้ที่ “บวชเป็นสถ วิระ” คือภิกษุในนิกายสถวิรวาทของฝ่ายหินยาน ว่าให้ถวาย “ตบะ” แก่พระเจ้าสูรยวรมัน ถ้าใครก็ตาม

ไปรบกวนนักบวชเหล่านี้จะจับขึ้นศาลและมีโทษอย่างหนัก (ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร, 2556ข) เป็นไป ได้ว่า หลังจาก พ.ศ. 1554 ผลจากความพยายามในการสถาปนาลัทธิไศวนิกายโดยถอดถอน พระพุทธศาสนาออกไปนั้น ทำให้เกิดกลียุค เพราะศาสนาย่อมสัมพันธ์กับทั้งความเชื่อและอำนาจของ กลุ่มตระกูลดั้งเดิมของละโว้ ดังนั้น เพื่อเป็นการประสานรอยร้าวดังกล่าว การยอมให้ศาสนาทุกศาสนา และทุกนิกายยังคงสามารถปฏิบัติต่อไปได้ย่อมทำให้เมืองละโว้ “กลับมาสมบูรณ์และเจริญรุ่งเรืองดัง เก่า” จริงๆ แล้วประเด็นนี้น่าศึกษาต่อคือการรุกเข้ามาของอาณาจักรกัมพูชาในเขตรัฐทวารวดีนับตั้งแต่ สมัยพระเจ้าสูรยวรมันที่ 1 นั้น ได้ส่งผลทำให้ในสมัยนี้เกิดการสร้างพระพุทธรูปและนับถือศาสนาพุทธ ในอาณาจักรกัมพูชาเพิ่มขึ้นหรือไม่อย่างไร ความจริงแล้ว ความพยายามในการจัดการกับชาวรามัญสมัย พระเจ้าสูรยวรมันที่ 1 นี้ไม่ใช่ความพยายามครั้งแรกของอาณาจักรกัมพูชา หากมีมาก่อนหน้านั้นแล้ว เท่าที่พบหลักฐาน เป็นไปได้ว่าคงเริ่มต้นมาตั้งแต่ในสมัยพระเจ้าราเชนทรวรมัน (ครองราชย์ พ.ศ. 1487- 1511) ในวิทยานิพนธ์ปริญญาเอกของ เอียน นาแธเนียล โลวแมน (Ian Nathaniel Lowman) ที่เสนอ ต่อมหาวิทยาลัยแคลิฟอร์เนีย ได้อ้างว่าในจารึกปราสาทเบงเวียน ประเทศกัมพูชา (K. 872) ที่ทำขึ้นใน พ.ศ. 1489 ว่า “ธนูของพระองค์ได้ยิงไปทั้งทางซ้ายและขวาดั่งเช่นพระรามองค์ก่อน, พระองค์ได้พิชิตใน สงครามกับชาวรามัญ ชาวจามปา เป็นต้น, เปี่ยมด้วยพละกำลังดั่งปีศาจ” (อ้างตาม Lowman, 2011 : 57) ถ้ายึดเอาอาณาจักรกัมพูชาเป็นศูนย์กลาง “ทางซ้ายและขวา” ที่ปรากฏในจารึกนี้ ถ้าเรียง ตามลำดับ ย่อมหมายถึงทิศตะวันตกและตะวันออก ซึ่งหมายถึงดินแดนของพวกชาวรามัญและชาวจาม ปา โดยศูนย์กลางของชาวรามัญนี้คงอยู่ที่เมืองละโว้นี่เอง หลักฐานที่บ่งชี้อำนาจของพระเจ้าราเชนทรวร มันได้นี้มีอยู่ 2 แห่ง คือ ปราสาทก่อด้วยอิฐ ปรางค์แขกที่เมืองลพบุรีจะสร้างขึ้นในสมัยนี้ ซึ่งสอดคล้อง กับการที่นักวิชาการหลายคนได้กำหนดอายุโบราณสถานแห่งนี้ให้มีอายุอยู่ราวพุทธศตวรรษที่ 15 และ ปราสาทเมืองแขกที่อำเภอสูงเนิน นครราชสีมา ซึ่งตั้งอยู่ใกล้กันกับเมืองเสมาอันเป็นเมืองในวัฒนธรรม ทวารวดีอย่างไรก็ดี ปรางค์แขกนั้นเป็นปราสาทที่มีลักษณะความเป็นพื้นถิ่น คือมีสถาปัตยกรรมทวาร วดีเข้าไปผสม และนักวิชาการบางท่านเชื่อว่าอาจสร้างในช่วงกลางพุทธศตวรรษที่ 16 ตกราวรัชกาล พระเจ้าสูรยวรมันที่ 1 ดังนั้น อายุสมัยของปรางค์แขกจึงยังไม่ยุติ (เช่น สฤษดิ์พงษ์ ขุนทรง, 2548 : 20- 27) โลวแมนให้ความเห็นว่า นับตั้งแต่สมัยเมืองพระนคร อาณาจักรกัมพูชามีความเกี่ยวข้องกับกลุ่มชาว รามัญหรือมอญเป็นอย่างมาก ในปลายคริสต์ศตวรรษที่ 10 จารึกที่พบที่ตาพระยาหลักหนึ่งได้กล่าวถึง “ถนนรามัญ” (phlu rmman) ซึ่งเริ่มต้นจากเมืองพระนครไปสู่อาณาเขตของรามัญซึ่งนั่นหมายความว่า อาณาจักรกัมพูชานั้นรับรู้ถึงสิ่งที่เรียกว่าเป็นอาณาเขตของพวกรามัญว่าอยู่ทางทิศตะวันตกของ อาณาจักรตนเอง และเชื่อได้ด้วยว่ากัมพูชารู้สึกว่าพวกรามัญอาจจะกลายเป็นภัยทางการเมืองได้ไม่ต่าง จากพวกจามปา ถ้าสรุปสั้นๆ ณ ตรงนี้ก็คือ อาณาจักรกัมพูชาคือสาเหตุหลักที่ทำให้ “รัฐทวารวดี” ที่มี ชาวรามัญหรือมอญเป็นประชากรหลักต้องล่มสลายลง แต่ชะตากรรมของชาวรามัญจะเป็นเช่นไรนั้น

ยังคงเป็นปริศนา เป็นไปได้ว่าบางส่วนอาจจะอยู่ในเมืองต่อไปและค่อยๆ หันมาใช้ภาษาเขมรแทน ในขณะที่บางส่วนอาจอพยพลี้ภัยไปตามที่ต่างๆ ซึ่งอาจเป็นไปตามข้อสันนิษฐานของ ดร. ธิดาสาระยาที่ เชื่อว่าคนกลุ่มนี้ส่วนหนึ่งอพยพไปตามพื้นที่ป่าเขาแถบเพชรบูรณ์ชัยภูมิและนครราชสีมา ดังนั้น คำถาม ที่น่าสนใจตามมาคือ แล้วในพื้นที่ที่เชื่อว่าชาวรามัญอพยพไปนี้มีหลักฐานใดบ้างที่บ่งบอกร่องรอยบ้าง และชาวญัฮกุรที่สืบทอดภาษามอญโบราณนี้อาศัยในเขตป่าเขานี้ตั้งแต่เมื่อใด ศิลปะ สถาปัตยกรรมแบบทวารวดี คือ “สถูป” หรือ “ปราสาท” กันแน่ พระประโทนเจดีย์ นครปฐม สถูปในศิลปะทวารวดี มีเรือนธาตุเป็นสี่เหลี่ยมอย่างปราสาท แต่เข้าไป ภายในไม่ได้ (ภาพโดย Construc.kjn ใน Wikimedia Commons สิทธิการใช้งาน CC BY-SA 3.0) สถาปัตยกรรมสมัย “ทวารวดี” ได้รับอิทธิพลมาจากสถาปัตยกรรมอินเดีย ซึ่งต้นทางแบ่งออกเป็น 2 ประเภทหลัก ๆ คือ สถูป และ ปราสาท สถูป เป็นสิ่งปลูกสร้างที่มีลักษณะเหมือนเนินดินขนาดใหญ่ เป็นตัวแทนของเนินดินฝังศพ ผังกลม มีส่วน ทึบที่เข้าไปไม่ได้เป็นส่วนสำคัญ ส่วน ปราสาท นิยามง่าย ๆ คือเป็น “บ้านของเทพเจ้า” มักเป็นอาคารห้องสี่เหลี่ยม มีภายในเดินเข้าไป ได้ มักมีชั้นซ้อนด้านบนหลายชั้น ในที่นี้อาจเป็นได้ทั้งชั้นจริงและชั้นจำลอง ปราสาทจึงเป็นบ้านของเทพที่ “มีชีวิต” เพราะตามคติฮินดู เทพเจ้าทุกองค์มีพระชนม์ตลอดกาล แต่ สถูปเป็นหลุมของบุคคลที่ “เสียชีวิต” ไปแล้ว เป็นสถาปัตยกรรมเนื่องในพุทธศาสนาเป็นหลัก อุทิศแด่ พระพุทธเจ้าผู้เสด็จดับขันธ์ปรินิพพานไปแล้ว จะเห็นว่าพุทธศาสนานิกายเถรวาท ค่อนข้างให้ ความสำคัญการ “ปรินิพพาน” ของพระพุทธเจ้า และการบูชา “พระบรมธาตุ” สถูปจึงเป็นภาพแทน เนินดินบรรจุพระบรมธาตุที่พบเห็นได้มากในอินเดียระยะต้น คือในศิลปะอินเดียโบราณ อมราวดี และ ในลังกา ช่วงที่พุทธศาสนาเถรวาทแพร่หลาย ภาพที่13 พระสถูปรุวันเวลิ เมืองอนุราธปุระ ประเทศศรีลังกา เจดีย์แบบลังกา ที่มา : Sukhothai Its History, Culture and Art, Oxford University Press,1991)

