หนังสือนิทานเล่มนี้เป็นลิขสิทธิ์ของส�ำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์ และเทคโนโลยีแห่งชาติ และมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี
ด้วยจิตคารวะ คณะผู้วิจัย เมษายน ๒๕๕๘ ค�ำน�ำ ปกาเกอะญอ ชาวไทยภูเขากลุ่มใหญ่ในประเทศไทย ที่มีจิตวิญญาณ ภูมิปัญญา และวิถีชีวิตอยู่ร่วม กับธรรมชาติอันแสนงดงาม ท่ามกลางขุนเขาที่เร้นลึก ยากแก่การเข้าถึง ซึ่งมรดกอันล�้ำค่าสืบทอดจากรุ่นผู้ เฒ่าสู่รุ่นลูกหลานของชาวปกาเกอะญอ คือ นิทาน ที่จะถูกถ่ายทอดจากรุ่นสู่รุ่นอย่างแน่วแน่และมั่นคง ด้วย ภาษาของตนเอง บอกเล่าเรื่องราวอันลึกซึ้งจากอดีตเชื่อมโยงเข้ากับวิถีชีวิตปัจจุบัน ไม่เคยล้าหลังหรือเสื่อม คลาย ความจ�ำเป็นส�ำคัญเมื่อก้าวสู่สมัยที่มีการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว การถ่ายเททางวัฒนธรรมเริ่มมี บทบาทมากขึ้นและก้าวเข้าสู่วัฒนธรรมแบบผสมผสานยังด�ำเนินไปอย่างต่อเนื่อง การสื่อสารโดยใช้ภาษา ไทย จึงมีความจ�ำเป็นอย่างยิ่ง ในการเปิดประตูสู่โลกภายนอก ให้เท่าทันกับข้อมูลข่าวสารความ เปลี่ยนแปลง อันเป็นความรู้ส�ำหรับลูกหลานปกาเกอะญอรุ่นใหม่ สื่อนิทานภาพประกอบฉบับภาษาไทยนี้จะ ช่วยดึงดูดและสร้างแรงจูงใจแก่การเรียนรู้ของเด็กปกาเกอะญอ ผู้ซึ่งจะเป็นกุญแจส�ำคัญในการพัฒนา ชุมชนให้เข้มแข็งและเท่าทันต่อโลกกว้าง ผ่านศูนย์การเรียนชุมชนชาวไทยภูเขา “แม่ฟ้าหลวง” อ. อมก๋อย จ. เชียงใหม่ คณะผู้วิจัยได้มีโอกาสเข้าไปสัมผัส ศึกษาและเรียนรู้ วิถีชีวิต เพื่อน�ำเรื่องราวจากนิทานเรื่องเล่า จากปากผู้เฒ่าปกาเกอะญอมาสร้างสรรค์เป็นหนังสือภาพประกอบนิทาน ฉบับภาษาไทย ที่ยังคงรักษา ความเป็นอัตลักษณ์อันโดดเด่น ผูกพันอย่างแน่นแฟ้นกับธรรมชาติและความเรียบง่าย อดทน อ่อนไหว แต่ เข้มแข็ง ท่ามกลางหุบเขาที่ทอดตัวเป็นทิวอย่างงดงาม เต็มเปี่ยมไปด้วยจิตวิญญานของบรรพบุรุษปกา เกอะญอที่สืบสานมานานหลายร้อยปี
ผู้เล่า: นายมึโย สุขเงินนอน ผู้แปล: นายวิราช สุขเงินนอน ตรวจทานภาษา: อาจารย์สุรเดช พหลโยธิน ภาพประกอบ: อาจารย์ศิริก้อย ชุตาทวีสวัสดิ์ ผู้ร่วมวิจัย: อาจารย์สุเมธ ท่านเจริญ เทคนิคสร้างสรรค์: สีอะเครลิกบนกระดาษ ISBN 978-616-12-0425-9
