แผนที่ ๒ ประวัติวรรณคดีสมัยอยุธยาตอนกลาง ม.๕

ภาษาไทย ม. ๕ เล่ม ๒

หน่วยการเรียนรู้ที่ ๑ ความรู้ทว่ั ไปเกยี่ วกบั วรรณคดแี ละวรรณกรรม
สมยั อยุธยาตอนกลาง ตอนปลาย และสมยั ธนบุรี

แผนการจดั การเรียนรู้ท่ี ๒
ประวตั วิ รรณคดแี ละวรรณกรรม

สมัยอยธุ ยาตอนกลาง

เวลา ๑ ช่ัวโมง

41

สนทนาตอบคาถาม

สภาพบ้านเมืองในสมยั อยธุ ยาตอนกลาง มคี วามเจริญรุ่งเรือง
ในด้านใด อย่างไร

42

๑. ประวตั วิ รรณคดแี ละวรรณกรรมสมยั อยธุ ยาตอนกลาง

๑.๑ สภาพบ้านเมืองสมัยอยุธยาตอนกลาง ก่อนยุคทองแห่งวรรณคดี

ภาพวาดวดั สมยั กรุงศรีอยุธยา • เม่ือสิ้นรัชกาลสมเดจ็ พระบรมไตรโลกนาถ สมเดจ็
กาแพงเมืองกรุงศรีอยุธยา พระรามาธิบดีที่ ๒ เสวยราชยต์ อ่ มา บา้ นเมืองสงบสุข
และศิลปกรรมเจริญมาก

• หลงั จากน้นั วรรณคดีไดว้ า่ งเวน้ ไปเป็นเวลานานเกือบร้อยปี
เน่ืองจากบา้ นเมืองไม่สงบตอ้ งทาสงครามกบั พม่า
• เริ่มต้งั แต่สมยั รัชกาลสมเดจ็ พระไชยราชาธิราชมีสงคราม
ติดพนั ตลอดเวลาจนกระทง่ั เสียกรุงคร้ังที่ ๑
• สมยั สมเดจ็ พระมหินทราธิราช มีเหตุการณ์ภายในเก่ียวกบั
การแยง่ ชิงราชสมบตั ิ

43

๑. ประวตั ิวรรณคดีและวรรณกรรมสมยั อยธุ ยาตอนกลาง

๑.๑ สภาพบ้านเมืองสมัยอยุธยาตอนกลาง ก่อนยุคทองแห่งวรรณคดี

• สมเดจ็ พระนเรศวรมหาราชทรงกอบกเู้ อกราชกลบั คืน ภาพวาดวดั สมยั กรุงศรีอยธุ ยา

มาได้ และตอ้ งทาสงครามตลอดรัชกาล กาแพงเมืองกรุงศรีอยธุ ยา
• เมื่อสิ้นรัชกาลข องสมเดจ็ พระเอกาทศรถ เกิดความไม่สงบ
ข ้ึนในบา้ นเมือง พระอินทราชาทรงชิงราชสมบตั ิแลว้ 44
ข ้ึนเสวยราชยเ์ ป็นพระเจา้ ทรงธรรม
• วรรณคดีเกิดข ้ึนอีกคร้ังในสมยั ข องพระเจา้ ทรงธรรม
ทรงพระราชนิพนธ์กาพยม์ หาชาติ ถือเป็นวรรณคดีเร่ืองแรก

ในสมยั น้ี
• สมเดจ็ พระเจา้ ปราสาททองทรงชิงราชสมบตั ิจาก

พระอาทิตยวงศแ์ ลว้ ปราบดาภิเษกเป็นพระมหากษตั ริย์
เกิดเหตุการณ์ที่กระทบกระเทือนตอ่ วรรณคดี ทาใหต้ ารา
และวรรณคดีต่าง ๆ ถูกทาลายเป็นจานวนมาก

