หนังสืออิเล็กทรอนิกส์(E-book)คู่มือการเลี้ยงชันโรง

หนงั สืออเิ ลก็ ทรอนกิ ส์ (E-book)
ค่มู อื การเลยี้ งชนั โรง

นางสาวภคั จริ า ขาวมาก รหสั นักศกึ ษา 6201125336
สาขาการสง่ เสรมิ และสื่อสารเกษตร มหาวิทยาลยั แม่โจ้

ก

คานา

หนังสืออิเล็กทรอนิกส์ (E-book) เร่ือง คู่มือการเลี้ยง
ชันโรง ได้กล่าวถึงความเป็นมาของชันโรง ประเภทของชันโรง
วรรณะของชันโรง วงจรชีวิต และข้ันตอนการเลี้ยงสาหรับเกษตรกร
มอื ใหม่

ทั้งนี้ขอขอบพระคุณทางงานส่งเสริมและพัฒนาอาชีพด้าน
การเกษตร ประมง และปศุสัตว์ ทางศูนย์ศึกษาการพัฒนาห้วยฮ่อง
ไครอ้ ันเน่ืองมาจากพระราชดารทิ เ่ี ปดิ โอกาสให้ผูจ้ ดั ทาได้เขา้ มาศกึ ษา
เรียนรู้ภายในศูนย์ศึกษาการพัฒนาห้วยฮ่องไคร้ฯ ผู้จัดทาหวังว่าสื่อ
อเิ ล็กทรอนิกส์ฉบับนี้จะเป็นประโยชน์ ต่อผทู้ ี่สนใจศึกษาเรื่องชนั โรง
ก่อให้เกิดความรู้ความเข้าใจ รวมทั้งยังเป็นแนวทางในการประกอบ
อาชีพต่อไปได้ หากผู้อ่านท่านใดมีข้อเสนอแนะประการใด ผู้จัดทา
ขอรับไว้ด้วยความขอบพระคุณย่ิง

ภคั จิรา ขาวมาก
ผู้จัดทา

10 กนั ยายน 2565

สารบญั ข

คานา หนา้
สารบญั ก
ชนั โรงคืออะไร ข
ประเภทของชันโรง 1
วรรณะของชันโรง 2
วงจรชีวิตของชนั โรง 2
องคป์ ระกอบภายในรัง 3
ข้นั ตอนการเลีย้ งชนั โรง 4
ประโยชน์ของชนั โรง 6
ข้อคานงึ สาหรบั ผเู้ ลย้ี งชันโรง 9
เอกสารอ้างอิง 9
10

1

ชนั โรงคืออะไร

ชนั โรง (Stingless bee) เป็นแมลงผสมเกสรจาพวกผ้ึง
ชนิดหน่ึงไม่มีเหล็กในชันโรงเป็นแมลงผสมเกสรประจาถ่ิน ทั่วโลก
พบชันโรงมากกว่า 400 ชนิด ในประเทศไทยพบชันโรง 37 ชนิด
เกษตรกรนิยมเล้ียงชันโรงเพื่อเป็นแมลงผสมเกสรในสวนผลไม้
พืชผัก เช่น เงาะ ล้ินจี่ ลาไย หากเล้ียงในสวน ท่ีเป็นเกษตรอินทรีย์
น้าผึ้งชันโรงท่ีได้ก็จะเป็นน้าผึ้งอินทรีย์ด้วยเช่นกัน ชันโรงมี
พฤติกรรมความมั่นคงในการตอมดอกไม้อย่างสม่าเสมอมีนิสัย
ไม่ชอบเลือก อาศัยในโพรงไม้ โพรงใต้ดินและโพรงเทียมตาม
บ้านเรือน และท่ีเกิดจากมนุษย์ทาข้ึน ชันโรงเป็นผึ้งที่สร้างรังถาวร
อาศัยในรังนานนับสิบปี ปกติไม่มีนิสัยท้ิงรัง ไม่เลือกตอมดอกไม้
มีระยะทางบินหากินท่ีจากัด และมีพฤติกรรมเก็บเกสรมากกว่า
นา้ หวาน

