สรรพคุณสมุนไพรใกล้ตัว

สารบาญ

1. กระเจยี๊ บแดง
2. กระเจย๊ี บเขยี ว
3. กระชาย
4. กระถนิ
5. กลว้ ยนำ้ วา้
6. กระเพรา
7. ขมนิ้ ชนั
8. ขา่
9. ขงิ
10. แคบา้ น
11. ชมุ เหด็ เทศ
12. ตะไคร้
13. ตำลงึ
14. ทับทมิ
15. สะระแหน่
16. บวั บก

สรรพคณุ ของสมนุ ไพรใกลต้ วั

เพญ็ ศรี นนั ทสมสราญ

จากจดหมายข่าวชมรมผสู้ งู อายุ มหาวทิ ยาลยั ขอนแก่น

พืชสมนุ ไพรเป็นพืชท่คี นไทยรูจ้ กั กนั มานาน หรือผกั สวนครวั
ปลกู พชื ท่วั ๆ ไป แต่สงิ่
และมีการนามาใชเ้ ป็นเคร่ืองยา อาหาร เครอื่ งสาอาง และอื่น ๆ
นามาประยกุ ตใ์ ช้
การประกอบอาหารมกี ารใชพ้ ชื สมนุ ไพร เครือ่ งเทศ ชวี ิตประจาวนั และ

และผกั สวนครวั มาใชใ้ นชวี ติ ประจาวนั จานวนหลายชนดิ เชน่ ความสาคญั และมี

ขิง ข่า ตะไคร้ ใบมะกรูด กะเพรา โหระพา ใบแมงลกั ประโยชนพ์ อสมควรต่อผอู้ า่ นซง่ึ

การปลกู พชื สมนุ ไพรท่เี ป็นไมล้ ม้ ลกุ

ทาไดเ้ ช่นเดียวกบั การ
สาคญั คอื

สรรพคณุ ท่จี ะ
กบั
เป็นภมู ปิ ัญญา

ไทยท่มี ี
เทคนคิ การใช้

ผเู้ ขยี นหวงั วา่ คงจะเป็น
เป็นผบู้ รโิ ภค

ท่ไี ดใ้ กลช้ ิดกบั ตน้ ไมใ้ บหญา้

พืชสมนุ ไพรใกลต้ วั ท่จี ะนาเสนอมดี งั นี้

1. กระเจย๊ี บแดงกระเจี๊ยบแดง มชี ่ือเรียกอืน่ ๆ เช่น กระเจย๊ี บเปรยี้ ว

(ภาคกลาง) สม้ พอเหมาะ ผกั เกง็ เคง็
(ภาคเหนือ) อีสาน) สม้ ตะเลงเครง
สม้ พอดี (ภาค (เงยี้ ว-แมฮ่ ่องสอน)
(ตาก) ใบสม้ มา่ กาลงั บารุงธาตุ
(ระนอง) สม้ ปู
สรรพคณุ : เตรียมโดยนามาใส่
- เมลด็ เป็นยาแกอ้ ่อนเพลีย บารุง ส่วน ผสมกบั นา้ ผงึ้
แกด้ พี ิการ ขบั ปัสสาวะ
- ทงั้ ตน้ เป็นยาฆา่ ตวั จี๊ด ป่นนามาชงกบั นา้
หมอ้ ตม้ นา้ 3 โรคกระเพาะอาหาร
สว่ น เคี่ยวไฟใหง้ วดเหลอื 1
ครง่ึ หน่ึง
รบั ประทานวนั ละ 3 เวลา หรอื รบั ประทานนา้ ยาเปล่าๆ
จนหมด
- กลบี เลยี้ ง ชงกบั นา้ รบั ประทานเพ่อื ลดความดนั
ลดไขมนั ในเสน้ เลอื ด ทาแยม

2. กระเจยี๊ บเขยี ว
กระเจยี๊ บเขียว มชี ่ือเรยี กอื่ ๆ เช่น มะเขอื ทวาย

มะเขือมอญ

สรรพคณุ :
- ผลแหง้

กินบาบดั

มเี พคตนิ และสารเมอื กชว่ ยเคลือบกระเพาะอาหาร แกไ้ อ ใชใ้ นโรค
บารุงกาลงั ลด
- ผลออ่ น เป็นยาหลอ่ ลืน่
หนองใน
- ดอก ลดไขมนั ในเลือด
อณุ หภมู ใิ นรา่ งกาย

