From inu to thai literature อิเหนา จากนิทานชวา สู่คุณค่าวรรณคดีไทย

กำรใช้บนเทวดำ กำรแบหลำ ๔๗

การใชบ้ นเทวดา การแบหลา กำรนับถอื องค์
หลงั จำกสมปรำรถนำ เป็นพิธกี รรมท่ี ประตำระกำหลำ
ในเรอ่ื งใดเรอื่ งหน่งึ ท่ี
ไดข้ อความชว่ ยเหลือ สตรมี ่ำย องคป์ ะตำระกำหลำ
ฆ่ำตวั ตำยตำมสำมี ในบทละครเรือ่ งอเิ หนา
จากเทวดาไว้
ทสี่ ้ินชีวติ ไป มสี ถานภาพเป็น
องคอ์ ัยกาหรือ
เทพบรรพบรุ ุษ

ของตวั เอก

พิธกี รรมและความเชอื่

ของชวามลายู

ในบทละครเรอื่ งอิเหนา

การละเล่นและการแสดงของชวามลายู ๔๘
ทีป่ รากฏในบทละครเรื่องอเิ หนา

การเล่นชนไก่ การเลน่ หนงั

- ชว่ ยสร้างสีสันและความสนุกแกเ่ รือ่ ง - เล่นหนงั ประเภทวายงั กุลติ หรือหนงั ตะลงุ
- เปน็ ทีร่ ู้จักและนยิ มในสังคมไทย

๔๙

กริชในบทละครเร่อื งอิเหนา

เป็นอาวธุ เป็นเคร่อื งแสดง
ความจงรักภักดี
ตวั ละครชายต่างกม็ ีกริช ต่อสามขี องผหู้ ญิง
เป็นอาวธุ ประจาตวั และ
ใชก้ ริชในการสู้รบ ถา้ มคี นลกั กรชิ ไปได้
จะต้องตกเป็นภรรยา
เป็นเครื่องแทนตวั ของผู้น้ัน

ใช้ชือ่ ทจ่ี ารกึ บนกรชิ น้นั
เปน็ ชื่อจริงของตนเอง

พิธีกรรมไทย ๕๐

ในบทละครเรอื่ งอเิ หนา พระราชพิธสี มโภชเม่ืออเิ หนาเกดิ

งานพระเมรุ เปน็ ประเพณีรับขวญั ใหก้ บั พระราชโอรส พระโอรส,
พระราชธิดา พระธดิ า ทีป่ ระสูตใิ หม่
พระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ
พระราชพิธีโสกันต์
พระราชพิธีสรงสนานหลงั เสรจ็ ศึก
หรือพิธี “โกนจุก”
พระมหากษัตรยิ ์ลงสรงเพื่อชาระลา้ งรา่ งกาย เปน็ พระราชพิธโี สกันต์ของสียะตราเม่อื อายไุ ด้ ๑๕ ปี
หลงั การกราศึก เพ่ือกาจดั สิ่งเลวรา้ ย
ทตี่ ดิ ตวั มาจากการทาสงคราม พิธสี ยุมพรพรอ้ มกับราชาภิเษก

พระราชพิธีแห่สระสนาน เปน็ การจัดพิธีแต่งงานพร้อมกับ
แต่งตงั้ ฐานันดรศักด์ิให้คราวเดียว
จดุ มุ่งหมายเพ่ือสร้างสิริมงคลแกช่ า้ งม้าราชพาหนะ
และให้พระมหากษัตรยิ ์ทอดพระเนตรและตรวจตา พิธเี สี่ยงเทยี น
ช้างม้าราชพาหนะ ตลอดจนเครือ่ งศาสตราวุธตา่ ง ๆ
พิธเี สี่ยงทายโดยใชเ้ ทยี น

ความคิดความเช่ือของไทยในบทละครเรื่องอิเหนา ๕๑

ความเช่อื เรอื่ งลางบอกเหตุ ความเชอื่ เร่ืองฝั นบอกเหตุ

ความเชือ่ เร่ืองการทรงเจ้าเข้าผี ความเช่ือเรื่องกรรม

วฒั นธรรมเบด็ เตล็ดในบทละครเรื่องอเิ หนา

การแตระอบุ ะ การเล่นไมด้ ัด
หรือการร้อยมาลยั ดอกไม้
การปลูกไมด้ ดั ไวใ้ น
พระบรมมหาราชวัง