ช่อื ของชันโรงในแต่ละภาค

ภาคกลาง เรียกว่า ตัวชันโรง ภาคอีสานเรยี กวา่ ขีส้ ูด

ภาคเหนอื เรยี กว่า ขต้ี ง๋ั นี ภาคตะวนั ตก เรียกว่า ตุ้งตง้ิ

ภาคใต้ เรยี ก แมลงอุง ภาคตะวนั ออก เรยี กว่า อีโลม

2

ประเภทของชันโรง

ชันโรงป่า เชน่ ชนั โรงสริ นิ ธร (Michener and Boongird)
ชนั โรงก่ึงป่ากง่ึ บ้าน เช่น ชนั โรงใต้ดนิ (Smith)
ชันโรงบ้านหรือผงึ้ จิ๋ว เชน่ ชนั โรงหลังลาย (Cameron)

วรรณะของชันโรง

รังชันโรงจะประกอบไปดว้ ย ชนั โรง 3 วรรณะ ไดแ้ ก่
ชนั โรงนางพญา
ทาหน้าที่ ในการวางไขแ่ ละควบคุมรัง วางไข่ได้
ทง้ั กลางวันกลางคนื จะมชี ่วงท้องใหญ่กว่าวรรณะ
อ่นื ๆ
ชนั โรงตวั ผู้
ทาหน้าท่ี ผสมพันธกุ์ ับชันโรงนางพญาเพียงอยา่ งเดยี ว
ไม่หาอาหาร
ชันโรงงาน
ทาหน้าท่ี ทาความสะอาดรงั สรา้ งซอ่ มแซมรวงรัง
เล้ยี งดูตัวอ่อน รกั ษารงั และหาอาหาร

3

วงจรชีวติ ของชนั โรง

ชันโรงมีการเจรญิ เตบิ โตแบง่ เป็น 4 ระยะ ได้แก่ ระยะไข่
ระยะหนอน ระยะดกั แด้ และระยะตัวเต็มวัย

ระยะไข่ 6-7 วนั ระยะหนอน 10-11 วนั

ระยะดักแด้ 20-23 วนั ระยะตวั เต็มวัย
 นางพญา 36 วัน 20 ปี
 ชันโรงงาน 39-60 วนั
 ชนั โรงตัวผู้ 41 วนั

4

วงจรชวี ิตของชันโรง (ต่อ)

การผสมพันธ์ุ นางพญาจะผสมพันธ์ุเพียงคร้ังเดียว
ต่อการดารงชีวิตผสมได้ทั้งนอกและในรัง การผสมจะใช้
ชันโรงตัวผู้ 8-10 ตัว หลังจากนั้น 1-2 วัน นางพญาจะทาการ
เร่ิมวางไข่โดยเฉลี่ย 120-180 ฟอง/วัน นางพญาท่ีพร้อมจะ
ผสมพันธุ์จะต้องมีอายุประมาณ 6-8 วัน และฤดูขยายพันธ์ุ
จะอยู่ในช่วงฤดูร้อน หรือชว่ งงดอกไม้บาน

องค์ประกอบภายในรัง

ปากทางเข้ารัง ในธรรมชาติมีปากทางเข้ารังหลายแบบตามชนิด
ของชันโรง เช่น คล้ายปากแตร ไม่มีท่อ เป็นต้น แต่รังที่ขายกัน
มกั จะใช้ ฝาขวดขวดพลาสตกิ เปน็ ทางเขา้ เพราะเปดิ ปดิ ง่าย

คล้ายปากแตร ไมม่ ีท่อ

5

กลุ่มไข่และตัวอ่อน กลุ่มไข่และตัวอ่อน อยู่ในถ้วยทรงกลมเรียง
ซ้อนกนั เป็นกลุ่ม ถว้ ยสเี ข้มอ่อนตามอายุของการวางไข่

ถ้วยอาหาร เป็นถ้วยทรงกลมใหญ่กว่ากลุ่มไข่และตัวอ่อน
ใช้เก็บอาหาร สีน้าตาลเข้มเก็บน้าผ้ึง สีน้าตาลสว่างเก็บเกสร
การเก็บนา้ ผงึ้ ไปใชก้ ็เกบ็ จากส่วนน้ี

