รายละเอียดหลักสูตร อสม.buddy Lopburi v.2(2)

2

หลกั สูตร อสม. บัดดี้

2

คู่มืออบรม อสม.

อสม. บดั ดี้ เพ่ือชีวีเดก็ ไทย

2

คำนำ

คู่มือฝึกอบรมในงานอนามยั แมแ่ ละเดก็ เล่มน้ี จดั ทาข้ึนเพื่อใชเ้ ป็นแนวทางในการจดั อบรมพฒั นา
ศกั ยภาพอาสาสมคั รสาธารณสุขประจาหมู่บา้ น (อสม.) มุ่งเนน้ การคน้ หาหญิงวยั เจริญพนั ธุ์ ท่ีตอ้ งการมีบุตรได้
ทานยาเสริมธาตุเหลก็ เพื่อเตรียมตวั สาหรับการต้งั ครรภ์ ใหค้ วามช่วยเหลือหญิงที่ไมค่ วรต้งั ครรภ์ ใหป้ ลอดภยั
จากอนั ตรายจากการต้งั ครรภ์ คน้ หาหญิงต้งั ครรภใ์ หฝ้ ากครรภค์ ุณภาพ ปลอดภยั จากภาะวะเสี่ยงสูงจากการ
ต้งั ครรภ์ และคน้ หาเด็กที่มีพฒั นาล่าชา้ ใหม้ ีพฒั นาการ การเจริญเติบโตเตม็ ตามศกั ยภาพของเดก็ เป็ นการสร้าง
โอกาสใหเ้ ดก็ ทุกคนไดเ้ ติบใหญ่เป็ นอนาคตท่ีสดใสของชาติตอ่ ไป คูม่ ือเล่มน้ีสามารถปรับใชต้ ามความ
เหมาะสมในการใหค้ วามรู้แก่อาสาสมคั รสาธารณสุขประจาหมู่บา้ น เพ่ือใหเ้ ดก็ ในจงั หวดั ลพบุรีมีสุขภาพท่ี
แขง็ แรง ปลอดภยั

หวงั เป็นอยา่ งยงิ่ วา่ คูม่ ือเล่มน้ีจะก่อใหเ้ กิดประโยชนก์ บั ผทู้ ี่เกี่ยวขอ้ งทุกฝ่ ายท่ีเป็นกาลงั สาคญั ในการ
พฒั นาสุขภาพเดก็ ไทยและขอขอบคุณคณะผจู้ ดั ทาทุกทา่ นไว้ ณ โอกาสน้ี

กลุ่มงานส่งเสริมสุขภาพ
สานกั งานสาธารณสุขจงั หวดั ลพบุรี

2 หนา้

สารบัญ 1
1
คานา 2
สารบญั 2
สถานการณง์ านอนามยั แมแ่ ละเดก็
ความหมาย อสม. บดั ดี้ 3
แนวทางการดาเนินงาน อสม. บดั ดี้ 4
หลกั ในการดาเนินงาน อสม. บดั ดี้ 5
บทบาท อสม. บดั ดี้ 6
8
- ระยะกอ่ นตงั้ ครรภ์ 9
- ระยะตงั้ ครรภ์ 14
- ระยะใกลค้ ลอด 15
- ระยะหลงั คลอด 15
ใบความรู้ ระยะกอ่ นตงั้ ครรภ์
ใบความรูร้ ะยะตงั้ ครรภ์ 18
ใบความรูร้ ะยะใกลค้ ลอด 19
ใบความรูร้ ะยะหลงั คลอดและเดก็ อายุ 0-6 ปี 19
- การเลยี้ งลกู ดว้ ยนมแม่
-โภชนาการสาหรบั เดก็ เลก็ อายุ 1-5 ปี 19
-ความสาคญั ของยานาเสรมิ ธาตุเหลก็ (ตอ้ งได้รับถงึ อายุ 5ป)ี
-การทาความสะอาดฟนั ใหเ้ ดก็ 6 เดอื นถงึ 6 ขวบ
- พฒั นาการเด็กแรกเกิด-5 ปี

2

สถานการณ์ สาเหตุและผลกระทบ

สืบเน่ืองจากสถานการณ์งานอนามยั แม่และเดก็ ในจงั หวดั ลพบุรี ยงั พบอตั ราการตายค่อนขา้ งสูง โดยใน
ปี 2564 พบมารดาเสียชีวติ 4 ราย และในปี 2565 พบ 3 ราย ประกอบกบั ขอ้ มูลดา้ นการฝากครรภค์ ุณภาพ
ค่อนขา้ งต่า พบวา่ หญิงต้งั ครรภฝ์ ากครรภช์ า้ กวา่ 12 เดือน ทาใหก้ ารคน้ หาและป้องกนั อนั ตรายจากโรคท่ีเสี่ยงสูง
จากการต้งั ครรภด์ าเนินงานไดช้ า้ ส่งผลกระทบกบั หญิงต้งั ครรภแ์ ละบุตร

เด็กแรกเกิดถึง ๕ ปี เป็ นทรัพยากรบุคคลท่ีสาคญั และมีคุณค่าย่ิงต่อการพฒั นาประเทศในอนาคต และ
เป็ นช่วงวยั ที่สาคญั ที่สุดของการเจริญเติบโต ท้งั ดา้ นร่างกายและจิตใจ อารมณ์ สังคมและสติปัญญา โดยเฉพาะ
สมองท่ีจะเติบโตอย่างรวดเร็วในช่วงน้ี เด็ก 0-5 ปี จึงเป็ นวยั ที่สาคญั และเหมาะสมท่ีสุดในการปูพ้ืนฐานเพ่ือ
ยกระดบั การพฒั นาคุณภาพชีวติ นอกเหนือจากการอยูร่ อดปลอดภยั การอบรมเล้ียงดูและส่งเสริมพฒั นาการเด็ก
ในช่วงวยั น้ีอย่างถูกตอ้ งและเหมาะสมย่อมนาไปสู คุณภาพ ของผใู้ หญ่ท่ีจะเป็ นทรัพยากรบุคคลท่ีมีคุณค่าของ
ประเทศชาติในอนาคต

อสม.ถือเป็ นกลุ่มบุคคลท่ีมีความใกล้ชิดกับประชาชนในชุมชนมากท่ีสุดกลุ่มหน่ึง ดังน้ัน อสม.
มีบทบาทสาคญั ในการ ดูแล ให้คาแนะนา และเฝ้าระวงั ปัญหาที่อาจจะเกิดกบั แม่และเด็กในชุมชน โดยเฉพาะ
พฒั นาการเด็กปฐมวยั เพื่อจะไดส้ ร้างการมีส่วนร่วมของคนในชุมชนในการส่งเสริมพฒั นาการเด็กปฐมวยั เฝ้า
ระวงั ส่งตอ่ แม่และเดก็ เขา้ รับบริการสุขภาพหรือการรักษาท่ีจาเป็นจากบุคลากรทางการแพทยไ์ ดท้ นั ท่วงที

ดงั น้นั อสม.ในฐานะแกนนาสุขภาพของชุมชน และเพ่ือนบา้ น จึงควรร่วมมือกบั เจา้ หน้าที่สาธารณสุข
องคก์ ร ปกครองส่วนทอ้ งถ่ิน ศูนยเ์ ด็กเล็ก ผปู้ กครอง และการมีส่วนร่วมของชุมชน เพ่ือเฝ้าระวงั คน้ หา ติดตาม
หญิงต้งั ครรภ์ เด็กท่ีมีความเสี่ยง เพื่อให้การดูแลการแนะนาเตรียมความพร้อมต้งั แต่ก่อนต้งั ครรภ์ ไปจนถึงหลงั
คลอด ตลอดจนการส่งเสริมพฒั นาการเด็กอยา่ งถูกตอ้ งเหมาะสมตามช่วงวยั ท้งั น้ี เพื่ออนาคตเด็กไทย ความ
ผาสุกของชุมชนและประเทศชาติของเรา
อสม. บดั ดี้ หมำยถงึ อำสำสมัครสำธำรณสุขทด่ี ูแลสุขภำพแม่และเดก็ (0-6 ปี ) มคี ุณสมบัติ ดังนี้

1. ทุ่มเท เสียสละ รักในงาน
2. มีมนุษยสมั พนั ธ์ดี
3. สนใจในเรื่องสุขภาพแม่และเดก็
4. มีทกั ษะในการส่ือสารและสามารถใชเ้ คร่ืองมือส่ือสารได้ เช่น สมาร์ทโฟน การใช้ application line เป็น

ตน้

2

แนวทำงกำรดำเนินงำนของ อสม. บัดดี้

อสม. – คน้ หากลุ่มเป้าหมายฯ และจดั ทาทะเบียน (ในละแวกพ้นื ท่ีรับผดิ ชอบ)

- ส่งขอ้ มูลให้ รพสต.
- ดูแลหญิงต้งั ครรภแ์ ละเด็ก อายุ 0-6 ปี

สสอ. /สสจ. – จดั ทาหลกั สูตร อสม. บดั ด้ี

- จดั ทาแผนอบรม อสม. บดั ด้ี
- กากบั ติดตามและประเมินผล (จดั ทาระบบรายงาน)

หลกั ในกำรดำเนินกำร อสม. บดั ดี้

ประเด็นสาคญั สาหรับ อสม.ในการร่วมดาเนินงานอนามยั แมแ่ ละเดก็ โดย อสม. 1 คน จบั คูด่ ูแลหญิง
ต้งั ครรภ์ 1 คน จนกระทงั่ คลอด และดูแลมารดา และทารกอายุ 0-6 ปี ตามหลกั การ 3 ส. ดงั น้ี

1.ส.สอดส่อง การสอดส่อง คน้ หา และดูแล สภาพทว่ั ไปของหญิงวยั เจริญพนั ธุ์ หญิงต้งั ครรภ์ หญิง
คลอด/หลงั คลอด ทารกและเดก็ อายุ 0-6 ปี