๕๒

การเอาแตใ่ จตนเอง การไมร่ จู้ กั
กอ่ ให้เกดิ ปั ญหา ประมาณตนเอง

และความเสียหาย กอ่ ให้เกดิ
แก่ทกุ ฝ่าย ความหวงั ที่
ไม่มีวนั เปน็ จรงิ
คณุ ค่าทาง การใชอ้ ารมณเ์ หนอื
เหตุผล
ปั ญญา
ทาใหข้ าดสติ
การใชก้ าลงั
ในการตดั สินใจ
ในการแกป้ ั ญหา จะกระทาสิ่งใด

ก่อใหเ้ กดิ ผลเสีย การทาอะไร

ตามมาอยา่ ง โดยไมย่ ้งั คดิ
ไมค่ าดคดิ
ทาใหเ้ หล่าญาตมิ ติ ร
พลอยเดอื ดรอ้ น

คาศัพทภ์ าษาชวาทปี่ รากฏใน
บทละครเรอื่ งอเิ หนา

๕๔

คาศัพทภ์ าษาชวาทปี่ รากฏในบทละครเรอื่ งอเิ หนา

อเิ หนา คาศัพทท์ เี่ ปน็ ชอื่ ตวั ละคร
ว. ออ่ น, หนมุ่ , เปน็ คาประกอบ ชอื่ ทมี่ ีเกยี รติ

บุษบา น. ดอกไม้

อรสา น. นางฟ้า

คาศัพทภ์ าษาชวาทปี่ รากฏในบทละครเรอื่ งอเิ หนา ๕๕

สังคามาระตา คาศัพทท์ เี่ ปน็ ชอื่ ตวั ละคร

สังคา แปลว่า หอยทะเลชนดิ หน่งึ เปน็ ของสูง ใชใ้ น
พิธพี ราหมณ์หลายอยา่ ง, มาระตา แปลว่า เครอื่ ง
ทพิ ย์, น้าทิพย์

สียะตา สี คอื ศรี แปลวา่ งามดี

สการะวาตี น. ดอกไม้

๕๖

คาศัพทภ์ าษาชวาทปี่ รากฏในบทละครเรอื่ งอเิ หนา

ระเดน่ คาศัพทท์ ใี่ ชเ้ รยี กตวั ละคร

น. โอรสธิดาของเจา้ ผคู้ รองนครในชวา, ระเดน่
แปลว่า เจ้า

ปั นหยี น. โจรป่า

อุณากรรณ น. นามแปลงของบุษบา แปลวา่ ความเปน็ หน่มุ หรือ
หนุ่มน้อย.

๕๗

คาศัพทภ์ าษาชวาทปี่ รากฏในบทละครเรอื่ งอเิ หนา

อสัญแดหวา คาศัพทท์ ใี่ ชเ้ รยี กตวั ละคร
ประไหมสุหรี น. เทวดาตน้ ตระกูลของกษัตรยิ ์ ๔ นครในบทละคร
มะเดหวี เรือ่ งอิเหนา

น. ตาแหน่งของพระมเหสีลาดบั ที่ ๑ หรืออคั รมเหสี
ของกษัตริยช์ วา

น. ตาแหน่งพระมเหสีลาดบั ที่ ๒ ของกษัตริย์ชวา

๕๘

คาศัพทภ์ าษาชวาทปี่ รากฏในบทละครเรอื่ งอเิ หนา

มะโต คาศัพทท์ ใี่ ชเ้ รยี กตวั ละคร
ลิกู น. ตาแหนง่ มเหสีลาดบั ที่ ๓ ของกษัตริยช์ วา