ภาพที่14 ศิลปะอยุธยา ประจำยามก้ามปู ประดับปรางค์รายภายในวัดมหาธาตุ จังหวัด พระนครศรีอยุธยา (ปูนปั้น) ที่มา : ศิลปวัฒนธรรม ฉบับมกราคม 2533 ช่างไทยเว้นการออกชื่อลายดอกกลม ในขณะที่นักวิชาการชาวตะวันตกเห็นว่าลายดอกกลม กับลายดอก เหลี่ยมขนมเปียกปูน เด่นเป็นหลักของลายนี้ จึงเรียกลายดอกกลมสลับสี่เหลี่ยมขนมเปียกปูน ส่วนลาย คล้ายก้ามปูเห็นเป็นลายประกอบจึงไม่รวมอยู่ในชื่อเรียกด้วย ลายประจำยามก้ามปู มีเค้าอยู่ในศิลปะ “ทวารวดี” ทางภาคกลางของประเทศไทย ตั้งแต่ราวพุทธศตวรรษที่ 12 ในประเทศกัมพูชาก็ปรากฏ ลวดลายแบบนี้ที่ศิลปะขอมก่อนสมัยเมืองพระนคร ในศิลปะจาม แบบมี่ซอน ศิลปะทั้งหลายที่กล่าวมา นี้เกิดในพื้นที่ต่างกัน แต่อยู่ในระยะเวลาไล่เลี่ยกัน มีแหล่งบันดาลใจสำคัญจากแหล่งเดียวกัน คือ ศิลปะ อินเดีย ลายประจำยามก้ามปูปรากฏขึ้นในศิลปะขอมได้ระยะหนึ่งก็หายไป ต่อมาศิลปะขอมสมัยเมือง พระนครในต้นพุทธศตวรรษที่ 15 ลงมาถึงราวพุทธศตวรรษที่ 18 อันเป็นระยะปลายของศิลปะขอมสมัย เมืองพระนคร ก็เชื่อว่าไม่นิยมลายนี้ บรรดาลวดลายในอิทธิพลศิลปะวัฒนธรรมขอมที่พบในประเทศไทย จึงไม่ปรากฏลายประจำยามก้ามปูไปด้วย

ภาพที่15 ศิลปะทวารวดี ประจำยามก้ามปู ประดับวงล้อธรรมจักร พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติพระนคร (สลักหิน) ที่มา : ศิลปวัฒนธรรม ฉบับมกราคม 2533 “ทวารวดี” เป็นชื่อเมืองที่ปรากฏอยู่ในพระไตรปิฎกส่วนที่เป็นพระสูตร แปลว่าเมืองที่ประกอบ ไปด้วยประตูและรั้ว ทั้งยังถือเป็น “นามมงคล” เพราะเป็นชื่อเมืองของพระกฤษณะ พื้นที่ดังกล่าวเรียก ได้ว่าเป็นที่สนใจของนักวิชาการมากหน้าหลายตา แม้ว่าหลายเรื่องจะได้ข้อสรุปไปแล้วบ้าง เช่น ช่วงเวลาการเกิดและล่มสลาย แต่ก็ยังมีรายละเอียดเล็กน้อยหลายอย่างที่ไม่สามารถสรุปได้ ด้วยความ พิเศษดังกล่าว จึงทำให้มีการสืบเสาะหาเกี่ยวกับที่มาและเรื่องราวของทวารดีมาโดยตลอด หนึ่งในนั้นคือ ชื่อทวารวดี คาดกันว่าชื่อทวารวดีมาจากการเทียบเสียงในเอกสารจีน โดยนักวิชาการตะวันตกอย่าง “แซมมวล บีล” ได้วิเคราะห์และเสนอความคิดของตนเองจากการอ้างอิงบันทึกของพระภิกษุชาวจีน นาม “เสวียนจั้ง” (เหี้ยนจั้ง) ที่ปรากฏชื่อ “แคว้นโตโลโปตี” (Tolopoti) และบันทึกของหลวงจีนอี้จิงที่ บันทึกถึง “แคว้นตุยโหโปตี้” บีลได้นำหลักฐานสองชิ้นนี้มาวิเคราะห์ และมีความเห็นว่าคำดังกล่าวมื่อถ อดเสียงเป็นภาษาสันสกฤตจะได้เป็นทวารวดี เมื่อมีการคาดการณ์เช่นนี้ นักวิชาการชาวฝรั่งเศสอย่าง “ปอล โปลิโยต์” ก็ได้วิเคราะห์ผ่านจดหมายเหตุจีนสมัยราชวงศ์ถังที่มีการพูดถึงคำว่า “โถ-โล-โป-ตี” และหนังสือประวัติศาสตร์ใหม่สมัยราชวงศ์ถังที่ปรากฏคำว่า “ฉวนโลโปตี” เห็นพ้องว่า 2 คำนี้ตรงกับ ภาษาสันสกฤตว่าทวารวดีเช่นกัน อย่างไรก็ตามชื่อทวารวดียังเป็นข้อสันนิษฐานของนักวิชาการ ชาวตะวันตกที่ทำได้เพียงเทียบคำจากเอกสารจีนกับคำในภาษาสันสกฤตเท่านั้น กระทั่งมีการค้นพบหลักฐานใหม่เกี่ยวกับชื่อเมืองทวารวดีในเหรียญเงินที่โบราณสถานเนินหิน จังหวัด นครปฐม เมื่อ พ.ศ. 2486 ปรากฏข้อความอักษรปัลลวะ ภาษาสันสฤต ที่อยู่ในช่วงพุทธศตวรรษที่ 12 ว่า ศฺรีทฺวารวตีศฺวรปุณฺยะ ซึ่ง ศาสตราจารย์ยอร์ช เซเดส์ นักประวัติศาสตร์ชาวฝรั่งเศสที่เชี่ยวชาญด้าน ประวัติศาสตร์และโบราณคดีเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ได้แปลความหมายว่า บุญกุศลของพระราชาแห่ง

ทวารวดี ก่อนที่ต่อมา ชะเอม แก้วคล้าย นักอ่านจารึกประจำกองหอสมุดแห่งชาติ จะแยกศัพท์ ออกเป็น ศรี+ทวารวดี+อิศวร+ปุณยะ มีความหมายว่า พระเจ้าทวารวดีผู้ยิ่งใหญ่ หรือ พระเจ้าทวารวดี ผู้มีบุญอันประเสริฐ ขณะเดียวกันก็มีการค้นพบหลักฐานแบบเดียวกันที่โบราณสถานคอกช้างดิน จังหวัดสุพรรณบุรี ที่ช่วยชี้ถึงทวารวดี เพราะหลังจากวิเคราะห์และตีความก็ได้ความหมายว่า การบูณย์ ของพระเจ้าศรีทวารวดี นี่จึงเป็นเครื่องยืนยันได้ว่าการเทียบเคียงก่อนหน้าตรงกับหลักฐานที่พบ และ สมัยนั้นก็เรียกเมืองดังกล่าวว่าทวารวดี 2.2.1 การแสดงระบำทวารวดี ระบำทวารวดี เป็นระบำชุดที่ ๑ ในระบำโบราณคดีที่เกิดขึ้นจากแนวความคิดของนายธนิต อยู่ โพธิ์ (อดีตอธิบดีกรมศิลปากร) ซึ่งต้องการศึกษา และเรียนรู้เรื่องเครื่องแต่งกายของมนุษย์ เพื่อ ประโยชน์แก่วิชาประวัตศาสตร์ และโบราณคดี โดยทูลขอร้องให้หม่อมเจ้ายาใจ จิตรพงศ์ ซึ่งขณะนั้น ดำรงตำแหน่งสถาปนิกพิเศษของกรมศิลปากร ทางศึกษาแบบอย่าง และเขียนเลียนแบบเครื่องแต่งการ สมัยทวารวดีบางรูป โดยในครั้งแรกคิดจะจัดสร้างเครื่องแต่งกายตามสมัยโบราณคดี ถวายทอดพระเนตร ในงานเสด็จพระราชดำเนินทรงเปิดการแสดงศิลปะโบราณวัตถุในอาคาร สร้างใหม่ ในพิพิธภัณฑสถาน แห่งชาติ พระนคร แต่หลังจากได้ภาพตามต้องการแล้ว จึงเปลี่ยนแนวความคิดใหม่ในการจัดแสดงระบำ โบราณคดีชุดต่าง ๆ ถวายพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ทอดพระเนตรแทนการจัดแสดงเครื่องแต่งกาย ระบำนี้ประดิษฐ์ขึ้นจากการค้นคว้า หลักฐานทางโบราณคดีสมัยทวารวดี ท่ารำและ เครื่องแต่งกายได้แนวคิดจากภาพสลัก ภาพปั้นที่ขุด ค้นพบ ณ โบราณสถานที่ตำบลคูบัว อำเภอ อู่ทอง จังหวัดนครปฐมและที่ตำบลโคกไม้เดน จังหวัด นครสวรรค์ ฯลฯ นักโบราณคดี สันนิฐานว่าชาวทวารวดีเป็นต้นเชื้อสายพวกมอญ ดังนั้นลีลาท่ารำ รวมทั้งเนียงทำนองเพลง จึงเป็นแบบมอญ ท่ารำบางท่าได้ความคิดมาจากภาพสลัก และภาพปูนปั้นที่ ค้นพบโบราณสถานที่ สำคัญ 2.2.2. ประวัติความเป็นมาระบำทวารวดี เป็นระบำโบราณคดี ที่ประดิษฐ์ขึ้นจากการสอบสวนค้นคว้าหลักฐานทางโบราณคดีสมัยทวาร วดี ท่ารำ เครื่องดนตรี เครื่องแต่งกาย ได้แนวคิดจากภาพปั้นจำหลักที่ขุดค้นพบ ท่ารำบางท่าได้ความคิด มาจากภาพสลัก และภาพปูนปั้นที่ค้นพบ การแสดงจะไม่มีเนื้อร้อง จะรำตามจังหวะดนตรี 2.2.3 องค์ประกอบระบำทวารวดี นาฎยศัพท์ที่ใช้ประกอบการรำ ตั้งวง ลักษณะการตั้งวงของระบำทวารวดี ยกลำแขนเป็นวง โค้ง กันข้อศอก มือแบเหยียดนิ้วตึงหักข้อมือ และปัดปลายมือมาด้านหน้า วงสูงระดับหางตา วงกลาง เป็นวงหน้าสูงระดับอก กันศอกตั้งเป็นมุมฉาก ระดับเดียวกับไหล่ จีบ แตกต่างจากรำไทยมาตรฐาน คือนำนิ้วชี้มาจรดกับข้อสุดท้ายของนิ้วหัวแม่มือเป็นวงกลม กรีดนิ้วที่เหลือทั้งสามออกไป