๑
กาลครั้งหนึ่งนานมาแล้ว ใน หมู่บ้านที่แสนเงียบสงบ และ สวยงาม มีตายายคู่หนึ่งอาศัย อยู่ด้วยกัน ทั้งคู่มีอาชีพสาน ตะกร้าไม้ไผ่ขาย ๒
วันหนึ่ง ขณะที่ตาเข้าไปตัดไม้ไผ่เพื่อมาใช้ สานตะกร้า เห็นไม้ไผ่ล�ำหนึ่ง ส่องแสงเป็น ประกายวูบวาบ ตาจึงลงมือตัดล�ำไผ่ล�ำนั้น ก็พบเด็กหญิงตัวน้อยน่ารัก นอนยิ้มอยู่ในล�ำไผ่ ๓
๔
๕
ตาจึงอุ้มเด็กหญิงกลับบ้านไปให้ยาย เมื่อยายเห็น เด็กหญิงตัวน้อย ก็รู้สึกรักทันที ทั้งสองเชื่อว่า เทวดามอบเด็กหญิงที่แสนน่ารักนี้ให้ จึงจะเลี้ยง ดูเด็กหญิงตัวน้อยนี้ แต่ทั้งคู่ก็แสนเศร้าใจ เพราะ พวกเขา ยากจนเป็นอย่างมาก ๖
๗
รุ่งเช้าตาก็ออกไปตัดไม้ไผ่เหมือน เคย ขณะที่ก�ำลังตัดไม้ไผ่อยู่นั้นตา ก็ได้ยินเสียงร้อง จากไม้ไผ่ล�ำหนึ่ง ตาจึงตัดไม้ไผ่จนขาด และมีเหรียญ เงิน เหรียญทอง มากมายไหลออก มาไม่หยุด ตาน�ำเหรียญเงิน เหรียญทองกลับบ้าน ๘
นับจากนั้นมา ตากับยายก็กลายเป็นคนที่ร�่ำรวย สามารถเลี้ยงดูเด็กน้อยได้เป็นอย่างดี และด้วยความ ใจดีของตายาย ทั้งสองก็มักจะแบ่งเงินทอง และอาหาร ให้กับผู้ที่ยากล�ำบากเสมอ ๙
๑๐
๑๑
วันเวลาผ่านไปหลายปี เด็กหญิงตัวน้อยจากกระบอก ไม้ไผ่ เติบโตขึ้นเป็นหญิงสาว เธอสวยงามมากจนใคร ๆ ก็พูด ว่า เธอสวยเหมือนนางฟ้า และดวงจันทร์เต็มดวง ผู้คนจาก ทุกหมู่บ้าน ต่างพากันมาชมความงามของเธอ รวมทั้ง เจ้า ชาย พระราชา และชายหนุ่ม ทุกคนล้วนอยากได้เธอมาเป็น ภรรยา ๑๒
ตากับยายรู้สึกกลุ้มใจ แม้อยากจะให้เธอแต่งงาน แต่ก็ รักเธอเกินกว่าจะแยกจากเธอได้ เจ้าหญิงกระบอกไม้ไผ่ จึงบอกแก่ทุกคนว่า เธอจะยอมแต่งงาน กับคนที่สามารถ น�ำอ่างทอง ของพระพุทธเจ้า กิ่งไม้ทอง ที่ออกลูกเป็น ดอกแก้ว เสื้อที่ท�ำจากขนของหนู ไฟสร้อย ๑๓
ลูกแก้วของมังกร และเปลือกหอยจาก นกนางแอ่น มาให้เท่านั้น แต่ก็ ไม่มีใครที่สามารถ หามาให้ได้ ๑๔
มีพระราชาเมืองหนึ่ง ต้องการให้เจ้า หญิงกระบอกไม้ไผ่ มาเป็นคู่ครอง ให้กับ ลูกชายของท่าน โดยจะมอบต�ำแหน่ง ขุนนาง ให้กับตา แต่เมื่อตากับยาย เห็น ว่าเจ้าหญิงกระบอกไม้ไผ่ ไม่อยาก แต่งงาน ทั้งคู่จึงปฏิเสธไป ๑๕
๑๖
๑๗