๑. ประวตั ิวรรณคดีและวรรณกรรมสมยั อยธุ ยาตอนกลาง

๑.๒ ความเจริญด้านวรรณคดี

ยุคทองแห่งวรรณคดี

45

๑. ประวตั ิวรรณคดีและวรรณกรรมสมยั อยธุ ยาตอนกลาง

๑.๒ ความเจริญด้านวรรณคดี

สมยั สมเดจ็ พระนารายณ์มหาราช

ไดร้ ับยกยอ่ งวา่ เป็นยุคทองแห่งวรรณคดี

สมเดจ็ พระนารายณ์มหาราช

ในช่วงน้ีบา้ นเมืองสงบสุข
ตลอดรัชกาลพระองคจ์ ึงมีเวลาทานุบารุง
ศิลปวฒั นธรรมและศาสนาทาใหเ้ กิดวรรณคดี
ข ้ึนมากมาย และทาใหเ้ กิดหนงั สือเรียน

ภาษาไทยเล่มแรกคือ จนิ ดามณี
46

๑. ประวตั ิวรรณคดีและวรรณกรรมสมยั อยธุ ยาตอนกลาง

๑.๒ ความเจริญด้านวรรณคดี

❖ สาเหตุท่ีทาให้ช่วงนีเ้ ป็ นยุคทองของวรรณคดี

ความเจริญของ ราชสานักกลายเป็ น
บ้านเมือง ศูนย์กลางแห่ง
วรรณคดี

ความตื่นตวั
ของคนไทย

47

เกมค้นหาวรรณคดแี ละวรรณกรรมสมยั อยุธยาตอนกลาง

กาพย์เห่เรือ พระมาลยั คาหลวง โคลงนิราศพระบาท

กาพย์ห่อโคลง จนิ ดามณี กาพย์มหาชาติ
สมุทรโฆษคาฉันท์
ลลิ ติ เพชรมงกฎุ โคลงราชสวสั ด์ิ

อนิรุทธคาฉันท์ เสือโคคาฉันท์

กฤษณาสอนน้องคาฉันท์ ฉันท์ดุษฎสี ังเวยกล่อมช้าง
48

๑. ประวตั ิวรรณคดีและวรรณกรรมสมยั อยธุ ยาตอนกลาง

๑.๒ ความเจริญด้านวรรณคดี

❖ วรรณคดที ่ีสาคญั

กาพย์มหาชาติ พระราชพงศาวดาร อนิรุทธคาฉันท์ ราชาพลิ าปคาฉันท์
กรุงศรีอยธุ ยา
โคลงเบด็ เตลด็ ฉันท์ดุษฎสี ังเวย
สมุทรโฆษคาฉันท์ โคลงราชสวสั ด์ิ กล่อมช้าง
โคลงเฉลมิ พระเกยี รติ
เสือโคคาฉันท์ โคลงพาลสี อนน้อง สมเดจ็ พระนารายณ์ กาพย์ห่อโคลง
จนิ ดามณี
โคลงทศรถ มหาราช โคลงนิราศ
สอนพระราม นครสวรรค์
โคลงอกั ษรสามหมู่
49

วรรณค ีดสาคัญ๑. ประวตั ิวรรณคดีและวรรณกรรมสมยั อยธุ ยาตอนกลาง

๑.๓ วรรณคดีสาคญั 50

กาพย์มหาชาติ
สมุทรโฆษคาฉันท์

จนิ ดามณี

อนิรุทธคาฉันท์
กาพย์ห่อโคลง
ฉันท์ดุษฎสี ังเวยกล่อมช้าง

๑. ประวตั ิวรรณคดีและวรรณกรรมสมยั อยธุ ยาตอนกลาง

๑.๓ วรรณคดสี าคญั

กาพย์มหาชาติ

• ผ้แู ต่ง สมเดจ็ พระเจา้ ทรงธรรม
• ประวตั ิ พระราชพงศาวดารยนื ยนั วา่ สมเดจ็ พระเจา้ ทรงธรรมทรงพระราชนิพนธ์

