หนังสืออิเล็กทรอนิกส์(E-book)คู่มือการเลี้ยงชันโรง

หนงั สืออเิ ลก็ ทรอนกิ ส์ (E-book)
ค่มู อื การเลยี้ งชนั โรง

นางสาวภคั จริ า ขาวมาก รหสั นักศกึ ษา 6201125336
สาขาการสง่ เสรมิ และสื่อสารเกษตร มหาวิทยาลยั แม่โจ้

ก

คานา

หนังสืออิเล็กทรอนิกส์ (E-book) เร่ือง คู่มือการเล้ียง
ชันโรง ได้กล่าวถึงความเป็นมาของชันโรง ประเภทของชันโรง
วรรณะของชันโรง วงจรชีวิต และข้ันตอนการเลี้ยงสาหรับเกษตรกร
มือใหม่ เพื่อให้เกิดความรู้ความเข้าใจ รวมทั้งยังเป็นแนวทางในการ
ประกอบอาชพี ตอ่ ไปได้

ท้ังน้ีขอขอบพระคุณทางศูนย์ศึกษาการพัฒนาห้วยฮ่องไคร้
อันเน่ืองมาจากพระราชดาริท่ีเปิดโอกาสให้ผู้จัดทาได้เข้ามาศึกษา
เรยี นรภู้ ายในศูนย์ศกึ ษาการพฒั นาหว้ ยฮอ่ งไคร้ฯ

ผู้จัดทาหวังว่าส่ืออิเล็กทรอนิกส์ฉบับนี้จะเป็นประโยชน์
ต่อผู้ที่สนใจศึกษาเรื่องชันโรง หากผู้อ่านท่านใดมีข้อเสนอแนะ
ประการใด ผู้จดั ทาขอรับไว้ดว้ ยความขอบพระคณุ ย่งิ

ภัคจิรา ขาวมาก
ผูจ้ ดั ทา

10 กันยายน 2565

สารบญั ข

คานา หนา้
สารบญั ก
ชนั โรงคืออะไร ข
ประเภทของชันโรง 1
วรรณะของชันโรง 2
วงจรชีวิตของชนั โรง 2
องคป์ ระกอบภายในรัง 3
ข้นั ตอนการเลีย้ งชนั โรง 4
ประโยชน์ของชนั โรง 6
ข้อคานงึ สาหรบั ผเู้ ลย้ี งชันโรง 9
เอกสารอ้างอิง 9
10

1

ชนั โรงคืออะไร

ชนั โรง (Stingless bee) เป็นแมลงผสมเกสรจาพวกผ้ึง
ชนิดหน่ึงไม่มีเหล็กในชันโรงเป็นแมลงผสมเกสรประจาถ่ิน ทั่วโลก
พบชันโรงมากกว่า 400 ชนิด ในประเทศไทยพบชันโรง 37 ชนิด
เกษตรกรนิยมเล้ียงชันโรงเพื่อเป็นแมลงผสมเกสรในสวนผลไม้
พืชผัก เช่น เงาะ ล้ินจี่ ลาไย หากเล้ียงในสวน ท่ีเป็นเกษตรอินทรีย์
น้าผึ้งชันโรงท่ีได้ก็จะเป็นน้าผึ้งอินทรีย์ด้วยเช่นกัน ชันโรงมี
พฤติกรรมความมั่นคงในการตอมดอกไม้อย่างสม่าเสมอมีนิสัย
ไม่ชอบเลือก อาศัยในโพรงไม้ โพรงใต้ดินและโพรงเทียมตาม
บ้านเรือน และท่ีเกิดจากมนุษย์ทาข้ึน ชันโรงเป็นผึ้งที่สร้างรังถาวร
อาศัยในรังนานนับสิบปี ปกติไม่มีนิสัยท้ิงรัง ไม่เลือกตอมดอกไม้
มีระยะทางบินหากินท่ีจากัด และมีพฤติกรรมเก็บเกสรมากกว่า
นา้ หวาน