น. ตาแหนง่ มเหสีลาดับที่ ๔ ของกษัตริย์ชวา

ย่าหรนั น. เปน็ ชอื่ แปลงของระเด่นสียะตา

คาศัพทภ์ าษาชวาทปี่ รากฏในบทละครเรอื่ งอเิ หนา ๕๙

คาศัพทท์ เี่ ปน็ ชอื่ ตน้ ไมแ้ ละดอกไม้
มะวาร, มาวาร น. ดอกกุหลาบ

มายงั น. ดอกหมาก
มริ ันตี น. ตน้ ดาวเรอื ง
วารวาริ น. ดอกชบา
สะการะ น. ดอกไม้
หหุ นงิ หงนั น. ดอกบานไมร่ โู้ รย

๖๐

คาศัพทภ์ าษาชวาทปี่ รากฏในบทละครเรอื่ งอเิ หนา

ซา่ โบะ คาศัพทท์ เี่ ปน็ ชอื่ สิ่งของเครอื่ งใช้
น. ผา้ หม่ อยา่ งผา้ สไบ

ปั นจเุ หรจ็ น. เครอื่ งรดั เกล้าทไี่ ม่มยี อด

อาแสะ น. กรชิ



๖๒

เพราะเหตใุ ดเร่อื งอเิ หนาถึงได้เป็นยอดแห่งบทละครรา ?

เพราะในบทละครเร่ืองอิเหนา มีบทประพันธ์ด้วยการใช้นาฏยศั พท์ที่เป็นช่ือของท่ารา
ในบทบรรยาย และการใช้คาแสดงนาฏการ เพื่อแสดงการเคลื่อนไหวและกิริยาท่าทาง
ที่ตอ่ เน่ืองกันหลายท่า ส่ิงเหล่านี้ล้วนนามาสู่การเป็นยอดแหง่ บทละครราทง้ั ส้ิน

บุษบาเป็นเมียอิเหนาคนทีเ่ ท่าไหร่ ?

บุษบาเป็นเมียคนที่ ๕ ของอิเหนา อ่านเพิ่มเติมได้ในหนังสือพระราชนิพนธ์ใน
รัชกาลที่ ๒ ตอนอเิ หนาโลมนางบษุ บา หนา้ ๒๖๗ - ๕๖๘

๖๓

อเิ หนา บทพระราชนพิ นธร์ ชั กาลท่ี ๒ ดาเนิน
เร่อื งตามตน้ ฉบบั ของใคร ?

บทละครเร่อื งอิเหนา พระราชนิพนธ์ในรัชกาลท่ี ๒ เปน็ การรื้อสร้างใหม่ทั้งหมด
ซ่ึงเค้าเดิมเป็นพระราชนิพนธ์ของรัชกาลที่ ๑ ซ่ึงก็ได้นาเอาของเจ้าฟา้ หญิง-
มงกฎุ เม่ืองคร้ังกรงุ เกา่ มาชาระใหม่เชน่ กัน

พิธีแตระอบุ ะ ทาไมถงึ บอกวา่ มีตน้ กาเนิดจาก
ประเทศไทย ?

พิธีแตระอุบะ คือการร้อยพวงมาลัย ซ่ึงเป็นงานฝีมือของราชสานักไทย
มาแต่โบราณ

๖๔

จำกบทละครเรื่องอิเหนำ ตัวละครใดถำ้
ไมม่ ใี นเรอื่ งจะไมส่ ำมำรถดำเนนิ เรื่องใด ?

หากขาดอิเหนาไป จะไม่สามารถดาเนินเรื่องได้ เพราะอิเหนาคือพระเอก
ของเรื่อง และเปน็ ตวั ดาเนินเรื่องหลกั

คิดว่ำอิเหนำรักเมยี คนไหนมำกท่สี ุด
เพรำะเหตใุ ด ?

อิเหนารักบษุ บามากทส่ี ุด เพราะอิเหนาและบุษบาเคยร่วมทุกข์ร่วมสุขกันมาก่อน
นอกจากนี้อิเหนายอมเผาเมืองดาหา และโกหกพ่อและแม่ของตน เพ่ือท่ีจะ
ลกั พาตวั บุษบาไปเปน็ ของตน

๖๕

ศึกกะหมังกะหนิงมแี นวคิดจริง ๆ คอื อะไร
เป็นเร่ืองศึกหรือเร่อื ง ?