เมื่อ จ.ศ. ๙๘๙ หรือ พ.ศ. ๒๑๗๐
• ทานองแต่ง แต่งเป็นร่ายยาว มีคาถาบาลีแทรกเป็นตอน ๆ
• ความมุ่งหมาย ใชเ้ ทศน์ใหอ้ ุบาสกอุบาสิกาฟัง
• เร่ืองย่อ มีท้งั หมด ๑๓ กณั ฑ์ คือ กณั ฑท์ ศพร กณั ฑห์ ิมพานต์ กณั ฑท์ านกณั ฑ์
กณั ฑว์ นปเวสน์ กณั ฑช์ ูชก กณั ฑจ์ ุลพน กณั ฑม์ หาพน กณั ฑก์ มุ าร กณั ฑม์ ทั รี
กณั ฑส์ กั กบรรพ กณั ฑม์ หาราช กณั ฑฉ์ กษตั ริย์ และกณั ฑน์ ครกณั ฑ์
• คุณค่าของวรรณคดี เป็นมหาชาติฉบบั แรกที่แต่งเป็นร่ายยาวเพ่ือใชเ้ ทศน์ มีคุณค่าดา้ น

สงั คม วฒั นธรรม ความเชื่อ และคา่ นิยม

51

๑. ประวตั ิวรรณคดีและวรรณกรรมสมยั อยธุ ยาตอนกลาง

๑.๓ วรรณคดีสาคญั

สมุทรโฆษคาฉันท์

• ผู้แต่ง พระมหาราชครู สมเดจ็ พระนารายณ์มหาราช และสมเดจ็ พระมหาสมณเจา้
กรมพระปรมานุชิตชิโนรส
• ประวตั ิ เกิดข ้ึนโดยพระราชประสงคข์ องสมเดจ็ พระนารายณ์มหาราช

• ทานองแต่ง แตง่ ดว้ ยกาพยแ์ ละฉนั ท์ ตอนจบเป็นโคลงส่ีสุภาพ ๔ บท
• ความมุ่งหมาย เดิมสมเดจ็ พระนารายณ์มหาราชประสงคจ์ ะใชเ้ ลน่ หนงั ใหญ่ แต่ต่อมาทรง

พระราชนิพนธ์ต่อ เพราะเสียดายตน้ ฉบบั เดิมที่แต่งคา้ งไว้

• เรื่องย่อ พระพทุ ธเจา้ เสวยพระชาติเป็นพระสมุทรโฆษ เทพารักษพ์ าไปอุม้ สมนางพินทุมดี
แลว้ ทรงนากลบั ไปท่ีเดิม ทา้ วสีหนรคุปตท์ รงประกาศพิธีสยมุ พรนางพินทุมดี

พระสมุทรโฆษทรงประลองศรมีชยั จึงไดอ้ ภิเษกกบั นางพนิ ทุมดี ตอ่ มามีเหตุใหท้ ้งั สอง
พระองคต์ อ้ งพลดั หลงกนั พระสมุทรโฆษตามหาจนพบ และเสดจ็ กลบั เมือง

• คุณค่าของวรรณคดี แตง่ โดยกวี ๓ ท่าน ใชเ้ วลาถึง ๓ แผน่ ดิน วรรณคดีสโมสร

ในรัชกาลที่ ๖ ไดย้ กยอ่ งใหเ้ ป็นยอดแห่งคาประพนั ธ์ประเภทฉนั ท์ 52

๑. ประวตั ิวรรณคดีและวรรณกรรมสมยั อยธุ ยาตอนกลาง

๑.๓ วรรณคดสี าคญั

จินดามณี

• ผ้แู ต่ง พระโหราธิบดี

• ประวตั ิ สมเดจ็ พระนารายณ์มหาราชมีพระราชดาริท่ีจะบารุงการศึกษาแก่เดก็ ไทย

จึงรับสงั่ ใหแ้ ต่งจินดามณีเพอื่ ใชเ้ ป็นแบบเรียนข องไทย
• ทานองแต่ง แต่งเป็นร้อยแกว้ บางตอนเป็นคาประพนั ธ์ประเภทต่าง ๆ

