องค์ความรู้เรื่อง การใช้พัดยศในพิธีการต่าง ๆ

การใช้พัดยศในพิธีการต่าง ๆ นายธีระบุตร ลุสีดา นักวิชาการวัฒนธรรมชำนาญการ ความเป็นมาและความสำคัญของพัดยศ พจนานุกรมเพื่อการศึกษาพุทธศาสน์ ชุด คำวัด ได้ให้ความหมายของคำว่า “พัดยศ” ไว้ว่า พัดยศ คือพัดเกียรติยศอันเป็นเครื่องราชสักการะอย่างหนึ่งที่พระมหากษัตริย์โปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้นเพื่อ พระราชทานแก่พระภิกษุผู้มีฐานันดรในคณะสงฆ์กรมการศาสนาก็ได้กล่าวถึงความหมายของพัดยศไว้ว่าเป็น เครื่องหมายแสดงถึงสมณศักดิ์ของพระสงฆ์ที่ได้รับพระราชทานจากพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ซึ่งเป็นการ พระราชทานเป็นการเฉพาะบุคคล ให้นำไปใช้เพื่อแสดงสมณศักดิ์ในการพระราชพิธี และรัฐพิธี หรือการพิธี ที่เกี่ยวเนื่องกับสถาบันพระมหากษัตริย์ อันเป็นการถวายพระเกียรติแด่พระองค์ ผู้เป็นองค์ประธาน หรือการพิธีที่อยู่ในพระบรมราชานุเคราะห์ พระราชานุเคราะห์ของสถาบันพระมหากษัตริย์ โดยมีระเบียบ แบบแผนประเพณีปฏิบัติและหลักเกณฑ์การใช้พัดยศในการพระราชพิธีรัฐพิธี และการพิธี ดังนี้ ๑. การพระราชพิธี และพิธีที่ต้องใช้พัดยศ และถวายอดิเรก ๑.๑ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนิน ๑.๒ สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง เสด็จพระราชดำเนิน ๑.๓ สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินี เสด็จพระราชดำเนิน ๑.๔ การพิธีที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จ พระนางเจ้าฯ พระบรมราชินี เสด็จพระราชดำเนินแทนพระองค์ ให้ประธานสงฆ์ถวายอดิเรกทั้งสองพระองค์ ๑.๕ ในการพิธีที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้ผู้หนึ่งผู้ใด ไปปฏิบัติพระราชกรณียกิจแทนพระองค์ (ผู้แทนพระองค์ไปปฏิบัติกรณียกิจแทนพระองค์ใด ให้ประธานสงฆ์ใช้ สรรพนามของพระองค์นั้นตามแบบการถวายอดิเรกที่ใช้ในปัจจุบัน) ๑.๖ ในการพิธีที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดขึ้น หรือได้รับพระบรมราชานุญาตให้จัดขึ้น เช่น การถวายผ้าพระกฐินพระราชทาน การพิธีสมเด็จพระสังฆราช ประทานสัญญาบัตร พัดยศ และผ้าไตร การทรงบำเพ็ญพระราชกุศล การพิธีต่าง ๆ ที่ทรงพระราชทาน พระราชานุเคราะห์ การพระราชทานเครื่องไทยธรรมไปถวายพระสงฆ์ในการพิธีต่าง ๆ ทุกกรณีการพิธีอยู่ใน พระราชานุเคราะห์ หรือพระราชูปถัมภ์ ข อ ง พ ร ะ อ ง ค ์ ใ ด ใ ห ้ ป ร ะ ธ า นสงฆ์ ใช้พัดยศ และใช้สรรพนามในพระองค์นั้น ถวายอดิเรก ๑.๗ การพระราชพิธี เฉลิมพระชนมพรรษา พระบาทสมเด็จ พระเจ้าอยู่หัว วันฉัตรมงคลและวันจักรีที่ ทางราชการจัด (ตรงกับวันพระราชพิธี) เพื่อเป็นการถวายพระเกียรติทั้งใน ส่วนกลางและส่วนภูมิภาค พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระนางเจ้า ฯ พระบรมราชินี เสด็จพระราชดำเนินไปในการพระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลถวาย ผ้าพระกฐิน ณ วัดราชโอรสาราม เขตจอมทอง กรุงเทพมหานคร ภาพจากเพจ พัดยศ สมณศักดิ์พระสงฆ์ไทย