เคลื่อนเท้าหรือขยับเท้า การเคลื่อนเท้าจะเป็นลีลาการรำของมอญ คือ ย่อเข่าผสมเท้าชิด เคลื่อนเท้าทั้งสองข้างไปพร้อมกัน โดยเผยอปลายเท้าและส้นเท้าสลับกันตามจังหวะยืดยุบเข่า ลักคอ คือ กิริยาการกดไหล่ข้างใดข้างหนึ่ง แต่ศีรษะเอียงตรงกันข้ามกับไหล่ที่กด กระทายไหล่ คือการเบี่ยงไหล่ข้างใดข้างหนึ่งไปด้านหลังแล้วกลับคืนมาด้านหน้า เครื่องดนตรีที่ใช้ประกอบการแสดงระบำทวารวดี ๑. จะเข้ ๒. พิณ ๕ สาย ๓. ระนาดตัด ๔. ตะโพนมอญ ๕. ฉิ่ง ๖. ฉาบ ๗. ขลุ่ย ๘. กรับ 2.2.4 การแสดงระบำทวารวดี ภาพที่ 16 การแสดงทวารวดี ที่มา : กรมศิลปกร

ภาพประกอบ 17 ภาพเครื่องดนตรีประกอบการแสดง ที่มา : https://4.bp.blogspot.com/-l7exAQ425Ks/XE1Pjaqg5yI/AAAAAAAAENI/MyZ3FtlU ภาพประกอบ 18 ภาพเครื่องดนตรีประกอบการแสดง ที่มา : https://tkapp.tkpark.or.th/stocks/content/opendream/instruments1/54 3.1 ทฤษฎีการเรียนรู้ปัญญาสังคมของอัลเบิร์ต แบนดูรา กับความฉลาดทางสังคม แนวคิดของ "เด็กฝึกงาน" อาจดูเหมือนราบเรียบและไม่มีความแตกต่าง แต่ความจริงก็คือมันมี วิวัฒนาการไปมากตามกาลเวลา เพราะหากเราเข้าใจในเชิงปรัชญาแล้ว ก็ไม่มีคำตอบง่ายๆ สำหรับ คำถามใดๆ เรากำลังพูดถึงอะไรเมื่อเราพูดถึงการเรียนรู้? ความเป็นจริงของการเรียนรู้ทักษะหรือเรื่อง บุญของเราเองหรือไม่? ลักษณะของกระบวนการของ .คืออะไร การเรียนรู้ และตัวแทนใดบ้างที่มีส่วน ร่วมในเรื่องนี้ ทางทิศตะวันตกตามปกติคือ ถือว่ามนุษย์เป็นกลไกเดียวในกระบวนการเรียนรู้ของเขา: ความคิดของมนุษย์แสวงหาคุณธรรม (ได้รับอนุญาตจากเทพที่เกี่ยวข้อง). จากนั้นนักจิตวิทยาด้าน พฤติกรรมก็มาถึงและปฏิวัติภูมิทัศน์: มนุษย์เปลี่ยนจากการเป็นเพียงคนเดียว รับผิดชอบพัฒนาตนเอง ให้กลายเป็นทาสเนื้อรับแรงกดดันจากภายนอก Y กระบวนการปรับสภาพ ในเวลาไม่กี่ปี เขาได้เปลี่ยน จากการเชื่อในเจตจำนงเสรีที่ไร้เดียงสาไปสู่การยึดมั่นในอุดมการณ์ที่ดุเดือด นักจิตวิทยาชาวแคนาดาผู้ หนึ่งจะพูดถึงการเรียนรู้ในระดับปานกลางระหว่างขั้วทั้งสองนี้ปรากฏขึ้น: อัลเบิร์ต บันดูรา, จิตคิดที่อยู่ เบื้องหลังความทันสมัย ทฤษฎีการเรียนรู้ทางสังคม (มาตรฐานการบัญชี) ทฤษฎีการเรียนรู้ทางสังคมของ Albert Bandura: ปฏิสัมพันธ์และการเรียนรู้ Instagram story viewer เหมือนที่เขาทำ Lev vygotskyอัลเบิร์ต บันดูรา ยังเน้นที่การศึกษาของเขาเกี่ยวกับกระบวนการเรียนรู้ ในการปฏิสัมพันธ์ระหว่างผู้เรียนกับสิ่งแวดล้อม และโดยเฉพาะอย่างยิ่งระหว่างผู้เรียนกับสภาพแวดล้อม

ทางสังคม ในขณะที่นักจิตวิทยาเชิงพฤติกรรมอธิบายการได้มาซึ่งทักษะและความรู้ใหม่ ๆ ผ่านวิธีการ แบบค่อยเป็นค่อยไปบนพื้นฐานของ การทดลองต่างๆ ที่มีการเสริมแรง Bandura พยายามอธิบายว่า ทำไมผู้เรียนที่เรียนรู้จากกันและกันจึงเห็นว่าระดับความรู้ของพวกเขาให้อะไร ก้าวกระโดดเชิงคุณภาพ สำคัญในครั้งเดียวโดยไม่ต้องผ่านการทดลองมากมาย กุญแจสำคัญอยู่ในคำว่า "สังคม" ที่รวมอยู่ใน TAS นักพฤติกรรมนิยมกล่าวว่า บันดูรา ประเมินมิติทางสังคมต่ำไป ของพฤติกรรมที่ลดให้เป็นรูปแบบตามที่ บุคคลหนึ่งมีอิทธิพลต่ออีกคนหนึ่งและทำให้กลไกการเชื่อมโยงถูกกระตุ้นในวินาที กระบวนการนี้ไม่ใช่ การโต้ตอบ แต่เป็นการส่งแพ็กเก็ตข้อมูลจากสิ่งมีชีวิตหนึ่งไปยังอีกสิ่งมีชีวิตหนึ่ง ดังนั้น ทฤษฎีการเรียนรู้ ทางสังคมที่เสนอโดยบันดูราจึงรวมปัจจัยด้านพฤติกรรมและปัจจัยด้านความรู้ความเข้าใจ ซึ่งเป็น องค์ประกอบสองส่วนที่ไม่มีความสัมพันธ์ทางสังคมที่ไม่สามารถเข้าใจได้ การเรียนรู้และการเสริมแรง ด้านหนึ่ง บันดูรายอมรับว่าเมื่อเราเรียนรู้ เราเชื่อมโยงกับกระบวนการปรับสภาพบางอย่างและ การเสริมกำลังทางบวกหรือทางลบ ในทำนองเดียวกัน ตระหนักดีว่าพฤติกรรมของเราไม่สามารถเข้าใจ ได้หากเราไม่คำนึงถึง ด้านสภาพแวดล้อมของเราที่มีอิทธิพลต่อเราโดยแรงกดดันจากภายนอกเช่น นัก พฤติกรรม บรรยากาศ แน่นอนว่าการที่สังคมจะดำรงอยู่ได้ไม่ว่าจะเล็กน้อยเพียงใด ต้องมีบริบทซึ่งเป็นพื้นที่ที่มีสมาชิก ทั้งหมดอยู่ ในทางกลับกัน พื้นที่นั้นทำให้เรามีระดับมากหรือน้อยโดยข้อเท็จจริงง่ายๆ ที่ว่าเราถูกแทรก เข้าไปในนั้น เป็นการยากที่จะไม่เห็นด้วยกับสิ่งนี้: เป็นไปไม่ได้ที่จะจินตนาการว่านักฟุตบอลกำลังเรียนรู้ ที่จะเล่นด้วยตัวเองในความว่างเปล่าอันยิ่งใหญ่ ผู้เล่นจะปรับแต่งเทคนิคของเขาโดยไม่เพียงแต่เห็นว่าวิธี ที่ดีที่สุดในการทำประตูเท่านั้น แต่ยังได้อ่านปฏิกิริยาของเพื่อนร่วมทีม ผู้ตัดสิน และแม้แต่สาธารณชน ด้วย อันที่จริง เป็นไปได้มากว่าเขาจะไม่สนใจกีฬานี้ด้วยซ้ำ ถ้าเขาไม่ได้ถูกกดดันจากสังคมบางอย่าง หลายครั้งที่คนอื่นเป็นผู้กำหนดวัตถุประสงค์การเรียนรู้ของเรา ปัจจัยทางปัญญา อย่างไรก็ตาม Bandura เตือนเราว่า เราต้องคำนึงถึงอีกด้านหนึ่งของเหรียญของทฤษฎีการ เรียนรู้ทางสังคมด้วย: ปัจจัยทางปัญญา. เด็กฝึกงานไม่ใช่คนนิ่งเฉยที่เข้าร่วมพิธีการฝึกงานของเขาอย่าง ไม่เต็มใจ แต่ ที่มีส่วนร่วมในกระบวนการอย่างแข็งขันและคาดหวังสิ่งต่าง ๆ จากขั้นตอนการฝึกอบรมนี้: มี ความคาดหวัง ในบริบทของการเรียนรู้ระหว่างบุคคล เราสามารถคาดการณ์ผลลัพธ์ใหม่ของการ กระทำของเราได้ (จาก ถูกหรือผิด) ดังนั้นเราจึงไม่ได้ขึ้นอยู่กับเงื่อนไขทั้งหมดซึ่งขึ้นอยู่กับ การทำซ้ำ กล่าวคือ: เราสามารถเปลี่ยนประสบการณ์ของเราให้เป็นการกระทำดั้งเดิมโดยคาดการณ์ถึงสถานการณ์ ในอนาคตที่ไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อน ขอบคุณกระบวนการทางจิตวิทยาที่ นักพฤติกรรมนิยม พวกเขาไม่ได้