2. ส.ส่งเสริม การบอกกล่าว กระตุน้ เตือน ใหห้ ญิงวยั เจริญพนั ธุ์ หญิงต้งั ครรภ์ / หญิงหลงั คลอด เดก็
ทารก และเดก็ เล็ก ปฏิบตั ิตามคาแนะนา เช่นการกระตุน้ มารดาใหเ้ ล้ียงลูกดว้ ยนมแม่ ย้าเตือนใหห้ ญิงวยั เจริญ
พนั ธุ์ หญิงต้งั ครรภ์ หญิงหลงั คลอด เดก็ ทารก และเดก็ เล็ก พบเจา้ หนา้ ท่ีสาธารณสุขตามแพทยน์ ดั และมีการ
ติดตามส่ิงที่ อสม. ใหค้ าแนะนา/กระตุน้ ใหท้ าหรือสิ่งที่เตือน

3. ส.ส่งต่อ การส่งต่อ เม่ือมีภาวะเส่ียง หรือภาวะแทรกซอ้ น

2

บทบำท อสม.บัดดี้ เพื่อชีวเิ ดก็ ไทย แบ่งตำมระยะ ดังนี้
ระยะก่อนต้ังครรภ์

เนื้อหำ บทบำทหน้ำที่ อสม.บัดดี้

1. ทาไมตอ้ งกินยาธาตุเหลก็ ก่อนต้งั ครรภ์ 3 เดือน สอดส่อง : สายตาสังเกต สอดส่อง คน้ หาหญิงวยั

ตอบ 1) เพ่อื สะสมธาตุเหล็กเตรียมความพร้อมใหบ้ ุตรมีสมองดี เจริญพนั ธุ์ท่ีคาดวา่ จะต้งั ครรภ์ (คู่ที่แต่งงานใหม่

2) เพ่ือป้องกนั ความพิการแต่กาเนิด เช่น โรคหวั ใจพิการ หรืออยดู่ ว้ ยกนั เป็นคู่ หรืออวบอว้ นผดิ ปกติ) และถา้

แตก่ าเนิด โรคปากแหวง่ เพดานโหว่ สงสยั วา่ จะต้งั ครรภ์ แนะนาใหไ้ ปตรวจ และฝาก

2. ทาไมตอ้ งตรวจโรคประจาตวั และโรคทางพนั ธุกรรมก่อน ครรภก์ ่อน 12 สปั ดาห์

ต้งั ครรภ์ ส่งเสริม: บอกกล่าวกระตุน้ เตือนใหห้ ญิงวยั เจริญ

ตอบ เพื่อใหร้ ู้วา่ พอ่ แม่เป็นพาหะ หรือเป็นโรคทางพนั ธุกรรม พนั ธุ์ กินยาเสริมธาตุเหล็ก โดยไปรับที่โรงพยาบาล

ใดบา้ ง ซ่ึงอาจทาใหล้ ูกตายในครรภ/์ ทอ้ งพกิ าร หรือป่ วยเร้ือรัง ส่งเสริมสุขภาพตาบล หรือโรงพยาบาลชุมชน และ

ในในอนาคต กินยาให้ ครบ 3เดือน ตามแพทยส์ ่งั

3. ทาไมตอ้ งมาฝากครรภเ์ ร็ว ติดตามหญิงวยั เจริญพนั ธุ์ เร่ืองการไปรับยาเสริม

ตอบ เพอ่ื ใหไ้ ดร้ ับการดูแล และรับยาบารุงโดยเร็วตาม ธาตุเหล็ก และกินยาเสริมธาตุเหลก็

อายคุ รรภ์ และเพ่อื ลดภาวะแทรกซอ้ นของมารดาและทารก เช่น ส่งต่อ: หากมีภาวะเสี่ยงภาวะแทรกซอ้ น

ภาวะซีด คลอดก่อนกาหนด ความดนั โลหิตสูง ภาวะครรภเ์ ป็น

พษิ (ปวดศีรษะ ตาพร่ามวั บวม ชกั )

2

ระยะต้งั ครรภ์

เนื้อหำ บทบำทหน้ำท่ี อสม. บดั ดี้

1.ทาไมตอ้ งฝากทอ้ งครบ 8 คร้ัง สอดส่อง : - ใชส้ ายตา สังเกต สอดส่อง คน้ หาหญิง

ตอบ เพราะการฝากครรภแ์ ต่ละคร้ังของการมารับบริการ ต้งั ครรภร์ ายใหม่ ใหม้ าฝากครรภก์ ่อนอายคุ รรภ์ 12

จะมีกิจกรรมการตรวจที่สาคญั ตามอายคุ รรภ์ ต้งั แตเ่ ริ่ม สปั ดาห์

ต้งั ครรภ์ จนกระทงั่ ใกลค้ ลอด ส่งเสริม : บอกกล่าวกระตุน้ เตือน ใหห้ ญิงต้งั ครรภไ์ ปรับ

คร้ังท่ี 1 อายคุ รรภ์ นอ้ ยกวา่ หรือเท่ากบั 12 สัปดาห์ +6 บริการฝากครรภ์ ครบ 8 คร้ัง ตามนดั และปฏิบตั ิตาม

สปั ดาห์ ( 3 เดือน) คาแนะนาเช่น การกินอาหาร การดูแลฟัน การนอนหลบั

คร้ังที่ 2 อายคุ รรภ์ 13-20 +6 สปั ดาห์ กิจกรรมทางกาย และสงั เกตอาการผดิ ปกติของตนเอง

คร้ังที่ 3 อายคุ รรภ์ 21-26 + 6 สปั ดาห์ ระหวา่ งต้งั ครรภ์ (รายละเอียดตามสมุดบนั ทึกสุขภาพแม่

คร้ังท่ี 4 อายคุ รรภ์ 27-30 +6 สปั ดาห์ และเดก็ /สมุดสีชมพู และคู่มือการส่งเสริมสุขภาพ แม่

คร้ังที่ 5 อายคุ รรภ์ 31-34 +6 สัปดาห์ และเดก็ สาหรับประชาชน ) ติดตามเฝ้าระวงั ความเสี่ยง

คร้ังท่ี 6 อายคุ รรภ์ 35-36 +6 สัปดาห์ ตามที่เจา้ หนา้ ท่ีประสานมา และติดตามวา่ หญิงต้งั ครรภ์

คร้ังที่ 7 อายคุ รรภ์ 37-38 +6 สัปดาห์ กินยาบารุง และไปตามนดั หรือไม่รวมท้งั ติดตามส่ิงที่ได้

คร้ังที่ 8 อายคุ รรภ์ 39-40 +6 สปั ดาห์ ใหค้ าแนะนาไป

2. อาการแทรกชอ้ นและความผดิ ปกติท่ีตอ้ งไป ส่งต่อ : หากพบมีภาวะเส่ียง หรืออาการผดิ ปกติรีบส่งต่อ

โรงพยาบาล พบเจา้ หนา้ ที่สาธารณสุข หรือไปโรงพยาบาล

ตอบ 1. เดก็ ดิ้นนอ้ ยลงมากหรือไม่ดิ้น 2. ปวดศีรษะมาก

ตาพร่ามวั จุกแน่นยอดอก บวมที่เทา้ กดบุ๋ม 3. ปัสสาวะ

แสบขดั หรือลาบาก 4. เลือดออกจากช่องคลอด 5. มีน้าเดิน

ใส่ไหลออกจากช่องคลอด 6. เจบ็ ที่หลงั ร้าวไปบริเวณหวั

เน่าและทอ้ งนอ้ ย (รายละเอียดตามสมุดบนั ทึกสุขภาพแม่

และเดก็ /สมุดสีชมพู)

3. ช่องทางด่วนสาหรับประสานเจา้ หนา้ ท่ี รพ.สต. รพช.

ตอบ เจบ็ ป่ วยฉุกเฉิน/EMS 1669, เบอร์ รพช., รพ.

พระนารายณ์มหาราช, Line ID

** รายละเอียดตามสมุดบนั ทึกสุขภาพแม่ และเด็ก /สมุดสีชมพู และคูม่ ือการส่งเสริมสุขภาพ แม่และเด็ก

สาหรับประชาชน

2

ระยะใกล้คลอด/คลอด

เนื้อหำ บทบำทหน้ำที่ อสม. บัดดี้

1. ทาไมควรคลอดตามธรรมชาติ สอดส่อง : สงั เกตหญิงต้งั ครรภท์ ่ีใกลค้ ลอด และแนะนา
ตอบ ลดความเส่ียงตอ่ แม่และลูก แมเ่ สียเลือดนอ้ ยวา่ การ ขอ้ ดีของการคลอดธรรมชาติ
ผา่ ตดั เสียคา่ ใชจ้ า่ ยนอ้ ยกวา่ ลดภาวะภูมิแพใ้ นเดก็ ทารก ส่งเสริม : บอกกล่าว เตือนใหห้ ญิงต้งั ครรภท์ ี่ใกลค้ ลอด
และลูกไดน้ มแมเ่ ร็วกวา่ ไปพบเจา้ หนา้ ท่ีตามนดั และใหค้ าแนะนาในการปฏิบตั ิ
2. หญิงต้งั ครรภท์ ี่ใกลค้ ลอด มีอาการผดิ ปกติอะไรบา้ งท่ี ตวั เช่น การกินยาบารุง การกินอาหาร การสงั เกตอาการ
ควรไปโรงพยาบาล ผดิ ปกติ การเล้ียงลูกดว้ ยนมแม่ และกิจกรรมทางกาย วธิ ี
ตอบ มีอาการผดิ ปกติท่ีควรไปโรงพยาบาล ผอ่ นคลายความวติ กกงั วล/เครียด/ใหก้ าลงั ใจเมื่อเขา้ สู่
ไดแ้ ก่ ไขส้ ูง ปวดศีรษะ ตาพร่ามวั ความดนั โลหิตสูง กด ระยะใกลค้ ลอดและการวางแผนครอบครัว (รายละเอียด
บุ๋มท่ีขา หรือเทา้ ลูกดิ้นนอ้ ยลง และน้าเดินไหลออกมาก ตามสมุดบนั ทึกสุขภาพแม่และเดก็ /คูม่ ือการส่งเสริม
(รายละเอียดตามสมุดบนั ทึกสุขภาพแม่ และเดก็ /สมุดสี สุขภาพแมแ่ ละเดก็ สาหรับประชาชน) ติดตามเฝ้าระวงั
ชมพู และคู่มือการส่งเสริมสุขภาพ แมแ่ ละเด็กสาหรับ ความเสี่ยง ตามท่ีเจา้ ท่ีประสานมา และติดตามการไป
ประชาชน) คลอดและส่ิงท่ีใหค้ าแนะนา
3. อาการนาคลอด ที่ควรทราบมีอะไรบา้ ง ส่งต่อ : ระยะใกลค้ ลอด หากพบมีภาวะเส่ียง หรืออาการ
ตอบ 1) อาการเจบ็ ครรภเ์ ตือน จะเกิดข้ึนไม่สม่าเสมอ ผดิ ปกติ รีบบอกใหไ้ ปโรงพยาบาล
อาจจะเกิดตึงๆแลว้ หายไป เจ็บนานประมาณ 2-5 นาที
หากปวดรุนแรงมากๆ ถ่ีๆในระยะใกลค้ ลอดแสดงวา่ เขา้ สู่
ระยะเจบ็ ครรภจ์ ริง