ช่อื ของชันโรงในแต่ละภาค

ภาคกลาง เรียกว่า ตัวชันโรง ภาคอีสานเรยี กวา่ ขีส้ ูด

ภาคเหนอื เรยี กว่า ขต้ี ง๋ั นี ภาคตะวนั ตก เรียกว่า ตุ้งตง้ิ

ภาคใต้ เรยี ก แมลงอุง ภาคตะวนั ออก เรยี กว่า อีโลม

2

ประเภทของชันโรง

ชนั โรงปา่ เชน่ ชันโรงสริ นิ ธร (Michener and Boongird)
ชนั โรงกง่ึ ป่าก่งึ บ้าน เช่น ชนั โรงใตด้ นิ (Smith)
ชนั โรงบา้ นหรือผง้ึ จวิ๋ เชน่ ชันโรงหลังลาย (Cameron)

วรรณะของชนั โรง

รังชันโรงจะประกอบไปดว้ ย ชนั โรง 3 วรรณะ ไดแ้ ก่
ชันโรงนางพญา
ทาหน้าที่ ในการวางไข่และควบคมุ รัง วางไข่ได้
ท้ังกลางวันกลางคนื

ชันโรงตัวผู้
ทาหนา้ ท่ี ผสมพันธุ์กับชันโรงนางพญาเพียงอยา่ งเดยี ว
ชนั โรงงาน
ทาหน้าที่ ทาความสะอาดรัง สรา้ งซอ่ มแซมรวงรงั
เลีย้ งดตู ัวออ่ น รกั ษารงั และหาอาหาร

3

วงจรชีวติ ของชนั โรง

ชันโรงมีการเจรญิ เตบิ โตแบง่ เป็น 4 ระยะ ได้แก่ ระยะไข่
ระยะหนอน ระยะดกั แด้ และระยะตัวเต็มวัย

ระยะไข่ 6-7 วนั ระยะหนอน 10-11 วนั

ระยะดักแด้ 20-23 วนั ระยะตวั เต็มวัย
 นางพญา 36 วัน 20 ปี
 ชันโรงงาน 39-60 วนั
 ชนั โรงตัวผู้ 41 วนั

4

วงจรชวี ติ ของชันโรง (ตอ่ )

การผสมพันธ์ุ นางพญาจะผสมพันธุ์เพียงครั้งเดียว
ต่อการดารงชีวิตผสมได้ท้ังนอกและในรัง การผสมจะใช้
ชันโรงตัวผู้ 8-10 ตัว หลังจากนั้น 1-2 วัน นางพญาจะทาการ
เร่ิมวางไข่โดยเฉล่ีย 120-180 ฟอง/วัน นางพญาท่ีพร้อมจะ
ผสมพันธ์ุจะต้องมีอายุประมาณ 6-8 วัน และฤดูขยายพันธุ์
จะอยใู่ นชว่ งฤดูรอ้ น หรือช่วงงดอกไม้บาน

องค์ประกอบภายในรัง

ปากทางเข้ารัง ในธรรมชาติมีปากทางเข้ารังหลายแบบตามชนิด
ของชันโรง เช่น คล้ายปากแตร ไม่มีท่อ เป็นต้น แต่รังท่ีขายกัน
มกั จะใช้ ฝาขวดขวดพลาสตกิ เปน็ ทางเขา้ เพราะเปิดปิดงา่ ย

คล้ายปากแตร ไม่มที ่อ

5

กลุ่มไข่และตัวอ่อน กลุ่มไข่และตัวอ่อน อยู่ในถ้วยทรงกลมเรียง
ซ้อนกนั เป็นกลุ่ม ถว้ ยสเี ข้มอ่อนตามอายุของการวางไข่

ถ้วยอาหาร เป็นถ้วยทรงกลมใหญ่กว่ากลุ่มไข่และตัวอ่อน
ใช้เก็บอาหาร สีน้าตาลเข้มเก็บน้าผ้ึง สีน้าตาลสว่างเก็บเกสร
การเก็บนา้ ผงึ้ ไปใชก้ ็เกบ็ จากส่วนน้ี