สนใจที่จะศึกษา เราใช้การป้อนข้อมูลอย่างต่อเนื่องของเราทุกประเภทเพื่อก้าวกระโดดเชิงคุณภาพและ จินตนาการถึงสถานการณ์ในอนาคตที่ยังมาไม่ถึง การเรียนรู้แทนตัว จุดสุดยอดของแง่มุมทางสังคมคือ การเรียนรู้แทนตัว บันดูราตั้งข้อสังเกตว่า สิ่งมีชีวิตสามารถ ดึงบทเรียนจากการสังเกตสิ่งที่คนอื่นทำ ดังนั้น เราสามารถเรียนรู้โดยทำสิ่งที่ยากต่อการวัดใน ห้องปฏิบัติการ: การสังเกต (และความสนใจ) ที่เราติดตามการผจญภัยของใครบางคน คุณจำการโต้เถียง ที่เกิดขึ้นเป็นระยะๆ ได้หรือไม่ว่าควรให้เด็กดูภาพยนตร์หรือซีรีส์ทางโทรทัศน์บางเรื่องหรือไม่ พวกเขา ไม่ใช่กรณีที่โดดเดี่ยว: ผู้ใหญ่หลายคนพบว่ามันน่าดึงดูดที่จะเข้าร่วม เรียลลิตี้โชว์ เมื่อชั่งน้ำหนักข้อดี ข้อเสียของสิ่งที่เกิดขึ้นกับผู้เข้าแข่งขันรุ่นล่าสุด ทางสายกลางท้ายที่สุด Bandura ใช้แบบจำลองทฤษฎีการเรียนรู้ทางสังคมของเขาเพื่อเตือนเราว่าเช่น ผู้เรียนในการฝึกอบรมอย่างต่อเนื่อง กระบวนการทางจิตวิทยาที่เป็นส่วนตัวและคาดเดาไม่ได้ของเราคือ สำคัญ. อย่างไรก็ตาม แม้ว่าจะเป็นความลับและเป็นของเราเท่านั้น แต่กระบวนการทางจิตวิทยาเหล่านี้ ก็มีต้นกำเนิดทางสังคมบางส่วน ต้องขอบคุณความสามารถของเราที่มองเห็นตัวเองในพฤติกรรมของ ผู้อื่นที่เราทำได้ ตัดสินใจว่าสิ่งใดใช้ได้ผลและไม่ได้ผล.นอกจากนี้ องค์ประกอบของการเรียนรู้เหล่านี้ยัง ช่วยสร้างบุคลิกภาพของแต่ละคน "ทฤษฎีบุคลิกภาพของอัลเบิร์ต บันดูรา" เราสามารถคาดการณ์สิ่งต่าง ๆ โดยอิงจากสิ่งที่เกิดขึ้นกับผู้อื่น ในลักษณะเดียวกับที่ความเป็นจริงของการใช้ชีวิตในสภาพแวดล้อม ทางสังคมทำให้เราพิจารณาวัตถุประสงค์การเรียนรู้บางอย่าง ไม่ใช่วัตถุประสงค์อื่น บันดูรา มีความเชื่อว่าการเรียนรู้ของมนุษย์ส่วนมากเป็นการเรียนรู้โดยการสังเกตหรือการเลียนแบบ เนื่องจากมนุษย์มีปฏิสัมพันธ์กับสิ่งแวดล้อมที่อยู่รอบ ๆ ตัวอยู่เสมอ ผู้เรียนต้องสามารถที่จะประเมินได้ ว่าตนเลียนแบบได้ดีหรือไม่ดีอย่างไร และจะต้องควบคุมพฤติกรรมของตนเองได้ด้วย บันดูรา จึงสรุปว่า การเรียนรู้โดยการสังเกตจึงเป็นกระบวนการทางการรู้คิดหรือพุทธิปัญญา ประวัติของศาสตราจารย์บันดูรา - เกิดที่เมืองอัลเบอร์ตา ประเทศแคนาดา - ได้รับปริญญาศิลปะสตรบัณฑิต จากมหาวิทยาลัยบริติช โคลัมเบีย ได้รับปริญญาศิลปะศาสตรม หาบัณฑิตและปรัชญาดุษฎีบัณฑิตทางจิตวิทยาคลินิก จากมหาวิทยาลัยไอโอวา - เขาสนใจทฤษฎีการเรียนรู้ทางสังคม - รับตำแหน่งที่ภาควิชาจิตวิทยา ที่มหาวิทยาลัยสแตนฟอร์ด ขั้นตอนการเรียนรู้โดยการสังเกตหรือเลียนแบบมี 2 ขั้น ขั้นที่ 1 ขั้นการได้รับมาซึ่งการเรียนรู้ (Acquisition) ทำให้สามารถแสดงพฤติกรรมได้ ขั้นที่ 2 เรียกว่าขั้นการกระทำ (Performance) ซึ่งอาจจะกระทำหรือไม่กระทำก็ได้ การเรียนรู้แบ่งเป็น 2 ขั้นดังนี้

ขั้นที่ 1 ขั้นการรับมาซึ่งการเรียนรู้ (Acquision) ขั้นที่ 2 ขั้นการกระทำ (Performance) ปัจจัยที่สำคัญในการเรียนรู้โดยการสังเกต กระบวนการความเอาใจใส่(Attention) ความใส่ใจของผู้เรียนเป็นสิ่งสำคัญมาก ถ้าผู้เรียนไม่มีความใส่ใจการเรียนรู้ก็จะใม่เกิดขึ้น กระบวนการจดจำ(Retention) ผู้เรียนสามารถจดจำสิ่งที่ตนเองสังเกตและไปเลียนแบบได้ถึงแม้เวลาจะผ่านไปก็ตาม กระบวนการแสดงพฤติกรรมเหมือนตัวอย่าง(Reproduction) เป็นกระบวนการที่ผู้เรียนสามารถแสดงออกมาเป็นการการกระทำหรือแสดงพฤติกรรม เหมือนกับตัวแบบ กระบวนการการจูงใจ (Motivation) แรงจูงใจของผู้เรียนที่จะแสดงพฤติกรรมเหมือนตัวแบบที่ตนสังเกต เนื่องจากความคาดหวังว่า การเลียนแบบจะนำประโยชน์มาให้ การทดลอง – บันดูราและผู้ร่วมงานได้แบ่งเด็กออกเป็น 3 กลุ่ม – กลุ่มหนึ่งให้เห็นตัวอย่างจากตัวแบบที่มีชีวิต แสดงพฤติกรรมก้าวร้าว – เด็กกลุ่มที่สองมีตัวแบบที่ไม่แสดงพฤติกรรมก้าวร้าว – เด็กกลุ่มที่สามไม่มีตัวแบบแสดงพฤติกรรมให้ดูเป็นตัวอย่าง – ผลการทดลองพบว่า เด็กที่อยู่ในกลุ่มที่มีตัวแบบแสดงพฤติกรรมก้าวร้าวจะแสดงพฤติกรรม ก้าวร้าว จะแสดงพฤติกรรมเหมือนกับที่สังเกตจากตัวแบบ คุณสมบัติของผู้เรียน – ผู้เรียนจะต้องมีความสามารถที่จะรับรู้สิ่งเร้า – สามารถสร้างรหัสหรือกำหนดสัญลักษณ์ของสิ่งที่สังเกตเก็บไว้ในความจำระยะยาว – สามารถเรียกใช้ในขณะที่ผู้สังเกตต้องการแสดงพฤติกรรมเหมือนตัวแบบ การนำทฤษฎีมาประยุกต์ในการเรียนการสอน 1. บ่งชี้วัตถุประสงค์ที่จะให้นักเรียนแสดงพฤติกรรมหรือเขียนวัตถุประสงค์เป็นเชิงพฤติกรรม 2. แสดงตัวอย่างของการกระทำหลายๆอย่าง 3. ให้คำอธิบายควบคู่กันไปกับการให้ตัวอย่างแต่ละอย่าง 4. ชี้แจงขั้นตอนของการเรียนรู้โดยการสังเกตแก่นักเรียน 5. จัดเวลาให้นักเรียนมีโอกาสที่แสดงพฤติกรรมเหมือนตัวแบบ 6.ให้เสริมแรงแก่นักเรียนที่สามารถเลียนแบบได้อย่างถูกต้อง