2 ๒. การพิธีที่ใช้พัดยศ แต่ไม่ถวายอดิเรก ๒.๑ การพิธีที่ สมเด็จพระ กนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพ รัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี เสด็จพระราชดำเนิน ๒.๒ การพิธีที่ มีการเชิญเครื่อง อิสริยยศมาประดิษฐานเป็นองค์ประกอบ ของพิธีการ เช่น รัฐพิธีเสกทำน้ำพระพุทธ มนต์ หรือการถือน้ำพิพัฒนสัตยา ๒.๓ การพิธีที่ สมเด็จพระ กนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพ รัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรง พระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ผู้หนึ่งผู้ใดไป ปฏิบัติพระราชกรณียกิจแทนพระองค์ ๒.๔ การพิธีที่ สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราช กุมารี ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้จัดขึ้น หรือทรงรับไว้ในพระราชานุเคราะห์ หรือในพระราชูปถัมภ์ เช่น กรณีทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ บำเพ็ญพระราชกุศลพระราชทานศพไว้ในพระราชานุเคราะห์ เป็นต้น ๒.๕ การพิธีที่ สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรม ราชกุมารี ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ พระราชทานเครื่องไทยธรรมไปถวายพระสงฆ์ในพิธีการต่าง ๆ (เพื่อเป็น การเฉลิมพระเกียรติ แด่ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารีใช้บท "สา อตฺถลทฺธา..." เป็นบท ถวายพระพร ๓. การพิธีที่ใช้พัดยศ และพัดรอง การพระราชพิธี หรือการพิธี ที่มีการถวายพระธรรมเทศนาให้พระสงฆ์ ซึ่งเป็นองค์ถวายพระธรรม เทศนานำพัดยศ และพัดรอง มาในการพระราชพิธี โดยมีวิธีใช้พัดยศ และพัดรอง ดังนี้ ๓.๑ เมื่อถึงเวลาถวายพระธรรมเทศนาให้ถือพัดยศ และพัดรอง ไปนั่งยังอาสน์สงฆ์ตามที่ เจ้าหน้าที่เผดียงและจัดเตรียมไว้ข้างธรรมาสน์ เมื่อองค์ประธานหรือประธานจุดเทียนส่องธรรมให้ พระสงฆ์ถือพัดรองขึ้นไปบนธรรมาสน์ เพื่อใช้ใน การถวายศีล เมื่อถวายศีลจบแล้ว ให้วางพัดรองไว้ บนธรรมาสน์แล้ว ถวายพระธรรมเทศนา เมื่อถวาย พระธรรมเทศนาจบแล้ว ให้เก็บคัมภีร์เทศน์ และ ส่งคัมภีร์เทศน์และพัดรองให้เจ้าหน้าที่เชิญออกไป ยังที่จัดเตรียมไว้ แล้วลงจากธรรมาสน์มานั่งยัง อาสน์สงฆ์ที่มีพัดยศวางอยู่ หรืออาสน์สงฆ์ที่นั่งพัก ก่อนขึ้นธรรมาสณ์ เพื่อรับประเคนเครื่องไทยธรรม เมื่อรับประเคนเครื่องไทยธรรมแล้ว หากไม่มี กิจกรรมอื่น เมื่อองค์ประธานประทับนั่งเรียบร้อย แล้วให้ตั้งพัดยศ ถวายอนุโมทนา ถวายอดิเรก สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี เสด็จพระราชดำเนินทรงบำเพ็ญกุศล อุปสมบทสามเณรในพระราชานุเคราะห์ ณ พระวิหารวัดมกุฏกษัตริยาราม กรุงเทพมหานคร ภาพจากเพจ วัดมกุฏกษัตริยาราม สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ ตั้งพัดรองถวายพระธรรมเทศนา ในการที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระนางเจ้า ฯ พระบรมราชินี เสด็จพระราชดำเนินไปในการพระราชพิธี เฉลิมพระชนมพรรษา พุทธศักราช ๒๕๖๖ ณ พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย พระบรมมหาราชวัง ภาพจากเพจ พระลาน