พรอพอลิส (Propolis) สีเข้ม เป็นยางไม้ที่ชันโรงไปเก็บมาจาก
ต้นไม้ หรือยางไม้ต่างๆ ผสมกับไขผึ้ง ค่อนข้างแข็ง ติดอยู่ตาม
ด้านในของรัง ชันโรงใช้พรอพอลิสอุดรูร่ัวในรังไม่ให้ศัตรู เชื้อโรค
และแสง เขา้ มาได้ แลว้ ก็ใชเ้ ปน็ โครงสร้างรงั

ซรี ูเมน (Cerumen) ชันส่วนท่สี องมาจากยางไม้ผสมกับไขผงึ้
มลี ักษณะออ่ นนมุ่ ใช้ทาโครงสรา้ งกา้ นเสาค้ายนั ถ้วยไข่ ถ้วยอาหาร

ถ้วยอาหาร กลมุ่ ไขแ่ ละตัวออ่ น

ซรี ูเมน
พรอพอลิส

6

ขนั้ ตอนการเลีย้ งชันโรง

การเล้ียง ควรเลือกชนิดที่ปรับตัวง่ายและทนต่อการ
เปลี่ยนแปลงสภาพแวดล้อมได้ดี สามารถอยู่ร่วมกับมนุษย์ได้
ไมด่ รุ า้ ย และไม่รบกวน ขยายพันธไ์ุ ด้ง่าย

 การหาข้อมูลการเลย้ี งชนั โรง กอ่ นตดั สินใจท่จี ะเล้ียงชนั โรง
ตอ้ งศึกษาข้อมลู การเลีย้ งชันโรงให้เข้าใจก่อน เชน่ ศึกษาว่าจะ
เลยี้ งพนั ธอ์ุ ะไร

 พนั ธ์ชุ นั โรง หาชนั โรงมาเลี้ยง วิธีท่ีงา่ ยที่สดุ คอื การซือ้ รัง
สาเรจ็ รูปซงึ่ ภายในรงั จะมนี างพญาอยูแ่ ลว้

 จดุ ทีต่ งั้ ชันโรง จะวางรงั ชนั โรงต้องเปน็ พน้ื ท่ีโล่ง อยู่ในที่รม่
ไมว่ างติดพนื้ เพอ่ื ป้องกนั น้าแชร่ งั ไม่ร้อนจนเกนิ ไป
ไมอ่ ย่างนน้ั ถ้วยน้าหวานจะละลาย

 การจัดวางรงั ชันโรง วางรังใหร้ ะนาบกับพืน้ เพอื่ ให้เซลล์
ตัวอ่อนขนานกบั พืน้ ตัวอ่อนจะไดไ้ มจ่ มอาหาร

 มีหลังคา ถ้ารังชนั โรงไม่ได้อยู่ในที่รม่ นิยมเอาแผ่นกระเบ้ือง
ปดิ ทบั ฝารังด้านบน เพื่อป้องกนั ความร้อน กันฝน และป้องกัน
ลมพัดรงั ปลิว

7

ขั้นตอนการเลี้ยงชนั โรง (ต่อ)

 การเปิดรังชันโรง ชันโรงจะออกหากินในช่วงกลางวัน
กลับเข้ารังในช่วงเย็น ถ้าได้รับรังมาในช่วงกลางวันก็นาไป
ว า ง ใ น จุ ด ที่ เ ห ม า ะ ส ม แ ล้ ว เ ปิ ด รั ง ไ ด้ เ ล ย ส่ ว น ก า ร ย้ า ย
ตาแหน่งรัง ต้องรอให้ชันโรงกลับเข้ารังหมดในเวลา
กลางคืน ปิดฝา แล้วค่อยย้าย ถ้าย้ายห่างจากจุดเดิมเกิน
300 เมตร ก็ย้ายแล้วเปิดฝาได้เลย แต่ถ้าไม่ถึงควรปิดฝา
ให้ชันโรงอยู่ในรงั 2 - 3 วัน เพ่ือใหล้ ืมตาแหน่งของรงั เดมิ