สรุป เน้นความสำคัญของการเรียนรู้แบบการสังเกตหรือเลียนแบบจากตัวแบบ ซึ่งอาจจะเป็นได้ ทั้งตัวบุคคลจริง ๆ เช่น ครู เพื่อน หรือจากภาพยนตร์โทรทัศน์ การ์ตูน การเรียนรู้โดยการสังเกต ประกอบด้วย 2 ขั้น คือ ขั้นการรับมาซึ่งการเรียนรู้เป็นกระบวนการทางปัญญาสังคม และขั้นการกระทำ ตัวแบบที่มีอิทธิพลต่อพฤติกรรมของบุคคลมีทั้งตัวแบบในชีวิตจริงและตัวแบบที่เป็นสัญญลักษณ์ 4.1 สื่อการเรียนรู้ ไฮเปอร์ลิงค์ บทความ อภิปราย อ่าน แก้ไข ดูประวัติ เครื่องมือ ตัวอย่างการนำเคอร์เซอร์เมาส์วางบนอักษรที่เป็นไฮเปอร์ลิงก์ การเชื่อมโยงหลายมิติ หรือ ไฮเปอร์ลิงก์ (อังกฤษ: hyperlink) นิยมเรียกโดยย่อว่า ลิงก์ (อังกฤษ: link) คือคำหรือวลีต่าง ๆ ที่ปรากฏอยู่ในเอกสารข้อความ ใช้สำหรับเปิดเอกสารอื่นที่เชื่อมโยงด้วยวิธีการคลิก ลงบนคำหรือวลีนั้น โดยเฉพาะกับเว็บเพจซึ่งจะทำงานบนเว็บเบราว์เซอร์ ข้อความที่เป็นลิงก์มักจะ ปรากฏเป็นสีหรือรูปแบบที่โดดเด่นกว่าข้อความรอบข้าง ผู้ใช้งานอินเทอร์เน็ตสามารถคลิกบนลิงก์เพื่อ เปลี่ยนหน้าไปยังเว็บเพจที่กำหนดไว้ แทนที่จะพิมพ์ในแถบที่อยู่ของเว็บเบราว์เซอร์โดยตรง ไฮเปอร์ ลิงก์สามารถใช้เป็นการอ้างอิงภายในเอกสารข้อความหลายมิติ นอกจากนี้การคลิกบนลิงก์อาจเป็นการ เรียกใช้งานสคริปต์ที่เขียนไว้โดยผู้พัฒนาเว็บก็ได้ เอชทีเอ็มแอล เมื่อกล่าวถึงลิงก์ ความหมายโดยนัย คือลิงก์ที่ปรากฏในเอกสารเอชทีเอ็มแอลซึ่งพบได้มากมายบนอินเทอร์เน็ต ลิงก์ในเอชทีเอ็มแอลสร้างขึ้น จากแท็ก <a> (ย่อมาจาก anchor) โดยมีแอตทริบิวต์ href (ย่อมาจาก hypertext reference [2]) เป็นตัวชี้แหล่งในอินเทอร์เน็ต (URL) ข้อความที่อยู่ระหว่างกลางแท็กเปิดและปิดจะกลายเป็นข้อความที่ สามารถคลิกได้ และทำให้เว็บเบราว์เซอร์เปิดยูอาร์แอลตามที่กำหนดไว้ใน href ตัวอย่างเช่น พฤติกรรมในเว็บเบราว์เซอร์ เว็บเบราว์เซอร์จะแสดงผลไฮเปอร์ลิงก์ในลักษณะที่แตกต่างจากข้อความ รอบข้าง เช่นอาจจะด้วยสีสัน แบบอักษร หรือการตกแต่งอื่น ๆ ที่ต่างออกไป ซึ่งสามารถปรับแต่งได้ด้วย แคสเคดดิงสไตล์ชีตส์ (SS) เพื่อบ่งบอกผู้ใช้ว่าข้อความใดเป็นลิงก์ที่คลิกได้ เมื่อนำเมาส์ไปวางไว้เหนือ ลิงก์ ตัวชี้ตำแหน่งจะปรากฏเป็นรูปมือกำลังชี้ มียูอาร์แอลหรือคำอธิบายอื่นปรากฏที่แถบสถานภาพ และตัวลิงก์อาจมีการเปลี่ยนลักษณะไปขึ้นอยู่กับสไตล์ชีต ปกติแล้วการคลิกลิงก์ธรรมดาจะเปิดหน้าเว็บ ในเฟรมหรือหน้าต่างเดิมของเว็บเบราว์เซอร์ สำหรับบางโปรแกรม เช่นอินเทอร์เน็ตเอกซ์พลอเรอร์และ มอซิลลา ไฟร์ฟอกซ การกด ⇧ Shift พร้อมกับคลิกบนลิงก์จะเป็นการเปิดหน้าเว็บในหน้าต่างใหม่ และ การกด Ctrl พร้อมกับคลิกจะเป็นการเปิดหน้าเว็บบนแท็บใหม่ในหน้าต่างเดิม ผู้พัฒนาเว็บที่ต้องการให้ เปิดในเฟรมหรือหน้าต่างที่เจาะจง จะใส่แอตทริบิวต์ target เพิ่มลงไปในแท็กลิงก์ โดยกำหนดค่าเป็น "_blank" สำหรับการเปิดในหน้าต่างใหม่หรือแท็บใหม่ [3] หรือระบุเป็นชื่อเฟรมที่

2.2.5 วิจัยที่เกี่ยวข้อง รุ่งโรจน์ ธรรมรุ่งเรือง (2552) ศึกษาเรื่องราวทางด้านต่างๆ ของพระพุทธรูปและพระพิมพ์ใน ศิลปะ ทวารวดีภาคตะวันออกเฉียงเหนืออันประกอบด้วย ด้านคติความเชื่อ ด้านประติมานวิทยา ด้าน รูปแบบและนําผลการวิเคราะห์ที่ได้มาตอบคําถามเรื่องศูนย์กลางทางการเมืองการปกครองและทาง วัฒนธรรมของทวารวดีภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ผลการวิจัยพบว่าการสร้างพระพุทธรูปและพระพิมพ์ ทวารวดีในภาคตะวันออกเฉียงเหนือเกี่ยวข้องกับความเชื่อเรื่องการสร้างบุญสร้างกุศล ร่องรอยต่างๆ ชี้ให้เห็นว่าเกี่ยวข้องทั้งกับพุทธศาสนาเถรวาทและมหายาน โดยพุทธศาสนาเถรวาทเป็นที่ยอมรับนับถือ มากกว่า ในขณะที่พุทธศาสนามหายานได้รับการนับถือในพื้นที่ที่จํากัดมากกว่า จากการตรวจสอบ รูปแบบพระพุทธรูปและพระพิมพ์เหล่านี้พบว่ามีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับพระพุทธรูปและพระพิมพ์ทวาร วดีภาคกลาง ขณะเดียวกันก็มีลักษณะบางประการที่เกี่ยวข้องกับศิลปะอินเดียและศิลปะเขมร ที่สำคัญมี ลักษณะหลายประการที่สะท้อนถึงรูปแบบ ท้องถิ่น เมื่อพิจารณาแยกตามกลุ่มน้ำจะพบว่า พระพุทธรูป และพระพิมพ์แต่ละกลุ่มน้ำมีลักษณะเฉพาะทางความ เชื่อและรูปแบบที่ต่างกันไป นํามาซึ่งข้อ สันนิษฐานว่าเมืองโบราณในวัฒนธรรมทวารวดีภาคตะวันออกเฉียงเหนือคงมิได้ขึ้นตรงต่อศูนย์กลางใด ศูนย์กลางหนึ่ง หากแต่ในแต่ละกลุ่มน้ำหรือแต่ละพื้นที่มีเมืองศูนย์กลาง ซึ่งมีบทบาททางการเมืองการ ปกครองและทางวัฒนธรรมของตนเอง ศักดิ์ชัย สายสิงห์ (2532) ได้ทำการศึกษาพระพุทธรูปหินทรายสกุลช่างพะเยา ซึ่งเป็น พระพุทธรูปสกุลช่างหนึ่งในศิลปะล้านนา โดยศึกษาวิธีการจําแนกกลุ่มรูปแบบ ศึกษาเปรียบเทียบ ลักษณะอิทธิพลที่ปรากฏการจัดลำดับวิวัฒนาการ และข้อสันนิษฐานในการกำหนดอายุสมัยของ พระพุทธรูป ซึ่งสัมพันธ์กับหลักฐานทางด้านประวัติศาสตร์และโบราณคดีอื่นๆ ประวัติเมืองพะเยาจาก ตํานานและพงศาวดารกล่าวว่าเมืองนี้มีมาแล้วตั้งแต่ราวพุทธศตวรรษที่ 17 แต่จากหลักฐานที่ได้จากการ สํารวจและขุดค้นทางโบราณคดีหลักฐานด้านศิลาจารึกรวมทั้งรูปแบบศิลปะ ยังไม่มีสิ่งยืนยันได้ว่า เมือง พะเยามีอายุเก่าเกินไปกว่าพุทธศตวรรษที่ 19 เมืองพะเยาคง เริ่มต้นขึ้นในราวพุทธศตวรรษที่19 และ เจริญรุ่งเรืองในราวพุทธศตวรรษที่ 21และคงเสื่อมลงตั้งแต่ราวพุทธศตวรรษที่ 22 เมื่ออาณาจักรล้านนา ตกอยู่ภายใต้การปกครองของพม่าเป็นต้นมาผลการวิจัยได้แสดงให้เห็นถึงกลุ่มรูปแบบพระพุทธรูปหิน ทรายสกุลช่างพะเยา ลำดับ วิวัฒนาการ และอายุสมัยซึ่งแบ่งออกได้5 ระยะเวลา ดังนี้คือ ระยะที่ 1 (ราวพุทธศตวรรษที่ 19) พระพุทธรูปแสดงให้เห็นถึงอิทธิพลของพระพุทธรูปแบบเชียงแสนสิงห์หนึ่ง ซึ่ง จัดเป็นพระพุทธรูปในศิลปะล้านนาระยะแรกและศิลปะสุโขทัยระยะแรกสัมพันธ์กับเหตุการณ์ทาง ประวัติศาสตร์สมัยพระยาเมืองปกครองพะเยาพระยารายปกครองล้านนา และพระยาร่วง (พ่อขุน รามคําแหง) ปกครองสุโขทัย ระยะที่ 2 (ราวพุทธศตวรรษที่ 20 และ กลางพุทธศตวรรษที่ 21) พระพุทธรูปแสดงให้เห็นถึงอิทธิพลของพระพุทธรูปในศิลปะสุโขทัย การรับรูปแบบจากสุโขทัย