“เป็นการพยายามฝา่ ฟันเอาชนะชะตากรรมหรือแก้ไขข้อผิดพลาดท่ีตนเองได้ก่อข้ึนอย่างไม่ย่อท้อจนบรรลุ
ผลสาเร็จ” และจากแนวคิดข้างต้นทางผู้จัดทาจึงมีความเห็นว่าเน้ือหาในบทละครเร่ืองอิเหนาเปน็ เรื่องราว
ของทั้งการรบและการรัก จะเห็นได้จากการท่ีอิเหนาซ่ึงเปน็ ตัวเอกของเร่ืองได้ถูกขนานนามว่า “ผู้เปน็ นักรบ
และนกั รกั ”

เพรำะเหตุใดกระทรวงศึกษำธิกำรจึงเลอื ก
อเิ หนำ ตอนศึกกะหมงั กุหนิงใหน้ ักเรียนได้ ?
เรียน ?

เน่อื งจาก ตอนศึกกะหมงั กหุ นงิ ถือวา่ เป็นตอนท่เี หมาะสมกบั นักเรียนและแฝงดว้ ยข้อคดิ มากมาย เช่น
การไม่เกรงกลัวต่อศัตรทู ่ีมีกาลังกวา่ ความรกั ในศักด์ศิ รี และการรักษาคาสัตย์ ท่ีสาคัญทาใหน้ ักเรียน
ไดเ้ รยี นรู้ลักษณะคาประพันธป์ ระเภทบทละครราผ่านวรรณคดที ี่ไดช้ ื่อว่าเป็นยอดของบทละครรา

๖๖

นอกจำกตอนศึกกะหมงั กหุ นิง มตี อนใดทเ่ี หมำะสม
ที่จะนำมำเป็นวรรณคดีในบทเรียนอกี เพรำะเหตใุ ด ?

ตอนลมหอบ เพราะตอนน้ีแสดงให้เห็นถึงความมานะ พยายามของอิเหนาท่ีต้องการจะชิงตัว
นางบษุ บามาเปน็ ของตน แต่ถูกองคป์ ะตาระกาหราบันดาลลมให้พัดเอาตัวนางบุษบา (อ่านเพ่ิมเติม
หน้า ๒๒) นอกจากน้ียงั สามารถนามาสอนเพ่ือแสดงใหเ้ ห็นถงึ โทษของการทาผิดได้

อเิ หนำมีข้อเสียด้ำนใดบำ้ ง เพรำะเหตุใด ?

ข้อเสียของอิเหนาน้ัน หากให้ตอบเพียงกล่องข้อความน้ีคงไม่จบเป็นแน่ ขอยกตัวอย่างข้อเสียท่ีเด่น ๆ คือ
มีความรู้สึกรุนแรงในความรัก เม่ือได้พบนางจินตะหรา มีรูปร่างสวยงามก็คล่ังไคล้หลงใหลจนไม่ยอมเข้า
พิธีอภิเษกกับนางบุษบาคู่หม้ัน นอกจากนี้เมื่อตอนท่ีหลงนางบุษบา อิเหนาก็ถึงข้ันเผาเมืองดาหาเพ่ือลักพาตัว
นางบษุ บาไป

๖๗

อเิ หนำถอื เป็นผชู้ ำยที่เจำ้ ชหู้ รือเป็นแค่ผู้ชำยมกั มำก?

อิเหนาเป็นผู้ชายเจ้าชู้ เห็นผู้หญิงสวยก็เกี้ยวพาราสี จนผู้หญิงหลงรัก
และเจ็บซ้าใจหลายคน

อเิ หนำเจำ้ ชู้และไมเ่ ป็นตัวท่ดี ี เหมำะหรอื ไมท่ ี่
บรรจุอยใู่ นบทเรียน ?

เหมาะสม เพราะว่าสามารถนาตัวละครมาสอนนักเรียนได้ว่าทาพฤติกรรมเช่นนี้
แล้วเขาจะได้รับผลกรรมอะไร ซ่ึงอิเหนาเขาก็ได้พบเจออุปสรรคมากมาย
กว่าจะไดม้ ชี วี ติ ทีส่ งบสุข

๖๘

อเิ หนำปรำกฏแนวคดิ อะไร ?