3. กระชาย
กระชาย มชี ่อื อืน่ ๆ เชน่ วา่ นพระอาทติ ย์ (กรุงเทพฯ)
ละแอน (ภาคเหนือ) กะแอน ขิงทราย (แมฮ่ ่องสอน) จีป๊ ชู พี ู
(เงยี้ ว-แมฮ่ อ่ งสอน) เป๊ าะสี่ (กะเหรยี่ ง-แม่ฮอ่ งสอน)

สรรพคณุ :

รูปถา่ ยนี้ โดย ไมท่ ราบผเู้ ขยี น ลิขสทิ ธิ์ของ CC BY-SA-NC

- เหงา้ เป็นยาแกโ้ รคปากเป่ือย ปากเป็นแผล ปากแหง้
ขบั ระดขู าว ขบั ปัสสาวะ รกั ษาโรคบดิ แกป้ วดมวนทอ้ ง
- ราก (นมกระชาย) มรี สเผ็ดรอ้ น ขม มสี รรพคณุ คลา้ ยโสม
แกก้ ามตายดา้ น บารุงความรูส้ กึ ทางเพศ ทาใหก้ ระชมุ่ กระชวย
โดยใชน้ มกระชายตาและหวั ดองสรุ า

จากการทดลอง

พบว่าใชส้ ารสกดั แอลกอฮอลแ์ ละคลอโรฟอรม์ มฤี ทธิ์ตา้ นเชอื้ ราท่ี
ทาใหเ้ กิดโรคผิวหนงั และแผลในปากไดด้ พี อสมควร

4. กระถิน (ภาคกลาง)
กระถนิ มีช่ืออื่นๆ เชน่ กระถ่นิ (กรุงเทพฯ) กระถินหอม
บหุ งาอินโดนีเซยี
ดอกคาใต้ (ภาคเหนอื ) มอน
คาใตม้ อนคา แมฮ่ ่องสอน) ถิน
คา (เงยี้ ว- บหุ งาเซียม
(ภาคใต)้ ภาคใต)้ บหุ งาละ
(มลาย-ู (มลาย-ู
สะมะนา รนึ อง (กะเหรีย่ ง-
ปัตตาน)ี เกาก
กาญจนบรุ )ี อายวุ ฒั นะ

สรรพคณุ :
- ราก มรี สเฝื่อนฝาด กนิ เป็นยา
ทาแกพ้ ษิ แมลงสตั วก์ ดั ตอ่ ย ตม้ นา้ อมแกป้ วดฟัน แกอ้ กั เสบ
- ยาง เขา้ ยาแกไ้ อ บรรเทาอาการระคายคอ
- ใบออ่ น ตาพอกแกแ้ ผลเรอื้ รงั
- ดอก ชงดื่ม แกอ้ าหารไม่ยอ่ ย ดองเหลา้ ดื่ม

แกป้ วดทอ้ ง
5. กลว้ ยนา้ วา้
กลว้ ยนา้ วา้ มชี ่อื เรยี กอ่นื ๆ เช่น กลว้ ยมะลอิ ่อง
(จนั ทบรุ ี) กลว้ ยใต้ (เชียงใหม่,เชยี งราย) กลว้ ยออ่ ง
(ชยั ภมู )ิ
กลว้ ยตานีออ่ ง (อบุ ลราชธาน)ี

สรรพคณุ :

- ผลดิบ ใชร้ กั ษาอาการทอ้ งเสียและบิด
- ผลสกุ เป็นยาระบายออ่ น ๆ
- หวั ปลี เป็นยาแกร้ อ้ นใน กระหายนา้ โรคโลหิตจาง บารุงนา้ นม
แกโ้ รคเก่ียวกบั ลาไส้ ลดนา้ ตาลในเสน้ เลอื ด
6. กะเพรา
กะเพรา มชี ่ือเรยี กอน่ื ๆ เช่น กะเพราขน กะเพราขาว
กะเพรา (ภาคกลาง) กอมกอ้ กอมกอ้ ดง (เชียงใหม)่ อตี ไู่ ทย
(ภาคอสี าน)