3 ๓.๒ ในพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศล เนื่องในวันวิสาขบูชา มีการปฏิบัติเป็นกรณีพิเศษคือ เมื่อพระสงฆ์ถวายพระธรรมเทศนาจบแล้ว จะนั่งอนุโมทน โดย "ยถา..." อยู่บนธรรมาสน์ โดยถือคัมภีร์ไว้ในมือ ไม่ต้องถือพัดยศใด ๆ ทั้งสิ้น พระสงฆ์ผู้ถวายพระธรรมเทศนา "ยถา.. " จบ พระสงฆ์ที่นั่งอยู่ ณ อาสน์สงฆ์ ด้านล่าง รับ "สพฺพีติโย " โดยตั้งพัดยศ แล้ว เจ้าหน้าที่เผดียงพระสงฆ์รูปที่ถวายพระธรรมเทศนาลงจาก ธรรมาสน์มานั่งยังอาสนะเดิม แล้วตั้งพัดยศร่วมถวายอนุโมทนา และถวายอดิเรกต่อไป ๓.๓ การพระราชพิธี หรือพิธีใด ๆ ที่ทรงบำเพ็ญพระราชกุศลและทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้มีการจัดสร้างพัดรองถวายพระสงฆ์ไว้เป็นที่ระลึก และทรงประเคนพระสงฆ์ในพระราชพิธีหรือการพิธี เช่น ในการพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๘๐ พรรษา ๕ ธันวาคม ๒๕๕๐ เมื่อทรงถวายพัดรอง แล้ว ประธานสงฆ์จะใช้พัดรองถวายศีล และถวายอนุโมทนา "ยถา สพฺพีฯ" โดยตั้งพัดรองถวายอนุโมทนา ก่อนจะถวายอดิเรกให้เปลี่ยนจากพัดรอง มาเป็นการตั้งพัดยศถวายอดิเรกแทนและให้ใช้พัดยศต่อจากการ ถวายอดิเรกไปจนจบบท "ภวตุ สพพมงุคลํ ฯ เป ฯ ภวนฺตุ เต" อนึ่งในกรณีเดียวกัน สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี เป็นองค์ประธานในพิธีให้เปลี่ยนจากพัดรองเป็นการ ตั้งพัดยศ ก่อนบท "สา อตถลทฺธา... แม้การพิธีอื่น ๆ หากทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้ผู้แทนพระองค์ปฏิบัติ พระราชกรณียกิจแทนและผู้เป็นประธานแทนพระองค์ถวายพัดรองก็พึงปฏิบัติเช่นเดียวกัน ๓.๔ ในการพิธีถวายผ้าพระกฐิน พระราชทานที่มีผู้ขอพระราชทานไปถวายยัง พระอารามหลวง หรืออารามที่ได้รับผ้าพระ กฐินพระราชทานในต่างประเทศ ธรรมเนียม ปฏิบัติที่สืบต่อกันมาถ้าผู้ขอรับพระราชทานได้ มีการจัดสร้างพัดรองที่ระลึกถวายแด่พระสงฆ์ ด้วย หากประธานในพิธีถวายผ้าพระกฐิน เป็นพระบรมวงศานุวงศ์ให้ประเคนพัดรองที่ ระลึกก่อนเครื่องพระกฐินพระราชทาน หากผู้ที่ขอพระราชทานหรือผู้เป็นประธาน เป็นบุคคลที่ไม่ได้เป็นพระบรมวงศ์ ให้ประเคนพัดรองที่ระลึก ถวายอนุโมทนา (เพื่อเป็นการฉลองศรัทธา ของหน่วยงานหรือผู้ที่ขอรับพระราชทาน ในการรับภารธุระอันเป็นการช่วยแบ่งเบาพระราชภาระ ของพระมหากษัตริย์ในการทำนุบำรุงพระพุทธศาสนาให้มั่นคงถาวรสืบไป) ส่วนพระสงฆ์รูปอื่นที่มีสมณศักดิ์ ให้ตั้งพัดยศ ตั้งแต่เมื่อเริ่มอนุโมทนา สำหรับประธานสงฆ์หรือรูปที่ครองผ้าพระกฐินซึ่งใช้พัดรอง ให้เปลี่ยนจาก การใช้พัดรองมาเป็นพัดยศก่อนที่จะถวายอดิเรก โดยสรุปแล้ว งานพิธีการที่จะสามารถที่จะใช้พัดยศได้คือ 1. งานที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่ เสด็จพระราชดำเนิน หรือทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ผู้แทน พระองค์เสด็จพระราชดำเนินแทนพระองค์ หรืองานที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ข้าราชบริพารไปเป็น ประธานในพิธี หรือพิธีที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดขึ้น หรือได้รับพระบรมราชานุญาตให้จัดขึ้น เช่น การถวายผ้าพระกฐินพระราชทาน การพิธีสมเด็จพระสังฆราช ประทานสัญญาบัตร พัดยศ และผ้าไตร การทรงบำเพ็ญพระราชกุศล การพิธีต่าง ๆ ที่ทรงพระราชทาน พระราชานุเคราะห์ การพระราชทานเครื่องไทยธรรมไปถวายพระสงฆ์ในการพิธีต่าง ๆ ทุกกรณี(ประธานสงฆ์ ถวายอดิเรก) พระธรรมวชิรโสภรณ วัดพระธาตุพนมราชวรมหาวิหาร ตั้งพัดรองอนุโมทนาในการถวายผ้าพระกฐินพระราชทาน ภาพจากเพจ วัดพระธาตุพนมราชวรมหาวิหาร