การพยายามฝ่าฟั นเอาชนะชะตากรรมหรือแก้ไขข้อผิดพลาดที่ตนเอง
ได้กอ่ ข้ึนอย่างไมย่ ่อท้อจนบรรลุผลสาเร็จ

จำกบทละครเรื่องอเิ หนำสำมำรถนำข้อคดิ ใด
มำประยุกต์ใช้ยคุ ปั จจุบัน ?

การมสี ติก่อนกระทาการใด เพราะผลท่ีตามมาทุกอย่างเกิดจากการกราท่ีเราก่อ
เช่น ในตอนที่อิเหนาเผาเมืองแล้วลักพาตัวนางบุษบา อิเหนาก็ได้รับผลกรรมที่
ตอ้ งพลดั พรากจากกันอย่นู านนม กวา่ จะไดก้ ลบั มาครองรกั กันอยา่ งมีความสุข



๗๐

“อนั อเิ หนำเอำมำทำเป็นคำรอ้ ง
แต่ขำ้ วกล้องเอำมำทำ

เป็นคำขำ้ ว”

ชือ่ นำงสำวสุพรรษำ อินทรศิษฎ์
ชื่อเลน่ ฝ้ำย

รหสั ๖๐๑๐๑๒๐๑๑๐๑
สำขำวิชำกำรสอนภำษำไทย
คณะครศุ ำสตร์ มหำวิทยำลัยรำชภัฏสกลนคร

Fai Supansa

0887420540

๐๘๘-๗๔๒๐๕๔๐

๗๑

“เดด็ กว่ำอเิ หนำ
ก็เรำน่แี หละ”

ช่อื นำยกิตตศิ ักดิ์ บุญเพี้ย
ชอ่ื เลน่ แซก็

รหสั ๖๐๑๐๑๒๐๑๑๐๔
สำขำวิชำกำรสอนภำษำไทย
คณะครุศำสตร์ มหำวทิ ยำลัยรำชภฏั สกลนคร

เซอร์ ไอแซค

zaxkub

๐๙๓-๕๗๑๑๔๑๘

๗๒

“ถึงไม่สวยเหมอื นบษุ บำ

แตส่ ัญญำจะรักเพียง
เธอคนเดยี ว”

ช่ือนำงสำวโสภำพันธ์ มะโนรตั น์
ชอ่ื เลน่ รงุ้

รหัส ๖๐๑๐๑๒๐๑๑๐๙
สำขำวิชำกำรสอนภำษำไทย
คณะครศุ ำสตร์ มหำวทิ ยำลัยรำชภฏั สกลนคร

Sopapan Manorat

sopapanmanorat

๐๘๙-๗๐๙๔๑๙๒

๗๓

“อยำกเหน็ หน้ำอเิ หนำ
มำดูหน้ำเรำได้”

ชือ่ นำยศิวัช หืนกระโทก
ชื่อเลน่ ทวิ

รหัส ๖๐๑๐๑๒๐๑๑๑๒
สำขำวชิ ำกำรสอนภำษำไทย
คณะครุศำสตร์ มหำวทิ ยำลยั รำชภฏั สกลนคร

ศิวชั หืนกระโทก

0934763112
๐๙๒-๔๗๖๓๑๑๒

๗๔

“อำ่ นอิเหนำจบ
ค่อยมำคบกบั เรำ”

ชื่อนำงสำวสิริญญำ ภำวงศ์
ช่ือเลน่ แพรว

รหัส ๖๐๑๐๑๒๐๑๑๒๔
สำขำวิชำกำรสอนภำษำไทย
คณะครุศำสตร์ มหำวิทยำลัยรำชภฏั สกลนคร

แพรว สิรญิ ญา

ipraewbkm

๐๖๑-๒๘๑๐๐๗๗

๗๕

“มีรกั หลำยเศร้ำ
เหมอื นอิเหนำน่ีแหละ”