สรรพคณุ :
- ใชท้ ง้ั ตน้ เป็นยาขบั ลม แกป้ วดทอ้ ง

และคลืน่ ไสอ้ าเจียน

- รากและตน้ มีรสเผด็ รอ้ น แกพ้ ษิ ตาซาง
แกไ้ ขส้ นั นบิ าต แกท้ อ้ งขนึ้ ทอ้ งอดื ทอ้ งเฟ้อ บารุงธาตุ
- ใบ มีรสเผ็ดรอ้ น บารุงไฟธาตุ แกป้ วดทอ้ ง
ขบั ผายลม ทาใหเ้ รอ แกจ้ กุ เสยี ด แกค้ ลืน่ ไสอ้ าเจยี น
นา้ คนั้ จากใบกนิ ขบั เหง่อื แกไ้ ข้ ขบั เสมหะ ทาผวิ หนงั
แกก้ ลากเกลอื้ น ใบสดหรือแหง้ ชงกบั นา้ รอ้ น ดม่ื บารุงธาตุ
ขบั ลมในเดก็ อ่อน

- เมล็ด มรี สเผ็ด กนิ บารุง
เนอื้ หนงั ใหช้ มุ่ ชืน้ เช่น
7. ขมนิ้ ชนั ขมิน้
ขมิน้ ชนั มีช่อื อ่นื ๆ
ขมิน้ (ภาคกลาง,
ภาคใต)้
ขมิน้ แกง ขมิน้ หยวก
หวั (เชยี งใหม)่ ขหี้ มนิ้
(ภาคใต)้

สรรพคณุ :
- เหงา้ สด เป็นยารกั ษาโรคเหงือกบวมเป็นหนอง
รกั ษาแผลสด แกโ้ รคกระเพาะ แกไ้ ขค้ ล่งั เพอ้ แกไ้ ขเ้ รอื้ รงั
ผอมเหลอื ง แกโ้ รคผวิ หนงั แกท้ อ้ งรว่ ง แกบ้ ิด พอกแผล
แกเ้ คลด็ ขดั ยอก ขบั ผายลม คมุ ธาตุ หยอดตา แกต้ าบวม
ตาแดง ทาแกแ้ ผลถลอก แกโ้ รคผิวหนงั ผ่นื คนั แกท้ อ้ งอดื เฟ้อ
รกั ษาแผลในกระเพาะอาหาร

- เหงา้ แหง้ บดเป็นผงเคยี่ วกบั นา้ มนั พืช ทานา้ มนั ใส่แผลสด
ผสมนา้ ทาผวิ แกเ้ ม็ดผดผ่นื คนั สารสกดั จากเหงา้
แหง้
ป้องกนั ออกซิเดช่นั ชะลอความแกข่ องผวิ หนงั ทา
ครมี ทาผิว
8. ขา่
ขา่ มีช่ือเรยี กอื่นๆ เชน่ กฎกุ โรหินี (ภาคกลาง)
ขา่ ตาแดง ขา่ หยวก ขา่ หลวง (ภาคเหนอื ) เสะเออ
เคย สะเอเชย

(กะเหรย่ี ง-แมฮ่ อ่ งสอน)
สรรพคณุ :
- เหงา้ แกส่ ดหรอื แหง้ มรี สเผด็ รอ้ น ขม

แกอ้ าการทอ้ งอดื ทอ้ งเฟ้อ และปวดทอ้ ง ใชร้ กั ษาโรคผวิ หนงั
(เกลอื้ น) แกโ้ รคบดิ แกป้ วดเจ็บเสยี ดทอ้ ง แกท้ อ้ งอดื เฟอ้
แกไ้ ฟลวก นา้ รอ้ นลวก แกล้ มพิษ และโรคลมป่วง
แกส้ นั นบิ าตหนา้ เพลิง
ตากบั นา้ มะขามเปียกและเกลอื ใหส้ ตรีกินหลงั คลอดเพ่ือขบั นา้ คาวปลา

- หน่อ มรี สเผด็ รอ้ น หวาน แกล้ มแน่นหนา้ อก

บารุงไฟธาตุ
9. ขงิ
ขิง มีช่ือเรยี กอืน่ ๆ เช่น ขิงแกลง ขงิ แดง (จนั ทบรุ ี)

ขงิ เผือก (เชยี งใหม)่ สะเอ (กะเหรยี่ ง-แมฮ่ ่องสอน)
สรรพคณุ :
- ราก มรี สหวาน เผ็ด
รอ้ น ขม แกล้ ม บารุง
เสียง แกพ้ รรดกึ
แกค้ อมเี สมหะ เจรญิ
อาหาร
- เหงา้ มีรสเผ็ดรอ้ น ใช้
เหงา้ แก่ทบุ หรอื บดเป็น
ผง