พรอพอลิส (Propolis) สีเข้ม เป็นยางไม้ที่ชันโรงไปเก็บมาจาก
ต้นไม้ หรือยางไม้ต่างๆ ผสมกับไขผึ้ง ค่อนข้างแข็ง ติดอยู่ตาม
ด้านในของรัง ชันโรงใช้พรอพอลิสอุดรูร่ัวในรังไม่ให้ศัตรู เชื้อโรค
และแสง เขา้ มาได้ แลว้ ก็ใชเ้ ปน็ โครงสร้างรงั

ซรี ูเมน (Cerumen) ชันส่วนท่สี องมาจากยางไม้ผสมกับไขผงึ้
มลี ักษณะออ่ นนมุ่ ใช้ทาโครงสรา้ งกา้ นเสาค้ายนั ถ้วยไข่ ถ้วยอาหาร

ถ้วยอาหาร กลมุ่ ไขแ่ ละตัวออ่ น

ซรี ูเมน
พรอพอลิส

6

ขนั้ ตอนการเลีย้ งชันโรง

การเล้ียง ควรเลือกชนิดที่ปรับตัวง่ายและทนต่อการ
เปลี่ยนแปลงสภาพแวดล้อมได้ดี สามารถอยู่ร่วมกับมนุษย์ได้
ไมด่ รุ า้ ย และไม่รบกวน ขยายพันธไ์ุ ด้ง่าย

 การหาข้อมูลการเลย้ี งชนั โรง กอ่ นตดั สินใจท่จี ะเล้ียงชนั โรง
ตอ้ งศึกษาข้อมลู การเลีย้ งชันโรงให้เข้าใจก่อน เชน่ ศึกษาว่าจะ
เลยี้ งพนั ธอ์ุ ะไร

 พนั ธ์ชุ นั โรง หาชนั โรงมาเลี้ยง วิธีท่ีงา่ ยที่สดุ คอื การซือ้ รัง
สาเรจ็ รูปซงึ่ ภายในรงั จะมนี างพญาอยูแ่ ลว้

 จดุ ทีต่ งั้ ชันโรง จะวางรงั ชนั โรงต้องเปน็ พน้ื ท่ีโล่ง อยู่ในที่รม่
ไมว่ างติดพนื้ เพอ่ื ป้องกนั น้าแชร่ งั ไม่ร้อนจนเกนิ ไป
ไมอ่ ย่างนน้ั ถ้วยน้าหวานจะละลาย

 การจัดวางรงั ชันโรง วางรังใหร้ ะนาบกับพืน้ เพอื่ ให้เซลล์
ตัวอ่อนขนานกบั พืน้ ตัวอ่อนจะไดไ้ มจ่ มอาหาร

 มีหลังคา ถ้ารังชนั โรงไม่ได้อยู่ในที่รม่ นิยมเอาแผ่นกระเบ้ือง
ปดิ ทบั ฝารังด้านบน เพื่อป้องกนั ความร้อน กันฝน และป้องกัน
ลมพัดรงั ปลิว

7

ขั้นตอนการเลี้ยงชนั โรง (ต่อ)

 การเปิดรังชันโรง ชันโรงจะออกหากินในช่วงกลางวัน
กลับเข้ารังในช่วงเย็น ถ้าได้รับรังมาในช่วงกลางวันก็นาไป
ว า ง ใ น จุ ด ที่ เ ห ม า ะ ส ม แ ล้ ว เ ปิ ด รั ง ไ ด้ เ ล ย ส่ ว น ก า ร ย้ า ย
ตาแหน่งรัง ต้องรอให้ชันโรงกลับเข้ารังหมดในเวลา
กลางคืน ปิดฝา แล้วค่อยย้าย ถ้าย้ายห่างจากจุดเดิมเกิน
300 เมตร ก็ย้ายแล้วเปิดฝาได้เลย แต่ถ้าไม่ถึงควรปิดฝา
ให้ชันโรงอยู่ในรงั 2 - 3 วัน เพ่ือใหล้ ืมตาแหน่งของรงั เดมิ