• ความมุ่งหมาย ใชเ้ ป็นแบบสอนอ่านเข ียน ใหค้ วามรู้ทางไวยากรณ์ไทย และการแต่ง

คาประพนั ธ์

• เรื่องย่อ เริ่มตน้ ดว้ ยประณามบทกล่าวถึงพระรัตนตรัยและพระสุรัสวดี แลว้ กล่าวถึง
อกั ษรศพั ทค์ านมสั การ คาท่ีใช้ ส ศ ษ คาท่ีใชไ้ มม้ ว้ น ไมม้ ลาย ฤ ฤๅ ฦ ฦๅ อกั ษรสามหมู่

การผนั อกั ษร เครื่องหมายตา่ ง ๆ และการแต่งคาประพนั ธ์
• คุณค่าของวรรณคดี เป็นตาราเรียนเลม่ แรก ทาใหร้ ู้ถึงววิ ฒั นาการทางดา้ นอกั ษรศาสตร์

ประวตั ิศาสตร์ และมีอิทธิพลต่อแบบเรียนท่ีเกิดข ้ึนภายหลงั 53

๑. ประวตั ิวรรณคดีและวรรณกรรมสมยั อยธุ ยาตอนกลาง

๑.๓ วรรณคดสี าคญั

อนิรุทธคาฉันท์

• ผ้แู ต่ง ศรีปราชญ์
• ประวตั ิ บา้ งกว็ า่ แต่งข ้ึนเพ่ือแข ง่ ข นั กบั สมุทรโฆษคาฉนั ท์ บา้ งกว็ า่ เพือ่ พสิ ูจน์ความสามารถ

ในการแตง่ ฉนั ท์

• ทานองแต่ง แตง่ ดว้ ยฉนั ทแ์ ละกาพย์ และมีร่ายสุภาพแทรกอยดู่ ว้ ย
• ความมุ่งหมาย แต่งดว้ ยอารมณ์กวี และเป็นไปตามความนิยมที่นาเรื่องเก่ียวกบั ศาสนามา

แตง่ เป็นคาประพนั ธ์

• เร่ืองย่อ พระนารายณ์อวตารเป็นพระกฤษณะ มีพระนดั ดาคือพระอนิรุทธ พระไทรไดพ้ าไป
อุม้ สมนางอุษา นางอุษาใหพ้ ่เี ล้ียงเหาะสะกดพระอนิรุทธ ทา้ วพานาสูรผเู้ ป็นพระบิดาทราบ

จึงส่ังใหจ้ บั พระอนิรุทธ พระกฤษณะมาช่วย และตดั แข นหน่ึงพนั แข นข องทา้ วพานาสูร
เหลือสองแข น พระอนิรุทธและนางอุษาจึงไดอ้ ยรู่ ่วมกนั

• คุณค่าของวรรณคดี ดาเนินเรื่องกระชบั มีรสวรรณคดีหลากหลาย โวหาร

คอ่ นข า้ งโลดโผน 54

๑. ประวตั ิวรรณคดีและวรรณกรรมสมยั อยธุ ยาตอนกลาง

๑.๓ วรรณคดีสาคญั

กาพย์ห่อโคลง

• ผ้แู ต่ง พระศรีมโหสถ
• ประวตั ิ วธิ ีแต่งกาพยห์ ่อโคลงปรากฏในจินดามณี แต่ไม่ทราบวา่ ใครแต่งไวเ้ ป็นเรื่องราว

ก่อนหนา้ น้ีบา้ ง
• ทานองแต่ง แต่งดว้ ยกาพยย์ านีและโคลงส่ีสุภาพสลบั กนั
• ความมุ่งหมาย สันนิษฐานวา่ แต่งข ้ึนในงานสมโภชชา้ งเผอื กในรัชกาลสมเดจ็ พระนารายณ์
มหาราช
• เร่ืองย่อ กลา่ วถึงชีวติ ความเป็นอยู่ ข นบธรรมเนียมประเพณี การร่ืนเริงข องชาวอยธุ ยา
• คุณค่าของวรรณคดี ใชถ้ อ้ ยคาสานวนเข า้ ใจง่าย เปรียบเทียบไดล้ ึกซ้ึงคมคาย แสดงถึง
ความรุ่งเรืองข องบา้ นเมือง ถือเป็นคาประพนั ธ์ประเภทกาพยห์ ่อโคลงเล่มแรกข องไทย