ชงนา้ ดื่มแกค้ ล่ืนไสอ้ าเจยี น แกจ้ กุ เสยี ดแนน่ เฟอ้

- เหงา้ สด ตาคนั้ นา้ ผสมนา้ มะนาวและเกลือเลก็ นอ้ ย
จบิ แกไ้ อ ขบั เสมหะ ขบั ลม แกท้ อ้ งอดื จกุ เสยี ดแนน่ เฟอ้
คล่ืนไสอ้ าเจียน แกห้ อบไอ ขบั เสมหะ แกบ้ ิด และเจรญิ ธาตุ
- ตน้ มีรสเผด็ รอ้ น ขบั ลมในลาไส้ แกท้ อ้ งรว่ ง

จกุ เสยี ด

- ใบ มรี สเผ็ดรอ้ น แกฟ้ กชา้ แกน้ ว่ิ แกข้ ดั ปัสสาวะ

แกโ้ รคตา ฆา่ พยาธิ
10. แคบา้ น
แคบา้ น มชี ่อื เรียกอื่นๆ วา่ แค แคบา้ นดอกแดง แคขาว

(ภาคกลาง) แคแดง (เชยี งใหม)่
สรรพคณุ :
- ราก นา้ คนั้ จากรากผสมกบั นา้ ผงึ้ เป็นยาขบั เสมหะ
- เปลือกตน้ มรี สฝาด ใชร้ กั ษาทอ้ งเดิน แกบ้ ดิ

มกู เลือด คมุ ธาตุ ถา้ กนิ มากทาใหอ้ าเจยี น
ใชเ้ ป็นยาฝาดสมานทงั้ ภายนอกและภายใน ชะลา้ งบาดแผล
- ใบ มรี สจดื มนั แกไ้ ขเ้ ปล่ยี นฤดู ไขห้ วดั ถอนพษิ ไข้

ดบั พิษและถอนพษิ อนื่ ๆ

- ยอดอ่อน ใชร้ กั ษาไขห้ วั ลม ขคี้ าก ลบั มนื หลวง
- ดอก มรี สหวานเย็น แกไ้ ขเ้ ปลยี่ นฤดู
11. ชมุ เห็ดเทศ
ชมุ เหด็ เทศ มชี ่ืออ่นื เรียกวา่

หมากกะสิงเทศ (ภาคเหนือ)
ชมุ เหด็ ใหญ่ ตะสี พอ (กะเหรี่ยง-แม่ฮ่องสอน)
สรรพคณุ :
- ฝัก มีรสเอยี น แกพ้ ยาธิ เป็นยาระบายขบั พยาธิตวั ตดื
พยาธิไสเ้ ดือน
- ใบ เป็นยาถา่ ย รกั ษาขกี้ ลากและโรคผวิ หนงั อนื่ ๆ
- ใบและดอก ทายาตม้ รบั ประทาน ขบั เสมหะในรายท่หี ลอดลมอกั เสบ
และแกห้ ดื
- เมลด็ มกี ลิ่นเหมน็ รสเอียนเล็กนอ้ ย ใชข้ บั พยาธิ แกต้ าซาง
แกท้ อ้ งขึน้
แกน้ อนไมห่ ลบั
12. ตะไคร้

ตะไคร้ มชี ่ือเรยี กอ่ืนๆ เชน่ จะไคร้ (ภาคเหนือ) ไคร
(ภาคใต)้ หอ่ วอตะไป่ (กะเหรย่ี ง-แม่ฮอ่ งสอน) คาหอม (เงยี้ ว-
แม่ฮอ่ งสอน) หวั สิงโต (เขมร-ปราจนี บรุ ี)

สรรพคณุ :

- เหงา้ มรี สหอมปรา่ แกก้ ระษยั แกเ้ บอ่ื
อาหาร

บารุงไฟธาตุ ขบั ลมในลาไส้ แกข้ ดั ปัสสาวะ แกน้ ่วิ ดบั กลิ่นคาว
เจรญิ อาหาร

- ใบ มีรสหอมปรา่ แกไ้ ข้ ลดความดนั โลหิต
- ทงั้ ตน้ มรี สหอมปรา่ แกป้ วดทอ้ ง หืด ขบั ปัสสาวะ