คงเกิดขึ้นในราวต้นพุทธศตวรรษที่ 20 ในคราวที่พระเจ้ากอนาแห่งล้านนา ได้อาราธนาพระสุมนเถร ขึ้นมาเผยแพร่พระพุทธศาสนาลังกาวงศ์ในล้านนาคราวหนึ่ง อีกระยะเวลาหนึ่ง ราวพุทธศตวรรษที่ 21 ที่พระยายุธิษฐิระอพยพผู้คนจากเมืองพิษณุโลกขึ้นต่อพระเจ้าติโลกราชแห่งล้านนา และได้มาปกครอง พะเยา ระยะที่ 3 (ราวต้น - กลางพุทธศตวรรษที่ 21) พระพุทธรูปจัดว่าเป็นแบบพะเยาอย่าง แท้จริง คงได้รับแรงบันดาลใจมาจากพระพุทธรูปสำริดในศิลปะล้านนาแบบเชียงแสนสิงห์สองซึ่งส่วน ใหญ่พบว่ามีจารึกอยู่ในช่วง พ.ศ. 2000 ลงมา พระพุทธรูปที่สำคัญองค์หนึ่งในระยะเวลานี้ คือ พระเจ้า แข้งคม วัดศรีอุโมงค์คํา จังหวัดพระเยา สามารถเปรียบเทียบได้กับพระเจ้าแข้งคม วัดศรีเกิด จังหวัด เชียงใหม่ ซึ่งองค์ที่วัดศรีเกิดนั้น พระเจ้าติโลกราชโปรดให้สร้างขึ้นในปีพ.ศ. 2020 หรือ 2027 และ พระพุทธรูปหินทรายสกุลช่างพะเยาในระยะเวลานี้ส่วนหนึ่งมีแรงบันดาลใจจากพระเจ้าแข้งคมด้วย เช่นกัน ระยะที่ 4 (ราวกลาง – ปลายพุทธศตวรรษที่ 21) ระยะนี้เป็นเวลาที่อาณาจักรล้านนาและพะเยา เจริญสูงสุด ตั้งแต่สมัยพระเจ้าติโลกรำชถึงสมัยพระเมืองแก้ว การวิวัฒนาการคงสืบเนื่องมาจากระยะที่ 2 และระยะที่ 3 และได้มีวิวัฒนาการลักษณะเฉพาะของตัวเองมากยิ่งขึ้นจัดเป็นระยะที่เจริญสูงสุด ทางด้านรูปแบบของพระพุทธรูปหินทรายสกุลช่างพะเยาระยะที่ 5 (ราวปลายพุทธศตวรรษ ที่ 21 ถึง ปลายพุทธศตวรรษที่ 23) เมืองพะเยาและศิลปะสกุลช่างพะเยา คงเสื่อมลงหลังจากสมัยของพระเมือง แก้วเป็นต้นมา สอดคล้องกับเหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์ในระยะเวลานี้จนกระทั้งถึง พ.ศ. 2101 อาณาจักร ล้านนาก็ตกอยู่ใต้การปกครองของพม่า และพม่าได้ปกครองอยู่เป็นเวลากว่า 200 ปีในช่วง ระยะเวลานี้การสร้างงานศิลปะยังคงมีการทำสืบต่อกันมา แต่รูปแบบไม่ดีเท่าระยะที่เจริญสูงสุด ลักษณะพระพุทธรูประยะหลังนี้จึงเป็นแบบท้องถิ่นมากยิ่งขึ้นพระพุทธรูปหินทรายสกุลช่างพะเยาซึ่ง เริ่มต้นขึ้นมาแล้วตั้งแต่พุทธศตวรรษที19 จนกระทั้งเจริญรุ่งเรืองสูงสุดในราวพุทธศตวรรษที่ 21 และเริ่ม เสื่อมตั้งแต่ราวพุทธศตวรรษที่ 22 นั้น คงมาสิ้นสุดลงในคราวที่ชาวเมืองพะเยาอพยพผู้คนไปร่วมกันสู้ ศึกพม่าที่ลําปางในปี พ.ศ. 2330 เมืองพะเยาถูกทิ้งร้างเป็นเวลาถึง 56 ปี พีรัช ลิขิตสมบูรณ์ (2548) สารนิพนธ์ที่ศึกษารูปแบบและคติความเชื่อของการสร้างพระพุทธรูป นาคปรกที่มีมาแต่อดีตโดยศึกษาเรื่องราวพุทธประวัติตอนสัตตมหาสถาน ซึ่งเกิดในสัปดาห์ที่ 6 หลังพระ พุทธองค์ตรัสรู้จึงเป็นที่มาของการสร้างพระพุทธรูปนาคปรก ผู้วิจัยศึกษารูปแบบในหลายศิลปะเช่น ศิลปะอินเดีย ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นของการสร้างพระพุทธรูปนาคปรก ตั้งแต่ยุคแรก และผ่านมายังศิลปะ ต่างๆในเอเชียอาคเนย์โดยเฉพาะศิลปะในปะเทศไทย ซึ่งมีอยู่หลายช่วงสมัยจวบจนกระทั้งในสมัย ปัจจุบัน ทั้งนี้ได้เน้นแนวทางในการสร้างพระพุทธรูปนาคปรกที่เกี่ยวข้องกับการหล่อโลหะแลการสลัก หินซึ่งปรากฏการคลี่คลายรูปแบบและคติความเชื่อที่มีการเปลี่ยนแปลงไป สำหรับงานหล่อโลหะมี รูปแบบและขั้นตอนในการทำที่เปลี่ยนแปลงไปจากอดีต ซึ่งในอดีตเป็นงานหล่อแบบโบราณ แต่ใน ปัจจุบันเป็นงานหล่อแบบอัดพิมพ์และนํามาเชื่อมประกอบกันทั้งนี้การสร้างพระพุทธรูปดังกล่าวนิยม งานพุทธศิลป์แบบสุโขทัยเพราะมีรูปแบบที่สวยงาม อ่อนช้อย และเป็นที่ต้องสั่งทำของลูกค้า ส่วน

พระพุทธรูปนาคปรกงานสลักหินยังคงนิยมสร้างตามรูปแบบที่ปรากฏตั้งแต่ครั้งอดีตโดยเฉพาะงานพุทธ ศิลป์ศิลปะแบบลพบุรีซึ่งเป็นที่นิยมของลูกค้าชาวต่างชาติเน้นเป็นงานประดับมากกว่าการ สร้างเพื่อถวายวัด อย่างไรก็ตาม ผลที่ได้จากการวิจัยครั้งนี้แสดงแบบอย่างทางศิลปะที่ปรากฏในอดีต และคลี่คลายการสร้างเป็นของตนเองในปัจจุบัน ทั้งนี้เกิดจากการสนองตอบความต้องการของลูกค้าอีก ทั้งทราบถึงองค์ประกอบทางด้านธุรกิจ รวมถึงขั้นตอนในการผลิต ตลอดจนช่องทางการตลาดของ ผู้ประกอบการและลูกค้ากลุ่มเปูาหมายในการสั่งทำ วิริยา อุทธิเสน (2546) การศึกษาคติความเชื่อของชุมชนโบราณสมัยทวารวดีในลุ่มแม่น้ำชี ตอนกลางโดยศึกษาจากพระพิมพ์ดินเผาสมัยทวารวดีที่พบในเมืองโบราณทั้ง 4 แหล่ง ในบริเวณกลุ่มน้ำ ชีตอนกลาง คือเมืองจําปาศรีอำเภอนาดูน จังหวัดมหาสารคาม เมืองกันทรวิชัย อำเภอกันทรวิชัย จังหวัดมหาสารคาม เมืองฟูแดดสงยาง อำเภอกมลาไสย จังหวัดกาฬสินธุ์ และเมืองไพร อำเภอเสลภูมิ จังหวัดร้อยเอ็ด ทั้งนี้เพื่อให้ทราบถึงรูปแบบและคติความเชื่อในการสร้างพระพิมพ์ดินเผาสมัยทวารวดีใน ลุ่มแม่ น้ำชีตอนกลางว่าได้รับอิทธิพลจากแหล่งใดบ้างตลอดจนความแพร่หลายของพระพิมพ์เพื่อหา ความสัมพันธ์ระหว่างชุมชนในบริเวณ24กลุ่มแม่น้ำชีตอนกลางและชุมชนอื่นจากการศึกษาพระพิมพ์ดิน เผาสมัยทวารวดีในเมืองโบราณทั้ง 4 เมือง สามารถจัดกลุ่มพระพิมพ์ได้8 กลุ่มคือ 1) กลุ่มพระพิมพ์ดิน เผาปางยมกปาฏิหาริย์2) กลุ่มพระพิมพ์ดินเผาปางสมาธิ3) กลุ่มพระพิมพ์ดินเผาปางนาคปรก 4) กลุ่ม พระพิมพ์ดินเผาปางประทับยืน 5) กลุ่มพระพิมพ์ดินเผาปางวิตรรกะมุทรา 6) กลุ่มพระพิมพ์ดินเผาปาง อภัยมุทรา 7) กลุ่มพระพิมพ์ดินเผากลุ่มพระแผง 8) กลุ่ม พระโพธิสัตว์พระพิมพ์ดินเผาที่พบในชุมชน โบราณสมัยทวารวดีในกลุ่มน้ำชีตอนกลางแห่งนี้ในรูปแบบศิลปะมาจากศิลปะทวารวดีจากภาคกลางของ ประเทศไทยที่แผ่เข้ามาในราวพุทธศตวรรษที่ 13 และผสมผสานกับรูปแบบแบบเขมรและแบบท้องถิ่น จนบางพิมพ์เกิดเป็นเฉพาะของท้องถิ่นเอง คติในการสร้างพระพิมพ์เหล่านี้ก็มีเป็นคติจากพุทธศาสนา ทั้งนิกายเถรวาทและนิกายมหายาน แต่มีความนิยมในการนับถือแบบเถรวาทเป็นหลักซึ่งคล้ายกับ วัฒนธรรมทวารวดีในกลุ่มน้ำเจ้าพระยา พระพิมพ์เหล่านี้มีอายุอยู่ในช่วงราวพุทธศตวรรษที่ 14-16 ซึ่งภายหลังจากพุทธศตวรรษที่ 16 นี้เอง รูปแบบการทำพระพิมพ์สมัยทวารวดีในกลุ่มน้ำชีตอนกลางก็ได้ หายไปเนื่องจากอิทธิพลของวัฒนธรรมแบบเขมรที่เข้ามาอย่างชัดเจนเป็นผลให้วัฒนธรรมทวารวดีเสื่อม ลง และพบว่าพระพิมพ์ตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ 16 เป็นต้นมานั้น เป็นพระพิมพ์ที่ทำจากสำริด และมีคติ การทำที่มาจากพุทธศาสนานิกายมหายานอย่างชัดเจน ส่วนจุดประสงค์การทำพระพิมพ์ก็เพื่อ เป็นการ ทำบุญอุทิศส่วนกุศลอย่างหนึ่ง การทำพระพิมพ์นั้นก็เพื่อเป็นสื่อในการอนุโมทนาขอผลบุญและอุทิศส่วน กุศลให้บังเกิดผลไปตามจุดประสงค์ที่ผู้ทําขึ้นนั้นได้หวังไว้โดยการนําไปอุทิศให้กับการสร้างศาสนาสถาน คือ เจดีย์ต่างๆ คล้ายกับพระพิมพ์ดินเผาแบบทวารวดีในภาคกลางของประเทศไทยที่มีคติการสร้างเพื่อ สืบพระศาสนา