2) อาการเจบ็ ครรภจ์ ริง คือ มีมูกเลือดออกทางช่อง
คลอด น้าเดินไหลพรวด หรือคอ่ ยๆไหลออกมา
เร่ือยๆ ปวดทอ้ งหน่วงๆร้าวไปท่ีหลงั หรือร้าวไปตน้
ขา มดลูกหดเกร็ง หนา้ ทอ้ งตึงเป็นระยะๆ
(รายละเอียดตามสมุดบนั ทึกสุขภาพแม่และเดก็ )
4. ช่องทางด่วนสาหรับประสานเจา้ หนา้ ที่ รพ.สต. รพช.
ตอบ โทรประสานเจา้ หนา้ ท่ี หรือโทรเจบ็ ป่ วยฉุกเฉิน/
EMS1669 , โทรเบอร์ รพช., รพ.พระนารายณ์มหาราช,
Line ID

2

*** รายละเอียดตามสมุดบนั ทึกสุขภาพแม่ และเดก็ /สมุดสีชมพู และคูม่ ือการส่งเสริมสุขภาพ แม่และเดก็
สาหรับประชาชน

ระยะหลงั คลอด : การดูแลมารดาและเด็กแรกเกิด - 6 ปี

เนื้อหำ บทบำทหน้ำท่ี อสม. บดั ดี้

1. ประโยชน์ของการตรวจหลงั คลอด สอดส่อง : - สงั เกตดูอาการผดิ ปกติ หรือภาวะแทรกซอ้ น
ตอบ 1) เพอ่ื ดูอาการผิดปกติ หรือ ภาวะแทรกชอ้ นหลงั หลงั คลอด- สงั เกตการเล้ียงลูกของมารดาหลงั คลอดและ
คลอด เช่น ลกั ษณะของน้าคาวปลา เลือดออกทางช่อง ใหค้ าแนะนา
คลอดมากผดิ ปกติ อาการซีดผดิ ปกติ หนา้ มืด ความดนั ส่งเสริม : บอกกล่าว เตือนใหห้ ญิงหลงั คลอด ไปพบ
โลหิตต่า เจา้ หนา้ ท่ีตามนดั และใหค้ าแนะนาในการปฏิบตั ิตวั เช่น
การกินยาบารุง การกินอาหาร การสังเกตอาการผดิ ปกติ
2) สงั เกตการไหลของน้านมแม่ โดยใหล้ ูกดูดเร็ว ดูด หลงั คลอด การเล้ียงลูกดว้ ยนมแม่ และกิจกรรมทางกาย
บอ่ ยๆ และดูดถูกวธิ ี, สังเกตเตา้ นมคดั และหวั นมแตก2. (รายละเอียดตามสมุดบนั ทึกสุขภาพแม่และเด็ก
ประโยชนก์ ารเล้ียงลูกดว้ ยนมแม่ /คู่มือการส่งเสริมสุขภาพแม่และเดก็ สาหรับ
ตอบ 1. ประหยดั ค่าใชจ้ า่ ย ประชาชน) ติดตามเฝ้าระวงั ความเส่ียงมารดาและ
2. ลูกมีภูมิคุม้ กนั โรคไดด้ ี ทารกหลงั คลอด ตามที่เจา้ หนา้ ที่ประสานมา และติดตาม
3. ลูกสุขภาพแขง็ แรง การกินยาบารุงและไปตามนดั รวมท้งั ติดตามส่ิงที่ให้
4. นมแม่มีสารอาหารมากกวา่ 200 ชนิด คาแนะนา
5. ช่วยกระตุน้ การรับรู้และพฒั นาสมองไดด้ ี - ร่วมติดตามหญิงหลงั คลอด กบั เจา้ หนา้ ที่สาธารณสุขใน
6. ช่วยระบบยอ่ ยอาหาร เขตรับผดิ ชอบ
7. ลดการติดเช้ือระบบทางเดินหายใจ - ติดตาม และใหค้ าแนะนาแก่พอ่ แม/่ ผปู้ กครอง ใหพ้ า
8. ส่ือสายสมั พนั ธ์แมล่ ูกระหวา่ งดูดนมแม่ ลูก/หลาน มารับการตรวจพฒั นาการเด็กตรงตามนดั ตาม
9. มดลูกแมเ่ ขา้ อู่เร็ว กลุ่มอายเุ ป้าหมาย
10. ป้องกนั มะเร็งเตา้ นม -กรณีมีเด็กพฒั นาการสงสยั ล่าชา้ และ
3. ตรวจพฒั นาการเด็กเพอ่ื อะไร ล่าชา้ ในพ้นื ท่ีรับผดิ ชอบ สามารถติดตาม
ตอบ เพือ่ ส่งเสริมพฒั นาการเด็ก ดูการเจริญเติบโตตามวยั ส่งต่อ : หากพบวา่ มารดา หรือ ทารกมีภาวะเส่ียง
และประเมินเฝ้าระวงั ความผิดปกติของพฒั นาการเด็ก 5 ใหไ้ ปรับการบาบดั กระตุน้ พฒั นาการไดห้ รืออาการ
ดา้ น คือ 1. การใชก้ ลา้ มเน้ือมดั เล็กและสติปัญญา ผดิ ปกติ รีบบอกใหไ้ ปโรงพยาบาล
2. การเคลื่อนไหว/กลา้ มเน้ือมดั ใหญ่
3. ความเขา้ ใจภาษา

2

เนื้อหำ บทบำทหน้ำที่ อสม.บัดดี้
4. การใชภ้ าษา
5. การช่วยเหลือตนเองและสังคม
4.อาหารสาหรับหญิงใหน้ มบุตร และเดก็ 0-2 ปี
มีอะไรบา้ ง ประโยชน์ของอาหารแต่ละชนิด และ
สารอาหารท่ีควรไดร้ ับ
ตอบ เนน้ อาหารหลกั 5 หมู่ รายละเอียดตามสมุดบนั ทึก
สุขภาพแม่และเดก็ /คูม่ ือการส่งเสริมสุขภาพแม่และเด็ก
สาหรับประชาชน)

*** รายละเอียดตามสมุดบนั ทึกสุขภาพแม่ และเด็ก /สมุดสีชมพู และคูม่ ือการส่งเสริมสุขภาพ แมแ่ ละเดก็
สาหรับประชาชน

2

ใบความรู้ ระยะก่อนตั้งครรภ์

ระยะก่อนตั้งครรภ์
- ในหญิงวัยเจริญพนั ธท์ุ มี่ คี ู่แต่ไม่ต้องการตังครรภ์ แนะนาเร่ืองการคุมกาเนดิ (อายุน้อยกว่า 20 ปี ฝังยา
คุมกาเนิดฟรี)
- หญิงวัยเจรญิ พันธุ์ท่ีมโี รคประจาตัวตัวเสย่ี งสงู (เบาหวาน, หัวใจ, ความดัน, ไทรอยด์, SLE) ใหค้ มุ กาเนิด
กรณตี ้องการตังครรภ์ใหป้ รกึ ษาแพทย์
- ใหค้ าแนะนา การดูแลหญงิ วัยเจริญพนั ธ์ทุ ่ตี ้องการจะมบี ตุ รให้ได้รบั ยาเม็ดเสรมิ ธาตุเหลก็ ไอโอดนี และ
กรดโฟลกิ กอ่ นการตงั ครรภอ์ ยา่ งน้อย 12 สปั ดาหๆ์ ละ 1 เม็ด (3 เดอื น) สามารถตดิ ต่อขอรบั ได้ สถานพยาบาล
ใกล้บา้ น

2

ใบความรู้ ระยะตง้ั ครรภ์

อำกำรทบ่ี ่งชี้ว่ำมีกำรต้ังครรภ์ คือ

1. ประจาเดือนขาด

2. คล่ืนไส้ อาเจียน เบื่ออาหาร อยากกินของแปลกๆ

3. เตา้ นมคดั

4. ปัสสาวะบ่อยข้ึน

หากสงสยั วา่ ต้งั ครรภห์ รือไม่ สามารถหาซ้ือชุดทดสอบการต้งั ครรภจ์ ากร้านขายยามาทดสอบหา
ฮอร์โมน ท่ีเกิดข้ึนในผตู้ ้งั ครรภม์ าลองตรวจดู การทดสอบสามารถทาเองไดอ้ ยา่ งง่ายๆ นบั ต้งั แต่วนั แรกท่ี
ประจาเดือนขาด และควรตรวจซ้าอีกคร้ังเพื่อใหแ้ น่ใจยงิ่ ข้ึน เพ่ือความชดั เจนอาจใหแ้ พทยห์ รือเจา้ หนา้ ที่
สาธารณสุขตรวจซ้าอีกคร้ังเมื่อทราบชดั วา่ มีการต้งั ครรภเ์ กิดข้ึน ควรฝากครรภก์ บั แพทยห์ รือเจา้ หนา้ ที่
สาธารณสุข พร้อมรับคาแนะนาและการดูแลอยา่ งถูกตอ้ งเพ่ือความปลอดภยั ของคุณแม่และทารกในครรภ์

ส่ิงทห่ี ญงิ ต้ังครรภ์ต้องทรำบในระยะนีค้ ือ

1.ประโยชน์การฝากครรภ์เร็ว (ฝากทันทที ่ีรู้ว่าทอ้ ง)
- เพือ่ ส่งเสริมสุขภาพร่างกายและจิตใจของคุณแมใ่ หส้ มบูรณ์แขง็ แรงท่ีสุด เพราะแพทยจ์ ะใหค้ าแนะนา