ขบั เหง่อื และบารุงธาตุ
13. ตาลงึ
ตาลงึ มชี ่ือเรยี กอืน่ ๆ เช่น ผกั แคบ(ภาคเหนอื )

แคเดา๊ ะ(กะเหรยี่ ง-แม่ฮอ่ งสอน)
สรรพคณุ :
- ราก มรี สเยน็ แกต้ าขนึ้ ฝา้ ดบั พษิ ทง้ั ปวง แกไ้ ข้ แกอ้ าเจียน
ตม้ นา้ กนิ เป็นยาระบาย
- หวั มรี สเย็น ดบั พษิ ทง้ั ปวง
- ใบ มรี สเย็น ปรุงเป็นยาดบั พษิ รอ้ น เชน่ ยาเขยี ว ใบสดตาให้
ละเอยี ด
14. ทบั ทมิ
ทบั ทมิ มชี ่อื เรยี กอ่ืน ๆ ว่า มะเกา๊ ะ(ภาคเหนอื )
พลิ า(หนองคาย) พลิ าขาว มะกอ่ งแกว้ (น่าน) หมากจงั (เงยี้ ว-
แมฮ่ ่องสอน) เขยี ะลวิ้ (จีน)
สรรพคณุ :
- เปลอื กผลแก่ ตากแหง้ รกั ษาอาการทอ้ งรว่ ง
ฝนกบั นา้ ขน้ ๆ กนิ วนั ละ 1-2 ครงั้ กินมากเป็นอนั ตรายได้
หรอื ฝนกบั นา้ ทาแกน้ า้ กดั เทา้

- ราก ใชฆ้ ่าพยาธติ วั ตืด
- นา้ ทบั ทมิ (จากเนอื้ หมุ้ เมล็ด) ใชล้ ดความดนั โลหิต

ใชร้ ว่ มกบั บวั บก ลดภาวะโรคเหงอื ก

15. สะระแหน่ ขมบั แกป้ วดหวั
สรรพคณุ : ลม ทาแกฟ้ ก
- ทง้ั ตน้ สด กินเป็นยาขบั ลม ขยที้ า
แกป้ วดทอ้ ง จกุ เสียด แน่นเฟอ้ ดมแก้ วา่ ผกั หนอก (ภาคเหนอื )
ชา้ บวม
แกช้ า้ ใน แกอ้ อ่ นเพลีย
16. บวั บก รูปถา่ ยนี้ โดย ไม่ทราบผเู้ ขียน ลขิ สทิ ธิ์ของ CC BY-NC บาดแผล แกร้ อ้ นใน

บวั บก มชี ่ือเรียกอน่ื ๆ
ผกั แวน่

(ภาคใต)้

สรรพคณุ :

- ทงั้ ตน้ มรี สหอมเยน็

ขบั ปัสสาวะ รกั ษา รูปถ่ายนี้ โดย ไมท่ ราบผเู้ ขียน ลขิ สิทธิ์ของ CC BY-SA
กระหายนา้

แกโ้ รคปวดศีรษะขา้ งเดยี ว (ไมเกรน) แกโ้ รคเรอื้ น

แกก้ ามโรค แกต้ บั อกั เสบ บารุงหวั ใจ บารุงกาลงั
- ใบ มีรสขม เป็นยาดบั รอ้ น ลดอาการอกั เสบบวม
แกป้ วดทอ้ ง แกบ้ ดิ แกด้ ีซา่ น
ใบตม้ กบั นา้ ซาวขา้ วกินแกน้ ว่ิ ในทางเดินปัสสาวะ
ตาพอกหรือตม้ นา้ กินแกฝ้ ีหนอง แกห้ ดั
ตม้ กบั หมเู นอื้ แดงกนิ แกไ้ อกรน
- เมล็ด มีรสขมเย็น แกบ้ ดิ แกไ้ ข้ แกป้ วดศรี ษะ



จัดทำ e- book โดย กมลภทั ร บวรสมบตั ิ
งานนี้เปน็ สว่ นหนง่ึ ของวิชา คอมพวิ เตอรเ์ พอ่ื งานอาชพี

วทิ ยาลัยสารพดั ชา่ งเชยี งใหม่รนุ่ ท่ี 172