Howard (1982) ได้ศึกษาเกี่ยวกับมโนภาพของพระพุทธรูปที่สร้างขึ้นตามแนวจักรวาลวิทยา วัตถุประสงค์คือ กำหนดลักษณะของพระพุทธรูปทั้งจิตรกรรมและประติมากรรมในจักรวาลวิทยา นําเสนอในแนวพุทธลักษณะของพระพุทธเจ้า ทั้งหมดที่ปรากฏอยู่ใน Free Gallery Art ที่กรุงวอชิงตัน ดี. ซี. เป็นศิลปะ ของราชวงศ์สุ้ย โดยพระพุทธรูปดังกล่าวสัมพันธ์กับงานศิลปะทั้ง 6 ราชวงศ์ของจีน ที่ เชื่อมโยงด้วยความเป็นศูนย์กลางของเอเชีย โดยการสํารวจการแพร่กระจายไปยังญี่ปุ่น ในงานนี้ ดำเนินการตามแนวทางของประติมานวิทยาของพระพุทธรูป และพิจารณาถึงภาพสะท้อนของรูปแบบ ของการแพร่หลายของงานที่มีข้อมูลทางประวัติศาสตร์ แต่ความเป็นนามธรรมของความเชื่อทางศาสนา ดังนั้น แหล่งตําราที่ใช้จึงมีการพิจารณาถึงประเด็นความจริงที่สุดของพระพุทธรูป สำหรับจุดประสงค์ ต้องมีการวิเคราะห์ตัวอย่าง ระมัดระวัง และเปรียบเทียบในส่วนของ Dirghama หรือจักรวาลวิทยาตาม แนวคิดของสุตระ (Sutra) และอวาตารมสกาสุตระ (Avatamsaka Sutra) ส่วนปัจจัยอื่นในการสืบสวน พระพุทธรูป คือ แนวคิดทางจักรวาลของพระพุทธรูปที่เกิดจากภาพจิตรกรรมและต่อมาจึงปรากฏใน งานประติมากรรม ภาพเขียนแรกในเอเชียกลางและ Tun Huang จักรวาลวิทยาของพุทธเติมเต็มไปโดย การนําเสนอของนักเขียนคนอื่นๆ ทั้งหมดที่มีการประกอบพิธีกรรมทางศาสนาของพระศากยมุนี ดังนั้น ประติมากรรมของจักรวาลวิทยาพุทธจึงกลายมาเป็นการสังเคราะห์และ25 ตีความงานเขียน ข้อสรุป ของจักรวาลวิทยาแบบพุทธ คือ ศากยมุนีค้นพบความเป็นไปได้ของการประกอบพิธีกรรมทางศาสนา ของไวโรคานา (Vairocana) มีการจัดการและมีการอุทิศรูปบูชาในราชวงศ์ทั้ง 6 ของจีน ใน ด้านพุทธศาสนา เป็นการตรวจสอบอย่างละเอียด อย่างระมัดระวัง และพบว่าเป็นสิ่งที่ไม่สามารถยืนยัน ได้ด้วยหลักฐานได้จากการระบุลักษณะของงานวิจัยที่มีการปรับปรุงใหม่ของประเทศญี่ปุ่นในช่วง 50 ปีที่ ผ่านมา ซึ่งระบุเป็นพระพุทธเจ้าไวโรคานา (Vairocana) ที่บรรยายในแบบอวตารมสกาสุตระ (Avatamsaka Sutra) ซึ่งเป็นพระพุทธรูปที่มีแนวคิดด้านจักรวาลวิทยาในพุทธลักษณะที่มีการแบ่งภาค

บทที่ 3 วิธีดำเนินการวิจัย งานวิจัยฉบับนี้ ผู้วิจัยใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพ (Qualitative Research) โดยเก็บรวบรวม ข้อมูลจากเอกสาร สิ่งพิมพ์ หนังสือ ตำรา บทความวิชาการและงานวิจัยที่เกี่ยวข้องกับความเป็นมาของ โนราโกลน โดยนำข้อมูลที่ได้มาตรวจสอบกับแนวคิดทฤษฎีที่ใช้ประกอบการศึกษา เพื่อนำมาใช้อ้างอิง ในข้อค้นพบ (Findings) จากนั้นลงพื้นที่รวบรวมข้อมูลภาคสนาม (Fieldwork) ซึ่งมีลำดับขั้นตอน ดังต่อไปนี้ 1. ประชากรและกลุ่มตัวอย่าง การวิจัย เรื่อง การศึกษาศิลปะการแสดงของทวารวดีในพื้นที่จังหวัดสุพรรณบุรี ผ่านทฤษฎี การเรียนรู้ปัญญาสังคม 1) ประชากร ได้แก่ 1. ผู้เชี่ยวชาญการแสดงในยุคสมัยทวารวดี 2. ผู้เชี่ยวชาญด้านประวัติศาสตร์ยุคสมัยทวารวดี 3. ผู้เชี่ยวชาญด้านการศึกษาและด้านการจัดการเรียนรู้ 2) กลุ่มตัวอย่าง ได้แก่ 1. ผู้เชี่ยวชาญการแสดงในยุคสมัยทวารวดี 1 ท่าน คือ อาจารย์ประพัฒน์พงศ์ ภูว ธน 2. ผู้เชี่ยวชาญด้านประวัติศาสตร์ยุคสมัยทวารวดี 1 ท่าน คือ รองศาสตราจารย์ ดร. สฤษดิ์พงศ์ ขุนทรง 3. ผู้เชี่ยวชาญด้านการศึกษาและด้านการจัดการเรียนรู้1 ท่าน คือ อาจารย์ว่าที่ร้อย ตรีหญิงแฝงกมล เพชรเกลี้ยง 2. เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัย งานวิจัยนี้ ใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพ (Qualitative Research) ผู้วิจัยศึกษาเอกสารและ งานวิจัยที่เกี่ยวข้อง จากการทบทวนวรรณกรรม แนวคิดและทฤษฎีที่นำมาใช้อ้างอิง สามารถเป็นข้อ ค้นพบ (Findings) เพื่อให้งานวิจัยมีความน่าเชื่อถือ (Reliability) เที่ยงตรง (Validity) จากการลง