และตอบคาถามขอ้ ควรปฏิบตั ิในระหวา่ งต้งั ครรภ์ ไมว่ า่ จะเป็นเร่ืองอาหารการกิน การออกกาลงั กาย การ
ปฏิบตั ิตน เป็ นตน้

- เพอ่ื ตรวจสอบดูวา่ การต้งั ครรภด์ าเนินไปอยา่ งปกติหรือไม่ แพทยจ์ ะช่วยวนิ ิจฉยั โรคบางอยา่ งท่ีเกิดข้ึน
ในระหวา่ งต้งั ครรภ์ ท่ีอาจเป็ นอนั ตรายต่อคุณแม่และลูกนอ้ ยได้ เช่น ครรภเ์ ป็นพษิ โรคโลหิตจาง ซิฟิ ลิส ฯลฯ
รวมท้งั ตรวจดูวา่ ท่านอนของลูกนอ้ ยในครรภด์ ูผิดปกติหรือไม่ ถา้ ผดิ ปกติจะไดป้ ้องกนั แกไ้ ขไดท้ นั ทว่ งที

-ช่วยป้องกนั หรือลดอาการแทรกซอ้ นท่ีเกิดข้ึนในระหวา่ งการต้งั ครรภ์ เพอ่ื ใหก้ ารต้งั ครรภเ์ ป็นปกติ
และคลอดลูกไดต้ ามปกติมากที่สุด ถา้ มีโรคแทรกซอ้ นหมอก็จะช่วยใหเ้ กิดอนั ตรายนอ้ ยท่ีสุด ติดเช้ือนอ้ ยที่สุด
หรือเสียเลือดนอ้ ยท่ีสุด เป็ นตน้

- ช่วยป้องกนั อนั ตรายที่เกิดข้ึนกบั ทารกในครรภ์ เพราะการฝากครรภน์ ้นั สามารถช่วยลดอตั ราการแทง้
บุตร การคลอดลูกก่อนกาหนด ลูกเสียชีวติ ในทอ้ ง หรือคลอดลูกแลว้ เสียชีวติ ไดม้ าก และยงั ช่วยป้องกนั การ
อกั เสบติดเช้ือในตวั ลูกนอ้ ยไดอ้ ีกดว้ ย

- ช่วยดูแลทารกในครรภ์ ทาใหล้ ูกนอ้ ยในครรภเ์ ติบโตสมบูรณ์ แขง็ แรง และมีน้าหนกั ตวั ท่ีเหมาะสม

2

2. กำรใชแ้ อพพลเิ คชนั ไลน์ โดยเพมิ่ เพื่อนดว้ ย QR code ก้าวย่างเพ่ือสรา้ งลูก เพอื่ ใหห้ ญงิ ตงั ครรภไ์ ด้เข้าถึงข้อมูล
การดูแลตนเองได้สะดวกและงา่ ยมากขนึ หรือสแกน QR code ฝากท้องออนไลน์ จงั หวัดลพบุรี
3. การตดิ ตาม ให้คาแนะนา และดูแลหญงิ ต้ังครรภ์ ใหม้ ารับบรกิ ารฝากครรภค์ รบ 8 ครง้ั ตามเกณฑ์ ดงั นี

ครงั ที่ 1 อายุครรภ์ น้อยกวา่ หรือเทา่ กับ 12 สัปดาห์ +6สปั ดาห์ ( 3 เดอื น)
ครังท่ี 2 อายคุ รรภ์ 13-20 +6 สัปดาห์
ครังท่ี 3 อายุครรภ์ 21-26 + 6 สปั ดาห์
ครงั ที่ 4 อายุครรภ์ 27-30 +6 สปั ดาห์
ครงั ท่ี 5 อายคุ รรภ์ 31-34 +6 สัปดาห์
ครงั ท่ี 6 อายคุ รรภ์ 35-36 +6 สปั ดาห์
ครงั ที่ 7 อายคุ รรภ์ 37-38 +6 สัปดาห์
ครงั ท่ี 8 อายคุ รรภ์ 39-40 +6 สปั ดาห์
4. ประโยชน์ของยำเม็ดเสริมไอโอดีน ธำตุเหลก็ และกรดโฟลกิ หญิงต้งั ครรภจ์ าเป็นตอ้ งทานยา เพ่อื ช่วยเสริมภูมิ
ตา้ นทาน ช่วยเสริมสร้างการเจริญเติบโต ช่วยป้องกนั และรักษาภาวะโลหิตจางจากการขาดธาตุเหลก็ ช่วยให้
ผวิ พรรณสดใสเปล่งปลงั่
5. อาการผดิ ปกติระหวา่ งตง้ั ครรภ์ ควรแจง้ ให้หญิงตังครรภ์และญาตใิ นครอบครวั ทราบ เช่น ขาบวม เวยี นศีรษะ
ตาพร่ามวั เลือดออกทางช่องคลอด เป็นตน้ และส่งต่อใหไ้ ปพบเจา้ หนา้ ท่ีสาธารณสุข และแพทยไ์ ด้
6. หญงิ ต้ังครรภ์รับทรำบเลขอ้นั (วนั กาหนดคลอดคือวนั ที่เตือนใหจ้ าหา้ มคลอดก่อนวนั ที่ ...)
7. การใชส้ มุดบันทกึ สขุ ภาพแม่และเด็ก (สมุดสีชมพู) แกห่ ญิงตังครรภ์ และหลงั คลอดได้
8.การตรวจสขุ ภาพช่องปากและรับบรกิ ารตามที่จาเป็นในการตังครรภไ์ ตรมาสที่ 2
9. การเกบ็ รายงานข้อมลู ความครอบคลมุ กรณีหญิงตงั ครรภ์ ฝากครรภ์ท่ี รพ.เอกชนหรือ คลินกิ อสม.สามารถ
เก็บข้อมลู จากสมุดบันทกึ การฝากครรภ์ ส่งให้ จนท.สาธารณสขุ โดยการถ่ายภาพสง่ Line ส่วนตัว ซึ่งตอ้ งได้รับ
ความยินยอมจากหญงิ ตงั ครรภ์
10 อาหารท่เี หมาะสมสาหรับหญงิ ต้ังครรภต์ ามชว่ งอายุครรภ์
โปรตนี พบไดใ้ นอาหารประเภทนม เนย ไข่ เนือสตั ว์ ถัว่ หลกี เสย่ี งอาหารหรือเคร่ืองดม่ื ทีไ่ ม่ให้คณุ ค่า
อาหาร เข่นกาแฟ ของหวาน ทงั นเี พื่อใหเ้ นือเยื่อเดก็ เติบโต ช่วยใหม้ ดลูกและเต้านมเจรญิ เติบโต เพื่อเพ่มิ ปรมิ าณ
เลอื ด เพ่ือให้รกเจริญเตบิ โต เพอื่ ให้สมองเดก็ เจริญเตบิ โต
แคลเซียม ชว่ ยสรา้ งกระดูก ชว่ ยสร้างฟันเดก็ ปอ้ งกนั โรคกระดูกพรุนในแม่ชว่ ยสร้างกระดกู ช่วยสร้างฟัน
เดก็ ปอ้ งกันโรคกระดกู พรุนในแม่ พบใน นม โยเกิร์ต เนย ธัญพชื ผกั ใบเขยี ว ไข่แดง
ธาตุเหลก็ เพิม่ เมด็ เลอื ดแดงสาหรบั คณุ แม่ ป้งกันโลหิตจาง พบมากในผกั ใบเขียว เนือสตั ว์ ไข่ ถั่ว และ
ธัญกพชื

2

วติ ามนิ ซี ข่วยใหแ้ ผลหายเร็ว ซ่อมแซมเนือเย่ือ ชว่ ยในการสรา้ งกระดูกและฟัน ชว่ ยในการเผาผลาญ
อาหาร พบมากใน ผลไม้รสเปรียว มะเขือเทศ สตรอว์เบอร์ร่ี แตงโม พริก มนั ฝรง่ั

โฟลิก ช่วยลดความพิการทางสมอง พบมากใน ผกั ใบเขียว ผลไมร้ สเปรยี ว ขนมปังและธัญพชื
น้า ควรดืม่ วันละ 8 แก้ว ช่วยสร้างนาในเซลล์เด็ก ช่วยในการขบั ของเสีย เพมิ่ ปริมาณนาในเลือด ให้ผวิ ช่มุ
ชนื เปน็ ตวั พาอาหารให้เด็ก ลดการตดิ เชือของทางเดินปัสสาวะเพ่มิ เม็ดเลอื ดแดงสาหรับคุณแม่ ป้องกันโลหติ จาง
ไอโอดีน เกลือทะเลผสมไอโอดนี อาหารทะเลช่วยป้องกนั คอหอยพอก หากไม่แน่ใจวา่ ใด้อาหารเพียงพอ
หรอื ไม่ควรปรึกษาแพทย์
อาหารท่ชี ่วยลดอาการไม่สบายตวั
- อาการท้องผูก เป็นอาการท่ีพบบอ่ ยและสามารถหลีกเสี่ยงไดโ้ ดยการรบั ประทานอาหารที่มีใยอาหาร