4 2. งานที่สมเด็จพระบรมราชชนนี พันปีหลวง เสด็จพระราชดำเนิน หรือทรง พระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ผู้แทนพระองค์ เสด็จพระราชดำเนินแทนพระองค์ หรืองาน ที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ข้าราช บริพารไปเป็นประธานในพิธี หรืองานที่ทรง พระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานผ้าไตร เครื่องสังฆทาน ฯลฯ หรืองานที่ทรงรับไว้ใน พระราชานุเคราะห์ (ประธานสงฆ์ถวาย อดิเรก) 3. งานที่สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระ บรมราชินี เสด็จพระราชดำเนิน หรือทรง พระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ผู้แทนพระองค์ เสด็จพระราชดำเนินแทนพระองค์ หรืองาน ที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ข้าราชบริพารไปเป็นประธานในพิธี หรืองานที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานผ้าไตร เครื่องสังฆทาน ฯลฯ หรืองานที่ทรงรับไว้ในพระราชานุเคราะห์ (ประธานสงฆ์ถวายอดิเรก) 4. งานที่สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี เสด็จพระราชดำเนิน หรือทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ผู้แทนพระองค์เสด็จพระราชดำเนินแทนพระองค์ หรืองานที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ข้าราชบริพารไปเป็นประธานในพิธีหรืองานที่ทรงพระกรุณาโปรด เกล้าฯ พระราชทานผ้าไตร เครื่องสังฆทาน ฯลฯ หรืองานที่ทรงรับไว้ในพระราชานุเคราะห์ สำหรับงานพิธีดังกล่าวที่ได้กล่าวมาข้างต้น พระสงฆ์ที่มิได้เป็นพระราชาคณะ สามารถตั้งพัดเพื่อใช้ใน การถวายอนุโมทนาได้ แต่ผู้ที่จะถวายอดิเรกนั้น จะต้องเป็นพระสงฆ์ผู้เป็นพระราชาคณะ หรือพระครู สัญญาบัตรที่ได้รับพระราชทานพัดเปลวเพลิงขึ้นไปเท่านั้น แต่ถ้าในที่นั้นไม่มีพระสงฆ์ที่มีสมณศักดิ์ก็ไม่ต้องใช้ พัดยศ เพียงแต่พนมมือถวายอนุโมทนา ขึ้นต้นด้วยบท “ยถา วาริวหา ฯลฯ ภวนฺตุ เต” ส่วนงานที่ที่เกี่ยวเนื่องกับพระบรมวงศานุวงศ์ที่มิได้กล่าวไว้ในเบื้องต้น พระสงฆ์สมณศักดิ์ใช้พัดรอง ในการถวายอนุโมทนา สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงพระกรุณาโปรดพระราชทาน เครื่องสมณบริขาร ในการอุปสมบทพระราชทาน สามเณรวรัช ขันสิงห์ ป.ธ.๖ ณ พระอุโบสถวัดโมลีโลกยาราม ราชวรวิหาร ภาพจาพเฟสบุ๊ค นพรัตน์ ไผ่แก้ว พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ นายสมศักดิ์ อนุราชเสนา ประจำสำนักพระราชวังพิเศษ ระดับ ๑๐ เชิญ กรอบธรรมนาวา "วัง" และผ้าไตร พระราชทาน ถวายแด่ พระธรรมวชิรมุนี วิ. ภาพจากเพจ พระธรรมวชิรมุนี วิ. โอวาทธรรมและศาสนกิจ สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานผ้าไตร ในการอุปสมบท สามเณรปรมินทร์ เที่ยงตรง ป.ธ.๖ ณ อุโบสถวัดท่าราชไชยศรีจังหวัดขอนแก่น ภาพจาพเฟสบุ๊ค Paramin Thaingtrong

5 บรรณานุกรม กรมการศาสนา กระทรวงวัฒนธรรม. (๒๕๖๓). ศาสนพิธีและมารยาทไทย (ครั้งที่ ๔). กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์ ชุมนุมสหกรณ์การเกษตรแห่งประเทศไทย จำกัด. พระธรรมกิตติวงศ์ (ทองดี สุรเตโช). (2548). พจนานุกรมเพื่อการศึกษาพุทธศาสน์. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์ เลี่ยงเชียง.