ช่อื นำงสำวกรรณกิ ำ อ่อนสุระทมุ
ชอ่ื เลน่ จ้ยุ

รหัส ๖๐๑๐๑๒๐๑๑๒๖
สำขำวชิ ำกำรสอนภำษำไทย
คณะครศุ ำสตร์ มหำวทิ ยำลัยรำชภฏั สกลนคร

จยุ้ ออ่ นสุระทมุ

0931596102

๐๙๓-๑๕๙๖๑๐๒

๗๖

“อิเหนำคือยอดชำยในวรรณคดี
ส่วนคนหนำ้ ตำดคี ือ

ผู้จัดทำอินโฟอิเหนำ”

ชื่อนำงสำวจนั ทร์ สุพรรณโมกข์
ชือ่ เลน่ จันทร์

รหัส ๖๐๑๐๑๒๐๑๑๓๑
สำขำวชิ ำกำรสอนภำษำไทย
คณะครุศำสตร์ มหำวทิ ยำลัยรำชภัฏสกลนคร

chan chan chan

chansupannamok

๐๖๓-๖๑๕๑๒๗๙

๗๗

“คมกวำ่ กริชของอเิ หนำ
กค็ ำรมเรำน่แี หละ”

ชื่อนำงสำวสุกัญญำ ประหุปะเม
ชือ่ เลน่ แจ๋ม

รหสั ๖๐๑๐๑๒๐๑๑๓๕
สำขำวชิ ำกำรสอนภำษำไทย
คณะครุศำสตร์ มหำวิทยำลัยรำชภัฏสกลนคร

Jam Jam Snru

jammysukanya
๐๙๒-๑๓๔๓๖๑๓

บรรณำนกุ รม

จินดา ลาโพธิ์. (๒๕๕๘). พั ฒนาการวรรณ กรรมไทย. เอกสารประกอบการสอนรายวิชา ๒๑๕๔๒๑๐๒
ภาควชิ าภาษาไทย คณะครุศาสตร์ มหาวทิ ยาลยั ราชภฏั สกลนคร.

ชลลดา ชบางบอน. (๒๕๕๑). อิเหนา (ฉบบั การต์ นู ). ปทุมธานี : สกายบุ๊กส์.
ธานีรัตน์ จัตุทะศรี. (๒๕๕๒). พระราชนิพนธ์อิเหนาในรัชกาลที่ ๒ : การสร้างนิทานปั นหยีให้เป็นยอดวรรณคดี

บทละครใน. วิทยานิพนธ์ปริญญาอักษรศาสตรดษุ ฎีบัณฑิต สาขาวชิ าภาษาไทย จฬุ าลงกรณ์มหาวิทยาลยั .
พุทธเลิศหลา้ นภาลยั , พระบาทสมเดจ็ พระ. (๒๕๕๓). บทละครเรอื่ งอิเหนา. กรงุ เทพฯ : บรรณกิจ.
ภัทรเวช ฟุ้งเฟ่ ือง. (๒๕๕๙). อิเหนา : ภาพสะท้อนสังคมไทยในฐานะวรรณกรรมร่วมเอเชียตะวันออกฉียงใต้.

วารสารสถาบันวิจยั และพัฒนา, ๑(๒), ๗๑.
วรินทร ชัยสมพันธ์สกุล. (๒๕๕๗). ลักษณะคาประพันธ์. สืบค้นเม่ือ ๒๒ กุมภาพันธ์ ๒๕๖๒, จากเว็บไซต์ :

https://sites.google.com/site/km0computer/laksna-kha-praphanth
ห น้ า พ า ก ย์ . พ จ น า นุ ก ร ม ฉ บั บ ร า ช บั ณ ฑิ ต ย ส ถ า น . สื บ ค้ น เ มื่ อ ๒ ๒ กุ มภ า พั น ธ์ ๒ ๕ ๖ ๒ , จ า ก เว็ บ ไซ ต์ :

http://www.royin.go.th/dictionary/
หอพระสมุดวชิรญาณ. (๒๔๖๒). บทละครเรื่องอิเหนา. สื บค้นเมื่อ ๒๒ กุมภาพันธ์ ๒๕๖๒, จากเว็บไซต์ :

http://vajirayana.org/บทละคร-เร่อื ง-อเิ หนา/เล่มท่ี๑