เช่น ผักและผลไม้ ธัญพืชรวมทงั ใหด้ ่ืมนาวนั ละ8 แกว้ อาจดื่มนาลูกพรนุ บ้างจะชว่ ยลดอาการหอ้ งผูก
ไดด้ ี
- อาหารไมย่ อ่ ย วิธชี ว่ ยลดอาการอาหารไมย่ ่อยทาได้โดยแบ่งอาหารออกเป็นวันละ 5- 6 มือ หลกี เล่ียง
นาระหวา่ งมือ หลกี เสี่ยงอาหารมัน รวมทงั อาหารทีท่ าให้เกิดแกล๊
อาหารที่คุณแม่ไมค่ วรรับประทานระหวา่ มตงั้ ครรค์
- ได้แก่แอลกอฮอล์ ฤทธข์ิ องแอลกอฮอล์จะเขา้ สกู่ ระแสเลอื ดผ่านทางสายสะดือไปสูท่ ารก ทาให้
พัฒนาการชะงักหยดุ ยงั การเติบโตของสมอง ก่อให้เกดิ ความผดิ ปกติหรอื พกิ ารแก่ทารกได้
- ผงชรู ส รวมทังอาหารสาเรจ็ รปู หรอื เครื่องปรงุ รสท่ีมสี ว่ นผสมของผงชูรส จะทาลายหรอื มีผลอาจทาให้
เกิดการระคายเคืองตอ่ ระบบทางเดินอาหาร ทาให้อาเจยี นหรือท้องเดิน
- นาชา กาแฟ โกโก้ นาชาจะทาใหท้ อ้ งผูกง่าย ซง่ึ อาจเป็นสาเหตขุ องริดสีดวงทวารมากขนึ สว่ นกาแฟ
ทาใหใ้ จส่นั นอนไมห่ ลบั และกระตุ้นปัสสาวะ ทาใหช้ ่วงเวลาเพ่ือการพักผอ่ นน้อยลง ซึง่ ส่งผลต่อลกู
นอ้ ยในครรภ์และจะเกดิ อาการเดยี วกันกับผ้ใู หญ่
- อาหารหมักดอง ผกั ผลไมด้ องไมม่ ีคุณค่าของสารอาหาร บางครงั อาจมสี ีหรอื สารพษิ ปนเปอื้ นที่อาจเปน็
อนั ตรายได้ ในกรณีคณุ แมต่ ังครรภท์ มี่ ีโรคประจาตัว เชน่ โรคหัวใจย่งิ ไม่ควรรับประทานเพราะอาจจะกระตนุ้ ใหโ้ รค
กาเรบิ ได้
11.น้าหนักท่เี หมาะสม
ชว่ ง 3 เดอื นแรกนาหนักจะเพิ่มประมาณ 1 - 2 กโิ ลกรมั หลงั จากนันจะเพ่ิมประมาณครึ่งกโิ ลกรัมต่อเดือน
คณุ แม่ตงั ครรภแ์ ต่ละคนอัตราการเพิ่มของนาหนักจะไม่เทา่ กนั โดยทวั่ ไปนาหนกั จะค่อยๆ เพม่ิ ขึนแตโ่ ดยทัว่ ไป
นาหนกั ควรเพ่ิม 10 - 12 กิโลกรมั
12.การใช้ยาระหวา่ งต้ังครรภ์
หญงิ ตงั ครรภ์ไม่ควรซือยามารับประทานเองเดด็ ขาด หากมีความจาเปน็ ในการใช้ยาควรปรึกษาแพทย์

2

13. การนับลกู ในครรภ์
การดินของทารกในครรภ์ หมายถงึ การเคลื่อนไหวแต่ละครังของทารกในครรภท์ ุกลักษณะ ไดแ้ ก่ การยดื

แขน ขา สาตัว หรือการถบี กระท้งุ เปน็ ตน้ ซึ่งในการดนิ ของทารกในครรภ์ ผู้เป็นแมจ่ ะรู้สึกไดว้ ่ามีสว่ นของทารกมา
กระแทกทห่ี น้าท้องทกุ ครงั การดินของทารกในครรภ์ เป็นสิ่งบ่งขวี ่าทารกในครรภม์ ีสุขภาพเปน็ อย่างไร การดนิ ท่ี
ผดิ ปกตแิ สดงว่าเกิดปญั หากับทารกในครรภต์ ลอดจนเป็นสัญญาณเตือนภยั ใหแ้ พทยท์ ี่ดูแลสามารถประเมินและให้
การชว่ ยเหลอื ได้ทัน

การนบั จานวนครงั ทล่ี ูกดนิ ควรนบั เมื่ออายคุ รรภ์ 32 สัปดาห์ จนกระท่งั คลอด และควรปฏิบัติทุกวนั
วิธีการนบั ลกู ดินใหน้ บั หลงั มืออาหาร ครงั ละ 1 ชว่ั โมง ถา้ น้อยกวา่ 3 ครงั ตอ่ ชว่ั โมง แนะนาใหพ้ บแพทย์
14 การออกกาลังกายสาหรับหญงิ ตั้งครรภ์ตามชว่ งอายุครรภ์

การออกกาลงั กาย คือ วธิ ีช่วยลดอาการปวดหลงั ลดการเป็ นตะคริวได้ เพราะการไหลเวยี นของ

เลือดดีข้ึน

ㆍ ช่วยทาใหร้ ่างกายแขง็ แรงพร้อมสาหรับรับน้าหนกั ตวั ท่ีเพมิ่ ข้ึนระหวา่ งต้งั ครรภ์

ㆍ ทาใหก้ ลา้ มเน้ือบริเวณเชิงกรานแขง็ แรง คลอดง่าย

ㆍช่วยใหร้ ่างกายเผาผลาญอาหารส่วนเกิน คุณแม่สามารถรับประทานอาหารเพ่ิมข้ึนโดยไม่ทาใหอ้ ว้ น

ㆍ ระบบการยอ่ ยอาหารทางานไดด้ ี ขบั ถ่ายเป็นปกติ ทอ้ งไม่ผกู

ㆍ ช่วยใหน้ อนหลบั สบาย และผอ่ นคลายความตึงเครียดได้

ข้อแนะนำสำหรับกำรออกกำลงั กำย

1. ทาจิตใจใหส้ บาย สวมเส้ือผา้ ท่ีใส่สบายไม่รัดตึง เตรียมเส่ือสาหรับปูนอนและหมอน 2 - 3 ใบสวมถุงเทา้ และ
รองเทา้ ที่ใส่สบาย ก่อนบริหารร่างกายคร่ึงชวั่ โมง สามารถรับประทานผลไมห้ รืออาหารท่ีมีคาร์โบไฮเดรต
จาพวกแป้งได้

2. การบริหารร่างกายคร้ังแรกใหท้ านอ้ ยๆ ก่อน คือ ใชเ้ วลา 10 - 12 นาที 1 - 2 ท่า เพ่ือใหร้ ่างกายปรับตวั แลว้ จึง
คอ่ ยๆ เพม่ิ เป็น 5 นาที เพิม่ วนั ละ 1 ท่า เร่ือยไปจนครบ 30 - 40 นาที เมื่อรู้สึกเหนื่อยมากใหห้ ยดุ ทนั ที

2

3. ไมค่ วรอาบน้าทนั ทีหลงั การผอ่ นคลายกลา้ มเน้ือ ควรนงั่ รอให้เหง่ือแหง้ ก่อน บริหารร่างกายใหส้ ม่าเสมออยา่ ง
นอ้ ยสัปดาห์ละ 3 - 4 วนั ถา้ หยดุ ไปตอ้ งเริ่มตน้ บริหารใหม่

15. กำรป้องกนั ภำวะแท้ง

การแทง้ ลูกน้นั นบั เป็นภาวะความเสี่ยงอยา่ งยง่ิ ของการต้งั ครรภซ์ ่ึงมากกวา่ ร้อยละ 80 การแทง้ จะเกิด
ในช่วง 3 เตือนแรกของการต้งั ครรภ์

สาเหตขุ องการแท้ง
สว่ นหน่งึ อาจมาจากความผิดปกตขิ องคณุ แม่ เชน่ ความผิดปกตขิ องมดลกู มีปัญหาในเร่อื งฮอรโ์ มน
หรือคณุ แมม่ ีอายมุ ากแลว้ ฯลฯ

สัญญาณอันตรายทบ่ี ่งบอกว่าอาจเผชิญกับการแทง้ คือ
- เลือดออกจากช่องคลอด แมว้ า่ จะมีปริมาณไมม่ ากก็อาจเป็ นอนั ตรายได้
- มีอาการปวดทอ้ งคลา้ ยกบั ปวดประจาเดือนร่วมอยดู่ ว้ ย ซ่ึงเกิดจากการท่ีมดลูกบีบรัดตวั ยงิ่ ปวด

บ่อยๆ คร้ัง หรือแรงข้ึนตอ้ งรีบปรึกษาแพทยเ์ พอ่ื หาทางแกไ้ ข เพื่อความปลอดภยั ควรรีบไปพบ
แพทยท์ นั ทีท่ีเร่ิมพบวา่ มีเลือดออกจากช่องคลอดแมป้ ริมาณเล็กนอ้ ยก็ตาม

กำรป้องกนั กำรแท้งระหว่ำงต้งั ครรภ์

- พกั ผอ่ นใหม้ ากๆ
- รักษาร่างกายและจิตใจใหป้ ลอดความกงั วล

- หลีกเส่ียงความเครียด

- งดทางานหนกั
- หมนั่ ปรึกษาแพทยแ์ ละไปตรวจครรภต์ ามนดั อยา่ งสม่าเสมอตามนดั

2

ใบควำมรู้ ระยะใกล้คลอด/คลอด

1) ขอ้ ดีของการคลอดธรรมชาติ คือลดความเส่ียงตอ่ แม่และลูก แม่เสียเลือดนอ้ ยวา่ การผา่ ตดั เสีย
ค่าใชจ้ า่ ยนอ้ ยกวา่ ลดภาวะภูมิแพใ้ นเด็กทารกและลูกไดน้ มแมเ่ ร็วกวา่

2) อาการผิดปกติท่ีควรไปโรงพยาบาล ไดแ้ ก่ ไขส้ ูง ปวดศีรษะ ตาพร่ามวั ความดนั โลหิตสูง กดบุ๋มท่ีขา
หรือเทา้ ลูกดิ้นนอ้ ยลง และน้าเดินไหลออกมาก

3) อาการนาคลอด
- อาการเจบ็ ครรภเ์ ตือน จะเกิดข้ึนไม่สม่าเสมออาจจะเกิดตึงๆแลว้ หายไป เจบ็ นานประมาณ 2-

5 นาทีหากปวดรุนแรงมากๆ ถ่ีๆในระยะใกลค้ ลอดแสดงวา่ เขา้ สู่ระยะเจบ็ ครรภจ์ ริง
- อาการเจบ็ ครรภจ์ ริง คือ มีมูกเลือดออกทางช่องคลอด น้าเดินไหลพรวด หรือค่อยๆไหล

ออกมาเร่ือยๆ ปวดทอ้ งหน่วงๆร้าวไปท่ีหลงั หรือร้าวไปตน้ ขา มดลูกหดเกร็ง หนา้ ทอ้ งตึงเป็นระยะๆ

2

ใบควำมรู้ระยะหญงิ หลงั คลอดและเดก็ อำยุ 0-6 ปี

1) ประโยชนก์ ารตรวจหลงั คลอด
ตรวจในแม่ :ประเมนิ ดูมดลกู นาคาวปลา แผลฝเี ย็บและ นานมแม่
ตรวจในลูก : ตดิ ตามเร่ืองการตรวจปากแหว่งเพดานโหว่ในเดก็ (ถา้ ยังไม่ไดต้ รวจ หรอื ตรวจพบ