วันเวลาผ่านไปเรื่อย ๆ ทุก ๆ คืน เจ้าหญิง กระบอกไม้ไผ่จะนั่งมองดวงจันทร์แล้วร้องไห้ ยายถามจึงได้รู้ว่าจริง ๆ แล้วเธอมาจากดวง จันทร์ และอีกไม่กี่คืนเมื่อพระจันทร์เต็มดวง จะมีคนมารับเธอกลับไป ตากับยายเสียใจมาก จึงไปขอความช่วยเหลือ จากพระราชาคนเดิม และพระราชาส่งทหารมาคุ้มกันมากมาย ๑๘
ทหารและคนจากดวงจันทร์ต่อสู้กัน แต่ก็ไม่สามารถสู้ คนจากดวงจันทร์ได้ พวกเขาพาเจ้าหญิงกระบอกไม้ไผ่ นั่งบนเสลี่ยงค่อย ๆ ลอยสูงขึ้นไปจากพื้นดิน ตากับยายเฝ้า มองเจ้าหญิงกระบอกไม้ไผ่ ที่ก�ำลังจากไป และร้องไห้ อ้อนวอนคนจากดวงจันทร์ จนกระทั่งทั้งหมดหายลับตาไป ๑๙
๒๐
ค�ำศัพท ์ ตะกร้าไม้ไผ่ ลูกแก้ว สายสร้อย เหรียญเงิน เหรียญทอง ไม้ไผ่ เปลือกหอย • • • • • •
สัมพันธภาพ ความสมดุล ความรัก ความเกื้อกูลระหว่าง มนุษย์กับมนุษย์ มนุษย์กับ ธรรมชาติ และมนุษย์กับสิ่งเหนือธรรมชาติ ล้วนฝังลึกลงไปในความเชื่อ พิธีกรรม วัฒนธรรม ชองพี่น้องปกาเกอะญอเสมอ เนื่องจากชีวิตของพี่น้องปกาเอกะญะนั้น ถูกก�ำหนดและควบคุม จากธรรมชาติ จึงพบว่ามีความเชื่อมโยงระหว่าง วิถีชีวิตกับธรรมชาติในระบบนิเวศรอบตัว โดย เฉพาะไม้ไผ่ เป็นไม้ที่ใช้ประโยชน์ในวิถีชีวิต ของพี่น้องปกาเกอะญออย่างแนบแน่น เริ่มจากการ ใช้สร้างบ้านเรือน งานจักสาน เครื่องใช้ในวิถีชีวิตประจ�ำวัน จากภูมิปัญญา การขุดหน่อไม้เป็น อาหาร เป็นต้น นอกจากนั้น ยังแสดงให้เห็นถึงการใช้ชีวิตที่เรียบง่าย ปราศจากความโลภ ยอมรับใน ความศักดิ์สิทธิ์และให้ความเคารพกับสิ่งที่มีพลังอยู่เหนือธรรมชาติ ภูมิปัญญา ๑. การจักสานไม้ไผ่ เป็นเครื่องใช้ในครัวเรือน ๒. การสอนให้รู้จักความเมตตา ปราณี บริจาคทาน ๓. การไม่มีความโลภ ในยศถาบรรดาศักดิ์ จะช่วยให้การด�ำรงชีวิตมีความสุข ตาม อัตภาพ “เพียงพอ – พอเพียง” ๔. การอนุรักษ์ธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ช่วยให้การด�ำรงชีวิตของผู้คนเป็นไปตาม ธรรมชาติ วิทยาศาสตร์ การเรียนรู้เรื่องการวางแผน และการเรียนรู้เกี่ยวกับข้างขึ้น – ข้างแรม