 ป้องกันศัตรู ตาแหน่งท่ีวางรังควรปลอดภัยจากสัตว์กิน
แมลงท้ังหลาย เช่น ตุ๊กแก จ้ิงจก มอด และปลวกที่จะ
ทาลายรังด้วยดังน้ัน เพ่ือให้ชันโรงสมบูรณ์แข็งแรง
ควรหมั่นสังเกต และตรวจสอบสภาพรังของชันโรงอย่าง
น้อยเดือนละ 1 ครง้ั

 หมั่นเปิดฝารังดู ข้อดีของการเปิดฝารังดูบ่อยๆ จะช่วยให้
ชันโรงคุ้นกับแสง และคุ้นกับเรา มันจึงไม่เครียดและดุ
น้อยกว่าชันโรงทีอ่ ยู่ในรังธรรมชาติซึ่งไม่เจอแสง

8

 การขยายพันธุ์ชันโรง เลือกชันโรงท่ีพร้อม ต้องเป็น
ชันโรงท่ีมีตัวเต็มวัยและตัวอ่อนพร้อมดักแด้ ที่
มปี ริมาณพอสมควร และมีถ้วยเกสรและถ้วยนา้ ผึ้งใน
อัตราสว่ นทเี่ หมาะสม

 การเก็บน้าผ้ึงชันโรง สามารถทาได้โดยใช้มีดตัดถ้วย
น้าผึ้งของชันโรงแยกเอาถว้ ยเกสรออกไว้ไม่ควรนามา
ไว้รวมกันแล้วนาถ้วยน้าผึ้งของชันโรงมาวางบน
ภาชนะท่ีมีผ้าขาวบางหรือตะแกรงกรอง แล้วใช้ช้อน
หรือมีดกดที่ถ้วยนาผ้ึงของชันโรง เพ่ือให้น้าผึ้งไหล
ออกมา ผ้าขาวบางและตะแกรงจะทาหน้าท่ีแยก
ส่งิ เจอื ปนและชนั ออกจากนา้ ผง้ึ

9

ประโยชนข์ องชนั โรง

ช่วยผสมเกสรเพม่ิ ผลผลติ พชื เศรษฐกิจต่างๆ

ผลพลอยได้ท่ีได้จากชนั โรง
 ชันของชันโรงมาใช้ประโยชน์ในการทายา และเป็นส่วนผสม

ในผลติ ภัณฑเ์ ครอื่ งสาองค์
 นา้ ผ้ึงสามารถนามาจาหน่ายได้

ข้อคานึงสาหรบั ผ้เู ล้ียงชนั โรง

สถานทเี่ ล้ียงชนั โรง เชน่ หลีกเลีย่ งการใชส้ ารเคมีในพ้ืนทท่ี เ่ี ลย้ี ง
ชันโรง
อาหารสาหรับชันโรง ควรปลูกพืชทใี่ หผ้ ลผลิตตามฤดูกาล
เพื่อให้ชนั โรงมอี าหารตลอดทง้ั ปี
สารวจศตั รขู องชนั โรงและการดแู ลสง่ิ แวดล้อม เชน่ มด ต่อ
แมงมมุ จง้ิ จก เป็นต้น

10

เอกสารอ้างองิ

เทคโนโลยีชาวบ้าน. 2562. รู้จัก “ชนั โรง” ผ้ึงจิว๋ ตวั ช่วยข้ันเทพ
เกษตรกร ช่วยผสมเกสรติดผลดี. [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก :
https://www.technologychaoban.com/agricultural

สถานบันการจัดการเทคโนโลยีและนวัตกรรมเกษตร. 2561.
ชันโรง แมลงผสมเกสรพืชชั้นยอด. [ออนไลน์]. เข้าถึงจาก :
https://www.nstda.or.th/agritec/wp-content/

ศูนย์ส่งเสริมเทคโนโลยีการเกษตรด้านแมลงเศรษฐกิจ จังหวัด
เชียงใหม่. (ม.ป.ป.). ชันโรง. [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก :
http://www.aopdb04.doae.go.th