ภาคสนามเก็บรวบรวมข้อมูลด้วยการสัมภาษณ์แบบกลุ่ม (Group Interview) และการสังเกตแบบมี ส่วนร่วม (Participation Observation) ในการวิจัยครั้งนี้ ผู้วิจัยได้ออกแบบเครื่องมือที่ใช้ในการวิจัย โดยกำหนดตามสาระในขอบเขต ด้านเนื้อหาแบ่งออกเป็น 2 ตอน ดังนี้ ตอนที่ 1 แบบสัมภาษณ์กลุ่ม (Group Interview) สัมภาษณ์แบบไม่เป็นทางการกับ ผู้เชี่ยวชาญด้านศิลปะการแสดงทวารวดี ผู้เชี่ยวชาญทางด้านประวัติศาสตร์ด้านข้อมูลส่วนตัวและ ข้อคิดเห็นของผู้ให้สัมภาษณ์ในประเด็นในยุคสมัยทวารวดีสถาปัตยกรรม ตอนที่ 2 วิธีสังเกตแบบมีส่วนร่วม (Participation Observation) ภายหลังจากการเก็บ ข้อมูลด้วยวิธีสัมภาษณ์ทั้งแบบกลุ่มแล้ว ผู้วิจัยได้ศึกษาการแสดงจากแหล่งพื้นที่วัดพระเขาพระศรีสรร เพชญาราม อู่ทอง ผู้วิจัยได้ทดสอบและประเมินเครื่องมือการวิจัย โดยผ่านการตรวจสอบความเที่ยงตรง (Validity)ของเครื่องมือจากผู้เชี่ยวชาญด้านการวิจัยทางศิลปะการแสดง ดังนี้อาจารย์อิสรีย์ภัค หงส์ นิมิตชัย อาจารย์ประจำสาขาวิชานาฏยศิลป์ศึกษา มหาวิทยาลัยราชภัฏบ้านสมเด็จเจ้าพระยา 3. การเก็บรวบรวมข้อมูล ผู้วิจัยได้ดำเนินการเก็บรวบรวมข้อมูล ดังนี้ 1) เก็บรวบรวมข้อมูลจากเอกสาร ตำรา งานวิจัยที่เกี่ยวข้อง และทบทวนวรรณกรรมแนวคิด และทฤษฎีนามาใช้อ้างอิงเป็นข้อค้นพบ (Findings) ให้มีความน่าเชื่อถือ (Reliability) และเที่ยงตรง (Validity) 2) เก็บข้อมูลภาคสนามด้วยวิธีการสัมภาษณ์แบบกลุ่ม (Group Interview) กับ ผู้เชี่ยวชาญ ด้านศิลปะการแสดง นักแสดง ผู้ชม และวิธีสังเกตแบบมีส่วนร่วม (Participation Observation) โดย ผู้วิจัยเป็นผู้สัมภาษณ์และผู้สังเกตการณ์พร้อมบันทึกข้อมูลด้วยตนเอง 4. การวิเคราะห์ข้อมูล ผู้วิจัยได้นำข้อมูลมาวิเคราะห์และสังเคราะห์ข้อมูล โดยแยกข้อมูลเป็นกลุ่ม ๆ ตามประเด็นที่ ศึกษาและวิเคราะห์เชิงพรรณนา (Descriptive Analysis) ในประเด็น โนราโกลนและทฤษฎีการเรียนรู้ แบบสาธิต โดยมีการวิเคราะห์และสังเคราะห์ข้อมูลวิจัย ดังนี้

1. วิเคราะห์แหล่งกำเนิดของยุคสมัยทวารวดี 2. วิเคราะห์สถาปัตยกรรมสมัยทวารวดี 3. วิเคราะห์ข้อมูลทฤษฎี 4. วิเคราะห์วิเคราะห์การแสดงทวารวดี 5. เพื่อวิเคราะห์การใช้สื่อ ไฮเปอร์ลิงก์ เพื่อนำไปใช้ประโยชน์ในการทำวิจัยเรื่อง การศึกษาศิลปะการแสดงทวารวดีในพื้นที่จังหวัด สุพรรณบุรี โดยใช้ผ่านทฤษฎีการเรียนรู้ปัญญาสังคม.

เอกสารการอ้างอิง กรมศิลปากร.2509. รายงานการสำรวจและขุดแต่งโบราณวัตถุสถาน เมืองเก่าอู่ทอง อำเภออู่ ทอง จังหวัดสุพรรณบุรี. พระนคร: ศิวพร 2541. คูบัว: ความสัมพันธ์กับชุมชนทวารวดีในบริเวณใกล้เคียง. กรุงเทพๆ: กรมศิลปากร จารึก วิไลแก้ว, 2534. โบราณคดีเมืองอู่ทองตะเภา. กรุงเทพๆ: ฝ่ายวิชาการ กองโบราณคดี กรมศิลปากร ซ็อง บวสเซอลิเย่ร์, 2509ก. “เมืองอู่ทองและความสำคัญของเมืองอู่ทองในประวัติศาสตร์ ไทย.”ในโบราณวิทยาเรื่องเมืองอู่ทอง. แปลโดย อุไรศรี วรศะริน. พระนคร: กรมศิลปากร.(พิมพ์ในงาน เสด็จพระราชดำเนินทรงเปิด พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ อู่ทอง 13 พฤษภาคม 2509). 2509ข. “ทฤษฎีใหม่เกี่ยวกับสถานที่ตั้งของอาณาจักรฟูนัน” ใน โบราณวิทยาเรื่องเมืองอู่ทอง เก็บความ เรียบเรียงโดย หม่อมเจ้าสุภัทรดิศ ดิศกุล. พระนคร: กรมศิลปากร. (พิมพ์ในงานเสด็จพระราช ดำเนินทรงเปิด พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ อู่ทอง 13 พฤษภาคม 2509). เชษฐ์ ติงสัญชลี, 2558. ศิลปะไทยภายใต้แรงบันดาลใจจากศิลปะอินเดียแบบปาละ. กรุงเทพๆ: โรงพิมพ์มติชนปากเกร็ด. มูลนิธิสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ในพระราชูปถัมภ์สมเด็จพระเทพ รัตนราชสุดาๆ สยามบรมราชกุมารี จัดพิมพ์เพื่อเฉลิมพระเกียรติในโอกาสฉลองพระชนมายุ 5 รอบ 2 เมษายน 2558. ผาสุข อินทราวุธ, 2542. ทวารวดี การศึกษาเชิงวิเคราะห์จากหลักฐานทางโบราณคดี. กรุงเทพๆ: โรงพิมพ์อักษรสมัย. 2548. สุวรรณภูมิจากหลักฐานทางโบราณคดี. กรุงเทพๆ: ภาควิชาโบราณคดี คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร. พิริยะ ไกรฤกษ์, 2533. ประวัติศาสตร์ศิลปะและโบราณคดีในประเทศไทย. กรุงเทพๆ: บริษัท อมรินทร์ พริ้นติ้ง กรุ๊พ จำกัด. 2555.รากเหง้าแห่งศิลปะไทย. พิมพ์ครั้งที่ 2. กรุงเทพๆ: ริเวอร์บุ๊คส. 2523. ศิลปะทักษิณก่อนพุทธศตวรรษที่ 19. กรุงเทพๆ: ศิลปากร. (กรมศิลปากร จัดพิมพ์เนื่อง ในโอกาสวันเฉลิมพระชนมพรรษา พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว 5 ธันวาคม 2523). ภัทรพงษ์ เก่าเงิน, 2545. “พัฒนาการของเมืองอู่ทองหลังพุทธศตวรรษที่ 12.” ใน โบราณคดี เมืองอู่ทอง. นนทบุรี: สำนักงานโบราณคดีและพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติที่ 2 สุพรรณบุรี. สถานพร เที่ยงธรรม, 2554. ศรีเทพ: เมืองศูนย์กลางความเจริญแห่งลุมแม่น้ำป่าสัก. เพชรบูรณ์: อุทยานประวัติศาสตร์ศรีเทพ กรมศิลปากร.

สันติ์ ไทยานนท์, 2554. การศึกษาลำดับพัฒนาการวัฒนธรรมทางโบราณคดีเมืองอู่ทอง. วิทยานิพนธ์ ปริญญาศิลปศาสตรมหาบัณฑิต (โบราณคดีสมัยประวัติศาสตร์) ภาควิชาโบราณคดี คณะ โบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร, กรุงเทพๆ. สฤษดิ์พงศ์ ขุนทรง, 2558. ทวารวดี: ประตูสู่การค้าบนเส้นทางสายไหมทางทะเล. กรุงเทพๆ: ภาควิชาโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร. 2559ก. โบราณคดีเมืองนครปฐม: การศึกษาอดีตของศูนย์กลางแห่งทวารวดี. พิมพ์ครั้งที่ 2. กรุงเทพๆ: ศูนย์มนุษย์วิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน). 2559ข. เมืองอู่ทอง: ผลการขุดค้นทางโบราณคดีที่เนินพลับพลาปี 2558. กรุงเทพๆ: ภาควิชา โบราณคดี คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร. หม่อมเจ้าสุภัทรดิศ ดิศกุล, 2540. “วิวัฒนาการของประติมากรรมสมัยทวารวดี.” ใน ท่องอารย ธรรม: การค้นคว้าเกี่ยวกับโบราณคดีในประเทศไทย (หน้า 218-223). พิมพ์ครั้งที่ 2. กรุงเทพๆ: สำนักพิมพ์ธุรกิจก้าวหน้า. อนันต์ กลิ่นโพธิ์กลับ, 2547. การศึกษาความหมายและแบบของตราประทับสมัยแรกเริ่ม ประวัติศาสตร์ในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ อู่ทอง อำเภออู่ทอง จังหวัดสุพรรณบุรี. วิทยานิพนธ์ปริญญา มหาบัณฑิต สาขาโบราณคดีสมัยประวัติศาสตร์ บัณฑิตวิทยาลัยมหาวิทยาลัยศิลปากร, กรุงเทพๆ. อานนท์ เริองกาจญจนวิทย์. “การออกแบบพระอุโบสถและพระวิหารแบบไทยประเพณีสมัย อยุธยาตอนปลาย(พ.ศ. 2173-2310)” มหาวิทยาลัยศิลปากร. นนทพร อยู่มั่งมี. “เหรียญทองคำ ‘ศรีทวารวดีศวรปุณยะ’ : ความสัมพันธ์ระหว่างรัฐสมัยทวาร วดีในภาคกลางกับภาคใต้ และการรับพุทธศาสนาจากลังกาทวีป”, ใน ศิลปวัฒนธรรม ฉบับเดือน กรกฎาคม 2566. กรรณิการ์ ฉิมสร้อย. “’ทวารวดี’ คืออะไรกันแน่ อ่านมุมมองจาก ‘รุ่งโรจน์ ธรรมรุ่งเรือง’ อ. โบราณคดี ม.ศิลปากร.” https://www.silpa-mag.com/history/article_36408. ศาสตราจารย์ ดร. เชษฐ์ ติงสัญชลี. (2565). ปราสาทในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้.กรุงเทพๆ: มติ ชน. https://www.matichon.co.th/prachuen/news_3089458 “ศัพท์บัญญัติ ราชบัณฑิตยสถาน” คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม เมื่อ 2017-07-15.สืบค้น เมื่อ 2009-06-03. Tim Berners-Lee, making a Server (“HREF” is for “hypertext reference “) Basic HTML data types: Frame target names