ขอกราบขอบพระคุณจากใจ • ส�ำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) • มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี (มจธ.) • ศูนย์ส่งเสริมและสนับสนุนมูลนิธิโครงการหลวงและโครงการตามพระราชด�ำริ (มจธ.) • ศูนย์การศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศัย (กศน.) อ.อมก๋อย จ.เชียงใหม่ • ศูนย์การเรียนชุมชนชาวไทยภูเขา “แม่ฟ้าหลวง” อ.อมก๋อย จ.เชียงใหม่ • ศูนย์การเรียนชุมชนชาวไทยภูเขา “แม่ฟ้าหลวง” บ้านปิตุคี • ศูนย์การเรียนชุมชนชาวไทยภูเขา “แม่ฟ้าหลวง” บ้านห้วยแห้ง • ศูนย์การเรียนชุมชนชาวไทยภูเขา “แม่ฟ้าหลวง” บ้านก๋องป๋อเหนือ • ศูนย์การเรียนชุมชนชาวไทยภูเขา “แม่ฟ้าหลวง” บ้านห้วยตองน้อย • ศูนย์การเรียนชุมชนชาวไทยภูเขา “แม่ฟ้าหลวง” บ้านแม่ระมีดหลวง ผู้เชี่ยวชาญด้านชนเผ่าปกาเกอะญอ • ดร. ขวัญชีวัน บัวแดง ภาควิชาสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ • อาจารย์สุรเดช และ อาจารย์ดวงสมร พหลโยธิน ผู้เชี่ยวชาญด้านการสอนภาษาไทยส�ำหรับชนเผ่า ผู้เชี่ยวชาญด้านภาพประกอบ • อาจารย์ชนิศา ชงัดเวช ภาควิชาการออกแบบนิเทศศิลป์ คณะมัณฑนศิลป์ มหาวิทยาลัยศิลปากร และผู้ให้ความกรุณาช่วยเหลือทุกท่าน ผู้ตรวจทานภาษาไทย • อาจารย์สุพรรษา ประสงค์สุข คณะศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี ขอขอบคุณ • ครูอาสาและครูผู้ช่วยศูนย์การเรียนชุมชนชาวไทยภูเขา “แม่ฟ้าหลวง” อ.อมก๋อย ทุกท่าน • นางสาวผ่องศรี กติกาโชคสกุล ให้ความที่ช่วยเหลือ ด้านการประสานงาน ข้อมูลภาพและความถูกต้องของเนื้อหาอย่างเต็มที่ นายบวรศักดิ์ เพชรานนท์, นางสาวสุธานี มะลิพันธุ์, นายณฐพรต คนตรง, นายชาญณรงค์ พิทน, นายพะลาโป๊ะ ประยูรยืนยง, นายวิลาศ สุขเงินนอน • หจก. ไอดีไซน์เพลท ผู้ให้ความช่วยเหลือและสนับสนุนด้านการพิมพ์คุณภาพสูงและอนุเคราะห์การจัดพิมพ์ให้ในราคาต้นทุน อีกทั้งพี่น้องชาวปกาเกอะญอทุกท่าน และผู้ให้ความช่วยเหลืออีกหลายท่านที่อาจจะกล่าวได้ไม่ทั่วถึง ต้องขอกราบขอบพระคุณมา ณ ที่นี้ด้วย จัดพิมพ์โดย: ส�ำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) พิมพ์ที่: หจก. ไอดีไซน์เพลท พิมพ์ครั้งที่ 1 จ�ำนวน 20 เล่ม พิมพ์ครั้งที่ 2 จ�ำนวน 120 เล่ม พฤศจิกายน 2558
ผู้อ�ำนวยการสร้างสรรค์ และภาพประกอบ อาจารย์ศิริก้อย ชุตาทวีสวัสดิ์ สาขาวิชามีเดียอาตส์ สังกัด โครงการร่วมบริหาร หลักสูตร ศลบ. มีเดียอาตส์ และ วทบ. เทคโนโลยีมีเดีย e-mail: [email protected], [email protected]