55

๑. ประวตั ิวรรณคดีและวรรณกรรมสมยั อยธุ ยาตอนกลาง

๑.๓ วรรณคดสี าคญั

ฉันท์ดุษฎสี ังเวยกล่อมช้าง

• ผู้แต่ง ข นุ เทพกวี
• ประวตั ิ มี ๒ ฉบบั ฉบบั หน่ึงข องข นุ เทพกวี สันนิษฐานวา่ แต่งในคราวสมโภชเจา้ พระยา

บรมคเชนทรฉนั ทนั ต์ (ชา้ งเผือก) ส่วนอีกฉบบั หน่ึงไม่ปรากฏนามผแู้ ต่ง
• ทานองแต่ง แตง่ ดว้ ยฉนั ทแ์ ละกาพย์
• ความมุ่งหมาย ใชข้ บั ในพระราชพธิ ีสมโภชชา้ งหลวง
• เรื่องย่อ ฉบบั ข นุ เทพกวี เริ่มตน้ กลา่ วสรรเสริญพระไพร พระกรรมบดี และเทพเจา้ ในลทั ธิ

พราหมณ์ เพือ่ ข อพรใหม้ ีความปลอดภยั และสดุดีข อชา้ งอนั มีมงคลลกั ษณะ กล่าวถึง
การเตรียมกิจพิธีคลอ้ งชา้ ง ตอนทา้ ยกล่าวสรรเสริญพระอิศวร
• คุณค่าของวรรณคดี เป็นตน้ ตารับการแต่งบทกล่อมชา้ งและบทสังเวยสิ่งศกั ด์ิสิทธ์ิตา่ ง ๆ
ในภายหลงั

56

พจิ ารณาความถูกต้อง

เมื่อประเทศไทยเริ่มตดิ ต่อค้าขายกบั ชาวต่างชาติ ส่งผลให้
มหี นังสือเรียนภาษาไทยเล่มแรก คือ จนิ ดามณี

.............. ถูกต้อง .............. ไม่ถูกต้อง

57

พจิ ารณาความถูกต้อง

สมยั อยุธยาตอนกลางบ้านเมืองสงบสุข ไม่มศี ึกสงคราม แต่ในสมยั นี้
มวี รรณคดเี กดิ ขนึ้ น้อยมาก

.............. ถูกต้อง .............. ไม่ถูกต้อง

สมยั อยุธยาตอนกลางบ้านเมืองสงบสุขว่างเว้นจากสงคราม พระมหากษตั ริย์จงึ ทรง
อปุ ถมั ภ์ฟื้ นฟูและสนับสนุนงานด้านศิลปวฒั นธรรม ทาให้เกดิ วรรณคดขี นึ้ มากมาย
ในสมัยนี้

58

พจิ ารณาความถูกต้อง

แม้ว่าสมยั อยุธยาตอนกลางจะมนี ักปราชญ์และกวจี านวนเลก็ น้อย

แต่นักปราชญ์และกวเี หล่าน้ันล้วนมคี วามสามารถสูง จึงทาให้สมยั

อยุธยาตอนกลางเป็ นยุคทองแห่งวรรณคดี
.............. ไม่ถูกต้อง
.............. ถูกต้อง

สมัยอยุธยาตอนกลางมนี ักปราชญ์และกวเี กดิ ขนึ้ มากมาย ท้งั พระมหากษตั ริย์
กวใี นราชสานัก นักปราชญ์ และสามญั ชน จึงทาให้สมยั นีเ้ ป็ นยุคทองแห่งวรรณคดี

59

สรุปความรู้

>> สมยั อยธุ ยาตอนกลาง โดยเฉพาะสมยั สมเดจ็ พระนารายณ์มหาราช บา้ นเมืองมีความ
เจริญรุ่งเรืองในทุก ๆ ดา้ น รวมท้งั ดา้ นวรรณคดี พระองคท์ รงสนบั สนุนวรรณคดี
ทรงชุบเล้ียงนกั ปราชญแ์ ละกวี จึงมีผลงานวรรณคดีเกิดข ้ึนมากมาย ถือเป็นยคุ ทองแห่ง
วรรณคดี

60