แลว้ ยงั ไม่ได้รับการสง่ ต่อ ให้มาแจ้งทสี่ ถานบริการ)
2) การเลียงลูกด้วยนมแม่ (ประโยชน์นานมแม่ /วิธกี ารแก้ปัญหานานมนอ้ ย/ไม่ไหลแก่มารดาหลังคลอด

ได้/วธิ ีการเก็บนานม เพื่อแช่แขง็ ให้ลกู กินได้อย่างถูกวธิ ี)
ประโยชน์ของนมแม่

ㆍ นานมแม่เป็นอาหารปกติของลูกทม่ี เี พียงชนดิ เดียวในโลก

ㆍ มีคุณค่ามหาศาลเพราะประกอบด้วย สารอาหารมารวมกนั มากกวา่ 300 ชนิดเปน็ อาหารทม่ี ี
สารอาหารครบถ้วน เหมาะสมสาหรบั ลูกน้อย

ㆍ ยอ่ ยได้ดี

ㆍ ดูดซมึ ได้ดี

ㆍ สะอาดและปลอดภยั

ㆍ มพี ร้อมใหล้ ูกทุกเวลาไม่มีการบดู เสีย

ㆍ ลกู มสี ขุ ภาพดี แข็งแรง
ข้อปฏบิ ัติท่ชี ว่ ยให้การเลยี งลูกดว้ ยนมแม่เปน็ เรื่องงา่ ยและมีนานมเพียงพอนนั คือ 4 ดดู สูตรใหน้ มแม่ได้
สาเร็จ
ดูดเรว็
ควรใหล้ กู ดดู นมไดเ้ รว็ ตังแตห่ ลังคลอดใหม่ๆ แมจ้ ะเป็นช่วงที่คุณแม่ยังต่ืนเต้นและเพลียจากการคลอด แต่
ชว่ งนีเป็นระยะทลี่ กู ของคุณกาลังตน่ื ตัวท่ีสดุ ลูกอาจจะดูดนมแม่ได้หรอื อาจจะได้แคส่ มั ผสั เตา้ นมคณุ แม่ แต่มีผลดี
ตอ่ จิตใจท่ีกระตุ้นใหเ้ กิดความรัก ความผกู พันระหว่างคุณแม่และลูก การดดู นมแมใ่ นระยะนยี ังชว่ ยปอ้ งกันการ
ตกเลอื ดหลังคลอดของแม่ เนื่องจากจะมีการหล่งั ฮอรโ์ มนออกซโี ทซนิ ออกมาขณะใหล้ ูกดูดนม
ดดู บ่อย
ในระยะ 2 - 3 วันแรกหลังคลอด นานมแม่ยงั มาไม่มากนัก แตก่ ค็ วรให้ลูกดูดนมแมบ่ อ่ ยๆ2 ชัว่ โมง หรือ
อยา่ งน้อยวันละ 9 ครัง จะเป็นการกระตนุ้ ให้นานมมาเร็ว และมมี ากขึน หลงั จากเมื่อนานมไหลดลี กู ดูดนมเกง่ ให้ลูก

2

ดูดนมตามความต้องการทุกครังท่ีลกู หิว ซง่ึ ลูกมักจะแสดงออกโดยการร้องหรือเม่ือคณุ แม่รู้สกึ ตัดตึงเต้านม แต่
ระยะห่างระหว่างมือไม่ควรนานเกิน 3 ชัว่ โมง

ดูดถกู วิธี
ดูดถกู วธิ ี คือ ลกู ดูดลกึ ถึงลานนม เพือ่ ใหเ้ หงือกลูกกดรดี ลงบนกระเปาะนานมใตล้ านนม ลนิ ใต้ลานนม ริม
ฝีปากของลูกไม่เม้มเขา้ ขณะดดู เหงอื กจะขยับเขา้ หากนั กดบนลานนมเป็นจังหวะแก้มป่องทงั สองข้าง และไดย้ ิน
เสียงกลืนนานมเบาๆ
ดูดเกลีย้ งเตา้
คอื ใหล้ กู ดูดนมแมจ่ นเตา้ นมน่ิมในเตา้ แรก ถา้ ลูกน้อยไม่อ่ิมให้ดดู นมแม่อีกข้างที่เหลอื จนกว่าจะอิ่ม แล้ว
ในมือต่อไปควรเรมิ่ จากเตา้ ที่ดูดค้างไว้ เพื่อให้ลูกไดร้ ับคณุ ค่าของนมแม่อย่างครบถ้วนจากส่วนหวั ส่วนกลาง และ
ส่วนทา้ ยของนานมแม่
ข้อแนะนาในการใหล้ กู ไดร้ ับนา้ นมแม่เพียงพอกบั ความต้องการ

ㆍ ให้ลูกดูดนมแม่ 8 - 12 ครังต่อวัน (24 ชัว่ โมง)

ㆍ ดดู นมแม่อย่างถกู วธิ ีข้างละไมต่ ่ากวา่ 10 - 20 นาที
จะรูไ้ ดอ้ ย่างไรว่าลกู ไดร้ ับนมแม่เพียงพอในสัปดาหแ์ รกๆ หลงั คลอด

ㆍ ไดย้ นิ เสยี งกลืนนานมของลกู
เต้านมแม่คดั ตงึ ก่อนให้นม และนม่ิ ลงหลงั ให้นมแม่แล้ว

ㆍ แมร่ ้สู ึกมนี านมไหลออกมา

ㆍ ลูกปัสสาวะ 6 ครงั ขนึ ไปใน 24 ชวั่ โมง

ㆍ ลกู อจุ จาระ 4-8 ครังใน 24 ช่ัวโมง

ㆍ ลกู สงบสบาย พกั หลบั ได้ไมร่ ้องหวิ ระหว่างมือนม

ㆍ นาหนักลูกขนึ โดยเฉล่ยี 18 - 30 กรมั ตอ่ วัน หรอื 125 - 210 กรมั ต่อสัปดาห์
การเกบ็ นา้ นม
ควรบีบนานมทงิ ก่อน 3 ครงั แลว้ จึงเร่มิ ใช้ขวดรองเกบ็

ㆍ เกบ็ นานมลงในขวดเท่าท่ีลูกต้องการกนิ ในแต่ละมือเมอ่ื บีบนานมเสรจ็ ปิดฝาขวดให้มิดชิดทนั ที ถ้าตังไวไ้ ม่ใส
ในตู้เย็น จะอยู่ใน 6-8 ช่วั โมง เก็บไว้ในตู้เย็นสว่ นทีเ่ ย็นท่ีสุด คอื ชนั ท่ีอยู่ใตช้ อ่ งแชแ่ ขง็ ด้านในสดุ จะเก็บไดน้ าน 2

2

วัน ถา้ เก็บไวใ้ นช่องแช่แขง็ จะเก็บได้นาน 3 เดือน อย่าเก็บไว้ทปี่ ระตตู ู้เย็น เพราะเม่ือเปิด-ปิดตู้เย็นความเยน็ จะไม่
คงที่

การเก็บนา้ นม กรณที ี่ไมม่ ีตเู้ ย็น
ทนั ทหี ลังแม่ตื่นนอนให้ลกู ดูดนมแม่ก่อน 1 มือก่อนเดินทางไปทางานนอกบ้านครึง่ ชั่วโมง แม่บบี นานมจ็บ
ใสข่ วดแก้วมฝี าปิดมดิ ชิดตังไว้ในทเ่ี ย็นท่ีสดุ ในบา้ น หรือใสในกระติกนาแข็งเพ่ือเก็บไวใ้ ห้ลกู ได้ดม่ื กนิ 1-2 มือ
แมท่ ฝ่ี กึ บบี นานมอย่างดจี ะบีบนมหลังลกู ดดู อ่ิมแล้ว 400-500 ซซี ี หรือ 2 ถ้วย
อาหารสาหรบั หญงิ ให้นมบตุ ร และเด็ก 0-5 ปี
-ช่วงหลังคลอดคุณแมต่ ้องการสารอาหารมากกว่าตอนตงั ครรภ์ เพราะต้องใชส้ าหรบั ผลิตนานม จงึ ควร
กินอาหารให้ครบถว้ นทัง 5 หมู่ แต่ละกลมุ่ ให้กนิ ในปรมิ าณท่เี พียงพอและหลากหลาย แต่สาหรับไขมนั เกลอื และ
เครื่องปรุงต่างๆ ควรใชน้ ้อยๆเทา่ ทจี่ าเปน็ และไม่กนิ อาหารรสหวาน หญงิ ให้นมบตุ รตอ้ งกินยาเมด็ เสริมไอโอดนี
ธาตุเหลก็ และโฟลิกทกุ วัน เพ่ือให้นานมแม่มีคุณภาพและสารอาหารที่ครบถว้ นสาหรับลกู นอ้ ย
อาหารทคี่ ณุ แม่ให้นมลูกควรหลกี เลย่ี ง
แอลกอฮอล์
-ไมว่ า่ จะดื่มมาก ด่ืมนอ้ ย หรือแค่เพียงจิบเดียว ก็ถือว่าไม่ควรและเสย่ี งอนั ตราย เนือ่ งจากแอลกอฮอล์เป็น
สารทมี่ ีฤทธิ์ต่อจติ ประสาท เม่ือแอลกอฮอล์เจอื ปนผา่ นไปกับนานมและเขา้ สู่ร่างกายของทารก อาจส่งผลต่อ
พัฒนาการทางดา้ นสมองของลูกและสุขภาพของคุณแม่
ชา กาแฟ คาเฟอนี
-การดม่ื หรือกินอาหารท่มี ีคาเฟอีนสงู อาจรบกวนการนอนหลบั ของทารกที่กินนมแม่ได้ แตถ่ ้าหากตอ้ งการ
ด่ืมคาเฟอนี หรือกินอาหารที่มีคาเฟอนี ควรจากดั ไว้เพยี ง 1-2 แก้วตอ่ วัน
อาหารทะเล
-อาหารทะเลแม้จะมีสารอาหารจาพวกโปรตีน และโอเมกา้ 3 ซ่ึงเปน็ อาหารท่มี ีประโยชน์ แต่สาหรบั ช่วงที่
คณุ แม่ใหน้ มลูก อาจจะต้องระวังเพราะอาหารทะเลบางชนิดอาจมีการปนเปื้อนของสารปรอท ซ่งึ หากส่งผา่ นไปยงั
นานม อาจมผี ลต่อระบบประสาทและพฒั นาการของทารกได้
อาหารปรุงไมส่ ุก
-อาหารทไ่ี ม่ไดผ้ ่านการปรุง หรอื อาหารค้างคืน เป็นอาหารท่มี คี ุณค่าทางโภชนาการน้อย เช่นซชู ิ แหนม
ปลาร้า ทอี่ าจทาใหเ้ กดิ ภาวะตดิ เชือจนมีอาการท้องเสียหรืออาหารเปน็ พิษตามมาได้ รวมไปถึงอาหารคา้ งคืนทีต่ ้อง
นามาอุ่นกินทีหลงั หรืออาหารทผ่ี า่ นการตม้ หรือตนุ๋ เปน็ เวลานาน ๆ เพราะเสีย่ งตอ่ การปนเปอ้ื นของเชือจุลินทรีย์ท่ี
ทาใหค้ ุณแมเ่ กิดอาการท้องเสียได้งา่ ย