 ป้องกันศัตรู ตาแหน่งท่ีวางรังควรปลอดภัยจากสัตว์กิน
แมลงท้ังหลาย เช่น ตุ๊กแก จ้ิงจก มอด และปลวกที่จะ
ทาลายรังด้วยดังน้ัน เพ่ือให้ชันโรงสมบูรณ์แข็งแรง
ควรหมั่นสังเกต และตรวจสอบสภาพรังของชันโรงอย่าง
น้อยเดือนละ 1 ครง้ั

 หมั่นเปิดฝารังดู ข้อดีของการเปิดฝารังดูบ่อยๆ จะช่วยให้
ชันโรงคุ้นกับแสง และคุ้นกับเรา มันจึงไม่เครียดและดุ
น้อยกว่าชันโรงทีอ่ ยู่ในรังธรรมชาติซึ่งไม่เจอแสง

8

 การขยายพันธุ์ชันโรง เลือกชันโรงท่ีพร้อม ต้องเป็น
ชันโรงท่ีมีตัวเต็มวัยและตัวอ่อนพร้อมดักแด้ ที่
มปี ริมาณพอสมควร และมีถ้วยเกสรและถ้วยนา้ ผึ้งใน
อัตราสว่ นทเี่ หมาะสม

 การเก็บน้าผ้ึงชันโรง สามารถทาได้โดยใช้มีดตัดถ้วย
น้าผึ้งของชันโรงแยกเอาถว้ ยเกสรออกไว้ไม่ควรนามา
ไว้รวมกันแล้วนาถ้วยน้าผึ้งของชันโรงมาวางบน
ภาชนะท่ีมีผ้าขาวบางหรือตะแกรงกรอง แล้วใช้ช้อน
หรือมีดกดที่ถ้วยนาผ้ึงของชันโรง เพ่ือให้น้าผึ้งไหล
ออกมา ผ้าขาวบางและตะแกรงจะทาหน้าท่ีแยก
ส่งิ เจอื ปนและชนั ออกจากนา้ ผง้ึ

9

ประโยชน์ของชนั โรง

ผลพลอยได้ทีไ่ ด้จากชนั โรง
 ชนั ของชันโรงมาใช้ประโยชน์ในการทายา และเปน็ สว่ นผสม

ในผลิตภัณฑเ์ คร่ืองสาองค์
 น้าผง้ึ สามารถนามาจาหน่ายได้
ช่วยผสมเกสรเพิม่ ผลผลติ พชื เศรษฐกจิ ต่างๆ

ขอ้ คานงึ สาหรับผูเ้ ลี้ยงชนั โรง

สถานทเี่ ลย้ี งชันโรง
อาหารสาหรบั ชนั โรง
การบริหารจัดการในการเลี้ยงชนั โรง แบ่งเปน็ 3 ระยะ
 ระยะชว่ งก่อนการเกบ็ เก่ยี วผลผลิต
 ระยะช่วงระหว่างการเกบ็ เกย่ี วผลผลติ
 ระยะชว่ งหลงั การเกบ็ เกีย่ วผลผลติ
การป้องกนั และระวงั ศัตรูของชันโรงและการดูแลส่งิ แวดล้อม

10

เอกสารอ้างองิ

เทคโนโลยีชาวบ้าน. 2562. รู้จัก “ชนั โรง” ผ้ึงจิว๋ ตวั ช่วยข้ันเทพ
เกษตรกร ช่วยผสมเกสรติดผลดี. [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก :
https://www.technologychaoban.com/agricultural

สถานบันการจัดการเทคโนโลยีและนวัตกรรมเกษตร. 2561.
ชันโรง แมลงผสมเกสรพืชชั้นยอด. [ออนไลน์]. เข้าถึงจาก :
https://www.nstda.or.th/agritec/wp-content/

ศูนย์ส่งเสริมเทคโนโลยีการเกษตรด้านแมลงเศรษฐกิจ จังหวัด
เชียงใหม่. (ม.ป.ป.). ชันโรง. [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก :
http://www.aopdb04.doae.go.th