2

ผลไม้รสเปรี้ยว
-ผลไมท้ ่มี ีรสเปรยี วบางชนดิ จะมกี รดสูง อาจทาให้ลกู น้อยเกิดอาการมีอาการจกุ เสียด แน่นทอ้ ง รสู้ กึ ไม่
สบายตัว มีอาการคันตามผวิ หนงั หรือเปน็ ผื่นผ้าอ้อมไดค้ ่ะ สาหรับคุณแม่ทีต่ ้องการเพิ่มวติ ามินซใี นนานม แนะนาให้
กนิ สบั ปะรดหรือมะม่วงแทนก็ได้
นมวัว
-เด็กบางคนอาจจะมอี าการแพน้ มวัว เพราะในนมวัว มสี ารทท่ี าให้เกดิ โรคภูมแิ พ้ ซึง่ เปน็ สาเหตุหลกั ท่ที า
ให้เดก็ เกิดอาการกรดไหลยอ้ น หรอื อุจจาระผิดปกติ และมีปญั หานาหนักตัวเพ่ิมมากผิดปกติได้ การได้รับนมววั ผา่ น
ทางนมแม่ ก็อาจส่งผลทาใหเ้ ด็กแพ้นมววั ไดต้ งั แตแ่ รกคลอด
อาหารประเภทรสจดั
หากลูกน้อยมอี าการ เช่น หงุดหงิดง่าย รอ้ งไห้ไมห่ ยดุ นอนหลับยาก รู้สกึ ไม่สบายตัว นอนหลบั ไดไ้ ม่นาน
ต่นื บอ่ ยผดิ ปกติ คุณแม่อาจจะตอ้ งพิจารณาถึงอาหารที่ทานว่ารสจดั เกนิ ไปหรือเปลา่ เพราะอาหารรสจดั จะทาให้
รสชาตขิ องนานมจะเปลย่ี นไป เมื่อลูกกนิ นมก็อาจจะทาใหเ้ กิดอาการเหล่านไี ด้ คณุ แม่ควรกนิ อาหารที่มสี ่วนผสม
ของกระเทียมท่ี เนื่องจากกระเทียมมีสารอลั ลซิ ิน จะชว่ ยใหค้ ุณแม่ผลิตนานมได้มากขึนและชว่ ยให้ลกู น้อยกนิ นม
แม่ไดเ้ ยอะมากขนึ ค
อาหารประเภทนมถั่วเหลือง ขา้ วสาลี ขา้ วโพด และถ่ัว
-เป็นกลุม่ อาหารท่มี โี ปรตนี สงู อาจทาใหล้ กู มีอาการแพ้ เชน่ มีผน่ื คัน หายใจเสียงดงั เปน็ ลมพิษ หรือมี
อาการทางระบบทางเดนิ อาหาร ลกู อาจมีอาการทอ้ งอดื มีแก๊สในกระเพาะ หรือมอี าการทอ้ งเสยี
ชว่ งหลงั คลอดถือเปน็ ชว่ งทวี่ ัยทารกจาเป็นทีจ่ ะต้องได้รับสารอาหาร จากนานมแมม่ ากทสี่ ุด เพราะนมแม่
จะผลตอ่ การเจริญเติบโตและพฒั นาการในดา้ นต่าง ๆ ของลกู ดังนนั คณุ แมจ่ งึ ควรเลือกกินอาหารท่ีบารงุ นานม
และต้องระมัดระวงั ในการรบั ประทานเป็นพเิ ศษ เพื่อให้ลูกนอ้ ยมสี ุขภาพท่ีแขง็ แรงและมีพฒั นาการที่ดี
*** ทารกแรกเกดิ -อายุตา่ ากวา่ ๖ เดือน กินนมแม่อย่างเดยี ว ไม่ให้นา้ และอาหารอื่นใด เพราะ
กระเพาะอาหารของเดก็ เล็กมากและระบบการยอ่ ยอาหารและการดดู ซึมสารอาหารยังไม่พรอ้ ม หลงั 6 เดอื น
จึงจะเรม่ิ ให้อาหาร 1 ม้ือ/วนั

โภชนาการสาหรับเดก็ เลก็ อายุ 1-5 ปี
1อาหารหลัก 3 มือ และอาหารว่างไม่เกนิ 2 มอื ต่อวัน
2.ให้อาหารให้ครบ 5 หมู่ แต่ละหมใู่ ห้หลากหลาย เป็นประจาทุกวัน
3.ใหน้ มแม่ต่อเน่อื งถึงอายุ 2 ปี เสริมนมจดื วันละ 2-3 แกว้
4.ฝกึ ใหก้ นิ ผัก ผลไมจ้ นเปน็ นิสัย
5.ใหอ้ าหารวา่ งที่มีคณุ ภาพ

2

6.ฝกึ ใหก้ นิ อาหารรสธรรมชาติ ไม่หวานจดั มันจดั และเค็มจดั
7. ให้อาหารสะอาดและปลอดภยั
8.ให้ด่ืมนาสะอาด หลกี เลีย่ งเครอ่ื งด่ืมปรงุ แต่งรสหวานและนาอัดลม
9.ฝึกวนิ ัยการกนิ อย่างเหมาะสมตามวัยจนเป็นนสิ ัย
10.เล่นกับลกู สรา้ งความผูกพัน หมัน่ ตดิ ตามการเจริญเติบโตและพฒั นาการ

ความสาคัญของยาน้าเสริมธาตุเหลก็ (ตอ้ งไดร้ ับถึงอายุ 5ปี)
ธาตุเหลก็ และไอโอดีน
ธาตุเหล็กมีความสาคัญมากต่อพฒั นาการของร่างกายและสมอง ตงั แต่อยูใ่ นครรภม์ ารดา โดยเฉพาะใน
หนง่ึ ปแี รกของชวี ิต หากมีการขาดธาตเุ หล็กในช่วงนี จะทาให้มีผลเสยี ตอ่ การพฒั นาสมองในระยะยาวอย่างถาวร
โดยเฉพาะดา้ นสติปัญญา ทาให้ IQ ตา่ ลงอย่างถาวร เด็ก 6 เดอื น – 5 ปี จงึ ควรตอ้ งไดร้ บั ยานาเสรมิ ธาตเุ หลก็
สปั ดาห์ละ 1 ครัง ดังนี
-เดก็ อายุ 6 เดือน – 2 ปี 12.5 มิลลิกรัม สปั ดาห์ละครัง
-เด็กอายุ 2 ปี – 5 ปี 25 มลิ ลกิ รมั สัปดาห์ละครัง
*** ควรให้เดก็ ไดร้ บั ประทานไขแ่ ละนมทกุ วนั เพราะเปน็ อาหารท่ีมีธาตเุ หล็กและไอโอดินสงู บารุงสมอง
ควรให้เด็กกนิ ไข่ 1-2 ฟองต่อวนั และเดก็ ที่หย่านมแม่ ควรดื่มนมจดื 3 กล่องต่อวัน
สามารถสอนทาความสะอาดช่องปาก และกระตนุ้ ใหเ้ ลิกขวดนมเมอื่ เด็กมอี ายุ 1 ปี
การทาความสะอาดฟันให้เด็ก 6 เดือนถึง 6 ขวบ
1.ให้ลูกนอนเอาหวั หนุนบนตัก
2.ขยบั แปรงไปมาสันๆในแนวนอน
- โดยใชน้ ิวชว่ ยแหวกกระพ้งุ แกม้ และริมฝีปาก
- แปรงฟันหน้าบน-ล่าง ดา้ นใกล้ริมฝีปาก และด้านใกลล้ ิน
- ขยบั ไปมาสันๆ ด้านละ 4-5 ครัง เน้นเป็นพเิ ศษบริเวณคอฟนั
3.สาหรบั ฟันกรามนานม
- ใหแ้ ปรงบนด้านบดเคียว ดา้ นใกล้ลนิ และดา้ นใกล้แกม้ ขยับไปมาทัง 3 ด้าน ด้านละ 4-5 ครงั
4.ในกรณีเด็กต่ากวา่ 3 ขวบ หลงั จากแปรงครบทุกซี่ ทกุ ดา้ น
- ให้ใช้ผ้าสะอาดชมุ่ นา เชด็ ฟองยาสฟี นั ออก เพอื่ ป้องกันเด็กกลืนยาสฟี นั
ประโยชนข์ องการคัดกรอง และตรวจประเมินพฒั นาการเดก็ ตามกลุ่มอายุเปา้ หมาย
พฒั นาการเดก็ หมายถงึ การเปล่ียนแปลงของโครงสรา้ ง และการทาหนา้ ท่ีของอวยั วะตา่ งๆ ของรา่ งกาย
เพ่ือใหบ้ คุ คลสามารถดารงชีวติ รอดอยไู่ ด้ โดยการเพ่มิ ความสามารถในแตล่ ะชว่ งวยั จะตอ้ งมีความพรอ้ มของ

2

วฒุ ภิ าวะของบคุ คล และการสนบั สนนุ จากส่งิ แวดลอ้ ม โดยเฉพาะพฒั นาการวยั ทารก จะตอ้ งมีความพรอ้ มจาก

ทารกเอง และไดร้ บั การสง่ เสรมิ มารดา และครอบครวั เพ่ือใหเ้ ดก็ มีพฒั นาการท่ีเหมาะสมตามชว่ งวยั

การประเมินพฒั นาการของเด็กเลก็ หมายถึง กระบวนการศกึ ษาข้อมลู คณุ ลักษณะหรือความสามารถใน
ด้านต่างๆ ของเด็กเล็ก ในแต่ละช่วงวัยโดยใช้ เคร่ืองมือและวธิ ีการทเ่ี หมาะสมในการเกบ็ รวบรวมข้อมูลและสรปุ
ผลเปรยี บเทียบกบั เกณฑ์ปกติของพัฒนาการเดก็ ตามวยั

พฒั นาการหลกั ท้ัง 5 ดา้ น ประกอบด้วย
1. พัฒนาการกล้ามเนื้อมัดใหญ่
กล้ามเนือมดั ใหญ่คอื กลา้ มเนือบริเวณลาตวั แขน ขา ซ่ึงมคี วามสาคัญต่อการทรงตัวและการเคล่อื นไหว
ไมว่ ่าจะเป็นการคลาน การเดิน และการว่งิ เด็กทีม่ ีกลา้ มเนือมดั ใหญ่แข็งแรงจะมีความคล่องแคล่ว กระฉับกระเฉง
สามารถขยับร่างกายได้อย่างม่นั คง ว่องไว
2. พัฒนาการกล้ามเนอ้ื มดั เล็ก
กลา้ มเนือมัดเล็กคือกลา้ มเนือบริเวณฝา่ มือและนิวมือ ซึ่งเกี่ยวข้องโดยตรงกบั การควบคุมการเคลอ่ื นไหว
ของมือ และการทางานประสานกันระหวา่ งมือกับสายตา เด็กทม่ี ีพัฒนาการของกล้ามเนือมดั เล็กทด่ี จี ะสามารถ
หยบิ จบั สิ่งของได้อยา่ งมนั่ คง โดยสังเกตได้จากพฤติกรรม เช่น การจับช้อนส้อมรบั ประทานอาหารและการวาดรปู
ขีดเขียน
3. พัฒนาการด้านการเรียนรู้
พฒั นาการดา้ นการเรียนรู้ของเดก็ เล็กมักจะเกี่ยวข้องกบั การแยกแยะรปู ทรง สสี นั และการคิดคานวณเป็น
หลกั โดยตังแต่วัยแรกเกิดจนถึงอายุ 5-6 ขวบ เดก็ จะค่อยๆ เรียนรู้สง่ิ ต่างๆ รอบตัว และมีความอยากรู้อยากเหน็
ดังนันการสรา้ งส่ิงแวดล้อมและการเลียงดูทเ่ี หมาะสมจะมสี ่วนชว่ ยในการกระตุ้นเซลล์สมองของลูก ช่วยให้เขาคดิ
วเิ คราะห์ ตดั สนิ ใจได้อยา่ งเป็นเหตเุ ป็นผล และรจู้ ักวธิ แี ก้ไขปัญหา
4. พัฒนาการด้านภาษา
พฒั นาการด้านภาษาเปน็ อกี หนึง่ พฒั นาการสาคัญท่ีคุณพอ่ คุณแมค่ วรให้ความสาคัญ เน่ืองจากเป็น
พัฒนาการทเ่ี กยี่ วข้องโดยตรงกบั ทกั ษะการรับรแู้ ละสื่อความของลูก โดยเป็นพฒั นาการท่ีฝกึ ฝนได้ผา่ นการอ่าน
การออกเสยี ง การฟงั และการเขยี น ทังที่เกดิ จากปฏสิ มั พนั ธ์กับคนรอบข้างในระหวา่ งวัน และการฝกึ ฝนผ่าน
บทเรยี นและสื่อการเรยี นรู้ตา่ งๆ
5. พฒั นาการดา้ นสังคมและอารมณ์
พัฒนาการดา้ นอารมณค์ ือพฒั นาการท่เี กย่ี วข้องกบั พฤติกรรม การปรบั ตวั และการชว่ ยเหลอื ดแู ลตวั เอง
ในชีวติ ประจาวนั โดยเดก็ แตล่ ะคนจะมีพนื ฐานทางอารมณ์ การตอบสนอง และการแสดงออกทีแ่ ตกตา่ งกันออกไป
ขนึ อยกู่ ับสังคมและสงิ่ แวดลอ้ มรอบตัว พืนฐานทางอารมณใ์ นชว่ งวัยเด็กมักขนึ อยกู่ บั ประสบการณจ์ ากครอบครัว

2

เปน็ หลกั และเด็กจะค่อยๆ ตระหนกั และควบคุมอารมณ์ความรูส้ กึ ของตวั เองได้มากขนึ ตลอดจนมีทักษะในการ
เขา้ สงั คมมากขนึ ตามวยั และสงั คมรอบข้าง

การประเมนิ พฒั นาการของเด็กเล็ก หมายถึง กระบวนการศกึ ษาขอ้ มูล คณุ ลักษณะหรือความสามารถใน
ด้านต่างๆ ของเด็กเล็กในแต่ละช่วงวัยใชค้ ดั กรองพัฒนาการเดก็ (Screening) เม่อื อายคุ รบ 9 , 18 , 30,42 และ
60 เดอื นโดยใช้เครื่องมือDSPM และวิธีการทีเ่ หมาะสมในการเก็บรวบรวมข้อมลู และสรุปผลเปรยี บเทยี บกบั
เกณฑป์ กตขิ องพัฒนาการเด็กตามวยั

ประโยชนข์ องการคัดกรองพัฒนาการ
-เปน็ การประเมนิ เดก็ วา่ มีพฒั นาการสมวัยหรอื ไม่
-เด็กได้รับการสง่ เสรมิ พฒั นาการตามชว่ งวยั อยา่ งเหมาะสม
-เดก็ ทม่ี ีพฒั นาการล่าช้าไดร้ บั การสง่ ตอ่ เขา้ ระบบ และกระตนุ้ พัฒนาการ
บทบาทหนา้ ทีข่ องอสม.ต่องานพฒั นาการเด็ก
1.แนะนา กระต้นุ ให้พ่อแม่ ผ้เู ลียงดใู ช้คมู่ ือDSPMในการเฝา้ ระวงั และสง่ เสริมพฒั นาการเด็กตามชว่ งวัย
2.สามารถสังเกตุและประเมินเดก็ ทส่ี งสยั พัฒนาการลา่ ชา้ ได้
3.ส่งต่อข้อมลู เด็กที่ประเมินเบอื งต้นสงสยั ล่าชา้ พัฒนาการไม่สมวยั ใหก้ ับเจ้าหนา้ ท่สี าธารณสขุ ในพืนทไี่ ด้
4.ติดตาม แจ้งเตือนก่อนถึงวันนัดฉีดวัคซีน หรอื ตรวจพฒั นาการ
5.ทราบความสาคญั ของการเลยี งดูท่ีช่วยส่งเสริมพฒั นาการเด็กและทกั ษะสมอง ผ่านกิน กอด เลน่ เล่า
นอน เฝ้าดูฟัน (โภชนาการ การเล่านิทาน ส่งเสรมิ การเลน่ อิสระและการเล่นท่ีครอบครวั มสี ว่ นร่วมตามชว่ งวยั )
และสามารถแนะนาพ่อแม่ ผู้เลียงดูได้อย่างถูกต้อง

2

2

บรรณานุกรม

กรมอนามยั กระทรวงสาธารณสุข.(2554).คู่มือวทิ ยำกรโรงเรียนพ่อแม่สำหรับเจ้ำหน้ำทสี่ ำธำรณสุข.

กรุงเทพฯ: สานกั งานกิจการโรงพมิ พอ์ งคก์ ารสงเคราะห์ทหารผา่ นศึกในพระบรมราชนูปถมั ภ.์

กระทรวงสาธารณสุข.(2562). คู่มือเฝ้าระวงั และส่งเสริมพฒั นาการเดก็ ปฐมวยั . กรุงเทพฯ:สานกั งานกิจการ

โรงพมิ พอ์ งคก์ ารสงเคราะห์ทหารผา่ นศึกในพระบรมราชนูปถมั ภ.์

กลุ่มงานส่งเสริมสุขภาพ สานกั งานสาธารณสุขจงั หวดั ลพบุรี.(2562).คู่มือโรงเรียนพ่อแม่จังหวดั กลพบุรี

(เอกสารประกอบการสอน). ลพบุรี: สานกั งานสาธารณสุขจงั หวดั ลพบุรี

กองอนามยั การเจริญพนั ธุ์ กรมอนามยั . (2554).สุขใจได้เป็ นแม่.สืบคน้ 25 พฤศจิกายน 2565.จาก

https://thailand.unfpa.org.
นกั ศึกษาสาธารณสุขชันปที ่ี 3 ประจาปีการศึกษา 2563. คูม่ อื แนวทางการฝึกอบรม อสม. เชี่ยวชาญ นกั ส่งเสริม

พัฒนาการเดก็ 0-5 ป.ี อานาจเจริญ:มหาวิทยาลัยมหดิ ล โครงการจดั ตังวทิ ยาเขตอานาจเจริญ.
สานักงานสาธารณสุขจังหวดั นครสวรรค์. (2565). คู่มอื อสม. บดั ดี้ คู่ขวญั 1000 วัน. นครสวรรค์: สานกั งาน

สาธารณสขุ จังหวดั นครสวรรค์.

ท่ปี รกึ ษา รองนายแพทยส์ าธารณสขุ จังหวัดลพบุรี
นางกมลวรรณ ชาติทองคา หวั หนา้ กลุม่ งานส่งเสริม สานักงานสาธารณสขุ จงั หวัดลพบุรี
นางวิไลลกั ษณ์ หมดมลทิน

คณะผู้จัดทา พยาบาลวิชาชีพชานาญการ
คุณณชิ าภัทร รากแก้ว พยาบาลวิชาชพี ชานาญการ
คณุ สุดารตั น์ ปณุ โณฑก นกั ศกึ ษา สาขานเิ ทศน์ศาสตร์ มหาวทิ ยาลยั ราชภัฏเทพสตรี
คุณสุภนิดา โตสกลุ